ଭଜ ଶୁମ୍ଭଂ ତ୍ରିଲୋକେଶଂ ଦେଵଦର୍ପନିବର୍ହଣମ୍ । ପଟ୍ଟରାଜ୍ଞୀ ପ୍ରିଯା ଭୂତ୍ଵା ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ଭୋଗାନନୁତ୍ତମାନ୍
ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ନାଥ ଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର, ଯିଏ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଭିମାନ ଭଂଗ କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ରାଣୀ ହୋଇ ଅପୂର୍ବ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କର।
ଜେଷ୍ଯତି ତ୍ଵାଂ ମହାବାହୁଃ ଶୁମ୍ଭଃ କାମବଲାର୍ଥଵିତ୍ । ଵିଚିତ୍ରାନ୍କୁରୁ ହାଵାଂସ୍ତ୍ଵଂ ସୋଽପି ଭାଵାନ୍କରିଷ୍ଯତି
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶୁମ୍ଭ, ଆସକ୍ତିର ଶକ୍ତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତୁମକୁ ଜିତିବେ; ତୁମେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବ ଦେଖାଅ, ସେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଉତ୍ତର ଦେବେ।
ଭଵିଷ୍ଯତି କାଲିକେଯଂ ତତ୍ର ଵୈ ନର୍ମସାକ୍ଷିଣୀ । ଏଵଂ ସଙ୍ଗରଯୋଗେନ ପତିର୍ମେ ପରମାର୍ଥଵିତ୍
ଏହି କାଳୀ ସେଠାରେ ତୁମ ଖେଳର ସାକ୍ଷୀ ହେବେ; ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧର ଏକତା ଦ୍ୱାରା, ମୋର ସ୍ୱାମୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି—
ଜିତ୍ଵା ତ୍ଵାଂ ସୁଖଶଯ୍ଯାଯାଂ ପରିଶ୍ରାନ୍ତାଂ କରିଷ୍ଯତି । ରକ୍ତଦେହାଂ ନଖାଘାତୈର୍ଦନ୍ତୈଶ୍ଚ ଖଣ୍ଡିତାଧରାମ୍
ତୁମକୁ ଜିତି ଶୁମ୍ଭ ତୁମକୁ କ୍ଳାନ୍ତ କରି ଆନନ୍ଦ ଶଯ୍ୟାରେ ରଖିବେ; ତୁମ ଦେହ ରକ୍ତିମ, ନଖ ଓ ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଅଧର ଆହତ।
ସ୍ଵେଦକ୍ଲିନ୍ନାଂ ପ୍ରଭଗ୍ନାଂ ତ୍ଵାଂ ସଂଵିଧାସ୍ଯତି ଭୂପତିଃ । ଭଵିତା ମାନସଃ କାମୋ ରତିସଂଗ୍ରାମଜସ୍ତଵ
ଘମରେ ଭିଜା ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିବା ତୁମକୁ ରାଜା ସଜାଇବେ; ଆସକ୍ତି ଯୁଦ୍ଧରୁ ତୁମ ମନରେ କାମ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ।
ଦର୍ଶନାଦ୍ଵଶ ଏଵାସ୍ତେ ଶୁମ୍ଭଃ ସର୍ଵାତ୍ମନା ପ୍ରିଯେ । ଵଚନଂ କୁରୁ ମେ ପଥ୍ଯଂ ହିତକୃଚ୍ଚାପି ପେଶଲମ୍
ମାତ୍ର ଦର୍ଶନରେ ଶୁମ୍ଭ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୁମ ଅଧୀନରେ, ହେ ପ୍ରିୟା; ମୋତେ ଭଲ, ଉପକାରୀ ଏବଂ ମଧୁର କଥା କହ।
ଭଜ ଶୁମ୍ଭଂ ଗଣାଧ୍ଯକ୍ଷଂ ମାନନୀଯାତିମାନିନୀ । ମନ୍ଦଭାଗ୍ଯାଶ୍ଚ ତେ ନୂନଂ ହ୍ଯସ୍ତ୍ରଯୁଦ୍ଧପ୍ରିଯାଶ୍ଚ ଯେ
ତୁମେ ଗଣପତି ଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର, ହେ ଅତି ଅଭିମାନିନୀ; ନିଶ୍ଚୟ, ଯେମାନେ ଅଳ୍ପ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସେମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଯୁଦ୍ଧକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ନ ତଦର୍ହାସି କାନ୍ତେ ତ୍ଵଂ ସଦା ସୁରତଵଲ୍ଲଭେ । ଅଶୋକଂ କୁରୁ ରାଜାନଂ ପାଦାଘାତଵିକାସିତମ୍
ହେ ପ୍ରିୟା, ତୁମେ ସେଥିପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ, ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରିୟା; ରାଜାଙ୍କୁ ଖୁସି କର, ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁ ତୁମ ପାଦସ୍ପର୍ଶରେ ଖିଲିଉଠେ।
ବକୁଲଂ ସୀଧୁସେକେନ ତଥା କୁରବକଂ କୁରୁ
ବକୁଳ ଫୁଲକୁ ମଦରେ ଭିଜାଅ, ଏବଂ ସେପରି କୁରବକ ମଧ୍ୟ ଖିଲାଅ।
ଦେଵ୍ଯାସହ ଯୁଦ୍ଧାଯ ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡପ୍ରେଷଣମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵିରରାମାସୌ ଵଚନଂ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତଦା କାଲୀ ପ୍ରହସ୍ଯ ଲଲିତଂ ଵଚଃ
ଦେବୀ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡଙ୍କୁ ପଠାଯିବା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏପରି କହି ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ତାପରେ କାଳୀ ହସି ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ।
ଵିଦୂଷକୋଽସି ଜାଲ୍ମ ତ୍ଵଂ ଶୈଲୂଷ ଇଵ ଭାଷସେ । ଵୃଥା ମନୋରଥାଂଶ୍ଚିତ୍ତେ କରୋଷି ମଧୁରଂ ଵଦନ୍
ତୁମେ ମୂର୍ଖ, ହସ୍ୟାସ୍ପଦ ଏବଂ ନଟଙ୍କ ପରି କଥା କହୁଛ। ତୁମ ମନରେ ଅନାବଶ୍ୟକ କଳ୍ପନା ଭରିଦେଉଛ ଏବଂ ମିଠା କଥା କହି ବ୍ୟର୍ଥ କରୁଛ।
ବଲଵାନ୍ବଲସଂଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରେଷିତୋଽସି ଦୁରାତ୍ମନା । କୁରୁ ଯୁଦ୍ଧଂ ଵୃଥା ଵାଦଂ ମୁଞ୍ଚ ମୂଢମତେଽଧୁନା
ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଶକ୍ତି ସହିତ ଏଠାରେ ଏସିଛ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛ। ଯୁଦ୍ଧ କର, କିମ୍ବା ଏହି ମୂର୍ଖ ତର୍କ ଛାଡ଼।
ହତ୍ଵା ଶୁମ୍ଭଂ ନିଶୁମ୍ଭଞ୍ଚ ତ୍ଵଦନ୍ଯାନ୍ଵା ବଲାଧିକାନ୍ । ଦେଵୀ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଶରାଘାତୈର୍ଵ୍ରଜିଷ୍ଯତି ନିଜାଲଯମ୍
ଦେବୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୁମଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶୁମ୍ଭ, ନିଶୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ତୀରରେ ମାରିଦେବେ, ତାପରେ ସେ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଯିବେ।
କ୍ଵାସୌ ମନ୍ଦମତିଃ ଶୁମ୍ଭଃ କ୍ଵ ଵା ଵିଶ୍ଵଵିମୋହିନୀ । ଅଯୁକ୍ତଃ ଖଲୁ ସଂସାରେ ଵିଵାହଵିଧିରେତଯୋଃ
ସେ ମୂଢ଼ ମନ ଶୁମ୍ଭ କେଉଁଠି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ଦେବୀ କେଉଁଠି? ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାହ ଏହି ସଂସାରରେ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ସିଂହୀ କିଂ ତ୍ଵତିକାମାର୍ତା ଜମ୍ବୁକଂ କୁରୁତେ ପତିମ୍ । କରିଣୀ ଗର୍ଦଭଂ ଵାପି ଗଵଯଂ ସୁରଭିଃ କିମୁ
ସିଂହୀ ଯଦିଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଂବୁକୁକୁ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ନେଇଥାଏ କି? କିମ୍ବା ହାତୀଣୀ ଗଦହକୁ, କିମ୍ବା ସୁରଭି ନାମକ ଦିବ୍ୟ ଗାଈ ବନ୍ୟ ଗାୟକୁ ନେଇଥାଏ କି?
ଗଚ୍ଛ ଶୁମ୍ଭଂ ନିଶୁମ୍ଭଂ ଚ ଵଦ ସତ୍ଯଂ ଵଚୋ ମମ । କୁରୁ ଯୁଦ୍ଧଂ ନ ଚେଦ୍ଯାହି ପାତାଲଂ ତରସାଧୁନା
ଯାଅ, ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ମୋର ସତ୍ୟ କଥା କହିଦେଅ—ଯୁଦ୍ଧ କର, ନହେଲେ ଏବେ ତୁରନ୍ତ ପାତାଳକୁ ଚଳିଯାଅ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କାଲିକାଯାଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଦୈତ୍ଯୋ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ । ତାମୁଵାଚ ମହାଭାଗ କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: କାଳୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦାନବ ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ରାଗରେ ଲାଲ ଆଖି ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ।
ଦୁର୍ଦର୍ଶେ ତ୍ଵାଂ ନିହତ୍ଯାଜୌ ସିଂହଞ୍ଚ ମଦଗର୍ଵିତମ୍ । ଗୃହୀତ୍ଵୈନାଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ରାଜାନଂ ପ୍ରତ୍ଯହଂ କିଲ
ହେ ଭୟଙ୍କରୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ଏବଂ ତୁମ ଅଭିମାନୀ ସିଂହକୁ ମାରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଧରି ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ନିଯାଏବି।
ରସଭଙ୍ଗଭଯାତ୍କାଲି ବିଭେମି ତ୍ଵିହ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ନୋଚେତ୍ତ୍ଵାଂ ନିଶିତୈର୍ବାଣୈର୍ହନ୍ମ୍ଯଦ୍ଯ କଲହପ୍ରିଯେ
ହେ କାଳୀ, ଏଠାରେ ମୁଁ ଏବେ କେବଳ ରସ ହରାଇବାକୁ ଡରୁଛି; ନାହିଁଲେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଦିନ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ମାରିଦେଏଁଥାନ୍ତି।
କାଲିକୋଵାଚ କିଂ ଵିକତ୍ଥସି ମନ୍ଦାତ୍ମନ୍ନାଯଂ ଧର୍ମୋ ଧନୁଷ୍ମତାମ୍ । ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ମୁଞ୍ଚ ଵିଶିଖାନ୍ଗନ୍ତାସି ଯମସଂସଦି
କାଳୀ କହିଲେ: କାହିଁକି ଏତେ ଗର୍ବ କରୁଛ, ମୂଢ଼ମନ? ଏହା ବୀରମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ନୁହେଁ। ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ବାଣ ଛାଡ଼—ତୁମେ ଯମଙ୍କ ସଭାକୁ ଯିବ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଦୈତ୍ଯଃ ସଂଗୃହ୍ଯ କାର୍ମୁକଂ ଦୃଢମ୍ । କାଲିକାଂ ତାଂ ଶରାସାରୈର୍ଵଵର୍ଷାତିଶିଲାଶିତୈଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ଦାନବ ଦୃଢ଼ ଧନୁଷ ଧରି, କାଳୀଙ୍କୁ ପାଥର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ବର୍ଷା କଲା।
ଦେଵାସ୍ତୁ ପ୍ରେକ୍ଷକାସ୍ତତ୍ର ଵିମାନଵରସଂସ୍ଥିତାଃ । ତାଂ ସ୍ତୁଵନ୍ତୋ ଜଯେତ୍ଯୂଚୁର୍ଦେଵୀଂ ଶକ୍ରପୁରୋଗମାଃ
ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ତମ ବିମାନରେ ବସି ଦର୍ଶକ ହେଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସେମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି 'ଜୟ' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ।
ତଯୋଃ ପରସ୍ପରଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ଚାତିଦାରୁଣମ୍ । ବାଣଖଡ୍ଗଗଦାଶକ୍ତିମୁସଲାଦିଭିରୁତ୍କଟମ୍
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବାଣ, ତଳୱାର, ଗଦା, ଶକ୍ତି, ମୁସଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଭୟାନକ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା।
କାଲିକା ବାଣପାତୈସ୍ତୁ ହତ୍ଵା ପୂର୍ଵଂ ଖରାନଥ । ବଭଞ୍ଜ ତଦ୍ରଥଂ ଵ୍ଯୂଢଂ ଜହାସ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
କାଳୀ ପ୍ରଥମେ ବାଣରେ ତାଙ୍କର ଖରମାନେକୁ ମାରିଦେଲେ, ତାପରେ ସେଇ ସଜା ରଥକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ହସିଲେ।
ସ ଚାନ୍ଯଂ ରଥମାରୂଢଃ କୋପେନ ପ୍ରଜ୍ଵଲନ୍ନିଵ । ବାଣଵୃଷ୍ଟିଂ ଚକାରୋଗ୍ରାଂ କାଲିକୋପରି ଭାରତ
ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଦହିଯାଉଥିବା ପରି, କାଳୀଙ୍କ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ବର୍ଷା କଲେ, ହେ ଭାରତ।
ସାପି ଚିଚ୍ଛେଦ ତରସା ତସ୍ଯ ବାଣାନସଙ୍ଗତାନ୍ । ମୁମୋଚାନ୍ଯାନୁଗ୍ରଵେଗାନ୍ଦାନଵୋପରି କାଲିକା
କିନ୍ତୁ କାଳୀ ତାଙ୍କର ବାଣମାନେକୁ ତୁରନ୍ତ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ନିଜ ଭୟଙ୍କର ବେଗର ବାଣ ଦାନବ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
ତୈର୍ବାଣୈର୍ନିହତାସ୍ତସ୍ଯ ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହା ସହସ୍ରଶଃ । ବଭଞ୍ଜ ଚ ରଥଂ ଵେଗାତ୍ସୂତଂ ହତ୍ଵା ଖରାନପି
ସେଇ ବାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ରଥଚାଳକମାନେ ହଜାରେ ହଜାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ସେ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ରଥକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ସୁତାକୁ ମାରିଦେଲେ ଏବଂ ଖରମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କଲେ।
ଚିଚ୍ଛେଦ ତଦ୍ଧନୁଃ ସଦ୍ଯୋ ବାଣୈରୁରଗସନ୍ନିଭୈଃ । ମୁଦଂ ଚକ୍ରେ ସୁରାଣାଂ ସା ଶଙ୍ଖନାଦଂ ତଥାକରୋତ୍
ସେ ତୁରନ୍ତ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଧନୁଷକୁ ସାପ ପରି ବାଣରେ କାଟିଦେଲେ, ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ସେ ବିଜୟ ଶଂଖ ଦେଲେ।
ଵିରଥଃ ପରିଘଂ ଗୃହ୍ଯ ସର୍ଵଲୋହମଯଂ ଦୃଢମ୍ । ଆଜଗାମ ରଥୋପସ୍ଥଂ କୁପିତୋ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ
ବିରଥ ଏକ ଭାରୀ ଲୋହାର ଗଦା ଧରି, କ୍ରୋଧରେ ଧୂମ୍ର ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ ରଥ ପାଖକୁ ଆସିଲା।
ଵାଚା ନିର୍ଭର୍ତ୍ସଯନ୍କାଲୀଂ କରାଲଃ କାଲସନ୍ନିଭଃ । ଅଦ୍ଯୈଵ ତ୍ଵାଂ ହନିଷ୍ଯାମି କୁରୂପେ ପିଙ୍ଗଲୋଚନେ
କଳିଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହି, କାଳ ଭଳି ଭୟଙ୍କର ହୋଇ, ସେ କହିଲା: 'ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ମାରିଦେବି, ଅସୁନ୍ଦର, ପିଙ୍ଗଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଜଣେ।'