ସ ଦଦର୍ଶ ତତୋ ଦେଵୀଂ ରମ୍ଯୋପଵନସଂସ୍ଥିତାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଂ ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀଂ ଵିନଯେନ ସମନ୍ଵିତଃ
ସେଠାରେ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନରେ ଦେଖିଲେ; ମୃଗଶାବକ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମ୍ମାନ ସହ କଥା କହିଲେ—
ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ହେତୁମଦ୍ରସଭୂଷିତମ୍ । ଶୃଣୁ ଦେଵି ମହାଭାଗେ ଶୁମ୍ଭସ୍ତ୍ଵଦ୍ଵିରହାତୁରଃ
ସେ ମୃଦୁ, ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ ଏବଂ ଗମ୍ଭୀର କଥା କହିଲେ— 'ଦେବୀ, ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ଶୁମ୍ଭ ତୁମର ବିରହରେ ବିକଳ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ଶୁଣ।'
ଦୂତଂ ପ୍ରେଷିତଵାନ୍ପାର୍ଶ୍ଵେ ତଵ ନୀତିଵିଶାରଦଃ । ରସଭଙ୍ଗଭଯୋଦ୍ଵିଗ୍ନଃ ସାମପୂର୍ଵଂ ତ୍ଵଯି ସ୍ଵଯମ୍
ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏକ ଦୂତକୁ ତୁମ ପାଖକୁ ପଠାଯାଇଥିଲା, ସେ ଆନନ୍ଦ ହରାଇବା ଭୟରେ ଚିନ୍ତିତ ଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ମୃଦୁ ଭାବରେ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଥିଲା।
ତେନାଗତ୍ଯ ଵଚଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିପରୀତଂ ଵରାନନେ । ଵଚସା ତେନ ମେ ଭର୍ତା ଚିନ୍ତାଵିଷ୍ଟମନା ନୃପଃ
ସେ ଆସି ମୋତେ ବିପରୀତ କଥା କହିଲା, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସେଇ କଥାରେ ମୋର ସ୍ୱାମୀ ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ବଭୂଵ ରସମାର୍ଗଜ୍ଞେ ଶୁମ୍ଭଃ କାମଵିମୋହିତଃ । ଦୂତେନ ତେନ ନ ଜ୍ଞାତଂ ହେତୁଗର୍ଭଂ ଵଚସ୍ତଵ
ଆନନ୍ଦ ରସରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଶୁମ୍ଭ ଆସକ୍ତିରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ; ଦୂତ ଦ୍ୱାରା ତୁମ କଥାର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ସେ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଯୋ ମାଂ ଜଯତି ସଂଗ୍ରାମେ ଯଦୁକ୍ତଂ କଠିନଂ ଵଚଃ । ନ ଜ୍ଞାତସ୍ତେନ ସଂଗ୍ରାମୋ ଦ୍ଵିଵିଧଃ ଖଲୁ ମାନିନି
‘ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ଜିତିବେ’—ଏହି କଠିନ କଥା ସେ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ; ହେ ଅଭିମାନିନୀ, ଯୁଦ୍ଧ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଥାଏ ବୋଲି ସେ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ।
ରତିଜୋଽଥୋତ୍ସାହଜଶ୍ଚ ପାତ୍ରଭେଦେ ଵିଵକ୍ଷିତଃ । ରତିଜସ୍ତ୍ଵଯି ଵାମୋରୁ ଶତ୍ରୋରୁତ୍ସାହଜଃ ସ୍ମୃତଃ
ଏଠାରେ ଏକଟି ଆସକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅନ୍ୟଟି ଉତ୍ସାହରୁ; ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଭିନ୍ନତା। ହେ ସୁନ୍ଦର ଜଂଘାବତୀ, ତୁମ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି, ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ଉତ୍ସାହ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି।
ସୁଖଦଃ ପ୍ରଥମଃ କାନ୍ତେ ଦୁଃଖଦଶ୍ଚାରିଜଃ ସ୍ମୃତଃ । ଜାନାମ୍ଯହଂ ଵରାରୋହେ ଭଵତ୍ଯା ମାନସଂ କିଲ
ପ୍ରଥମଟି ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ହେ ପ୍ରିୟା, ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଯୁଦ୍ଧ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; ହେ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନା, ମୁଁ ତୁମ ମନ ଭଲଭାବେ ଜାଣେ।
ରତିସଂଗ୍ରାମଭାଵସ୍ତେ ହୃଦଯେ ପରିଵର୍ତତେ । ଇତି ତଜ୍ଜ୍ଞଂ ଵିଦିତ୍ଵା ମାଂ ତ୍ଵତ୍ସକାଶଂ ନରାଧିପଃ
ତୁମ ହୃଦୟରେ ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧର ଭାବ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲିଛି; ଏହି କଥା ଜାଣି ରାଜା ମୋତେ ତୁମ ପାଖକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି।
ପ୍ରେଷଯାମାସ ଶୁମ୍ଭୋଽଦ୍ଯ ବଲେନ ମହତାଽଽଵୃତମ୍ । ଚତୁରାସି ମହାଭାଗେ ଶୃଣୁ ମେ ଵଚନଂ ମୃଦୁ
ଆଜି ଶୁମ୍ଭ ଏକ ବଡ଼ ସେନା ନେଇ ତୁମକୁ ଚାରିପଟେ ଘେରିଛି; ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ତୁମେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ, ମୋର ମୃଦୁ କଥା ଶୁଣ।
ଭଜ ଶୁମ୍ଭଂ ତ୍ରିଲୋକେଶଂ ଦେଵଦର୍ପନିବର୍ହଣମ୍ । ପଟ୍ଟରାଜ୍ଞୀ ପ୍ରିଯା ଭୂତ୍ଵା ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ଭୋଗାନନୁତ୍ତମାନ୍
ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ନାଥ ଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର, ଯିଏ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଭିମାନ ଭଂଗ କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ରାଣୀ ହୋଇ ଅପୂର୍ବ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କର।
ଜେଷ୍ଯତି ତ୍ଵାଂ ମହାବାହୁଃ ଶୁମ୍ଭଃ କାମବଲାର୍ଥଵିତ୍ । ଵିଚିତ୍ରାନ୍କୁରୁ ହାଵାଂସ୍ତ୍ଵଂ ସୋଽପି ଭାଵାନ୍କରିଷ୍ଯତି
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶୁମ୍ଭ, ଆସକ୍ତିର ଶକ୍ତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତୁମକୁ ଜିତିବେ; ତୁମେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବ ଦେଖାଅ, ସେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଉତ୍ତର ଦେବେ।
ଭଵିଷ୍ଯତି କାଲିକେଯଂ ତତ୍ର ଵୈ ନର୍ମସାକ୍ଷିଣୀ । ଏଵଂ ସଙ୍ଗରଯୋଗେନ ପତିର୍ମେ ପରମାର୍ଥଵିତ୍
ଏହି କାଳୀ ସେଠାରେ ତୁମ ଖେଳର ସାକ୍ଷୀ ହେବେ; ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧର ଏକତା ଦ୍ୱାରା, ମୋର ସ୍ୱାମୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି—
ଜିତ୍ଵା ତ୍ଵାଂ ସୁଖଶଯ୍ଯାଯାଂ ପରିଶ୍ରାନ୍ତାଂ କରିଷ୍ଯତି । ରକ୍ତଦେହାଂ ନଖାଘାତୈର୍ଦନ୍ତୈଶ୍ଚ ଖଣ୍ଡିତାଧରାମ୍
ତୁମକୁ ଜିତି ଶୁମ୍ଭ ତୁମକୁ କ୍ଳାନ୍ତ କରି ଆନନ୍ଦ ଶଯ୍ୟାରେ ରଖିବେ; ତୁମ ଦେହ ରକ୍ତିମ, ନଖ ଓ ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଅଧର ଆହତ।
ସ୍ଵେଦକ୍ଲିନ୍ନାଂ ପ୍ରଭଗ୍ନାଂ ତ୍ଵାଂ ସଂଵିଧାସ୍ଯତି ଭୂପତିଃ । ଭଵିତା ମାନସଃ କାମୋ ରତିସଂଗ୍ରାମଜସ୍ତଵ
ଘମରେ ଭିଜା ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିବା ତୁମକୁ ରାଜା ସଜାଇବେ; ଆସକ୍ତି ଯୁଦ୍ଧରୁ ତୁମ ମନରେ କାମ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ।
ଦର୍ଶନାଦ୍ଵଶ ଏଵାସ୍ତେ ଶୁମ୍ଭଃ ସର୍ଵାତ୍ମନା ପ୍ରିଯେ । ଵଚନଂ କୁରୁ ମେ ପଥ୍ଯଂ ହିତକୃଚ୍ଚାପି ପେଶଲମ୍
ମାତ୍ର ଦର୍ଶନରେ ଶୁମ୍ଭ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୁମ ଅଧୀନରେ, ହେ ପ୍ରିୟା; ମୋତେ ଭଲ, ଉପକାରୀ ଏବଂ ମଧୁର କଥା କହ।
ଭଜ ଶୁମ୍ଭଂ ଗଣାଧ୍ଯକ୍ଷଂ ମାନନୀଯାତିମାନିନୀ । ମନ୍ଦଭାଗ୍ଯାଶ୍ଚ ତେ ନୂନଂ ହ୍ଯସ୍ତ୍ରଯୁଦ୍ଧପ୍ରିଯାଶ୍ଚ ଯେ
ତୁମେ ଗଣପତି ଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର, ହେ ଅତି ଅଭିମାନିନୀ; ନିଶ୍ଚୟ, ଯେମାନେ ଅଳ୍ପ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସେମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଯୁଦ୍ଧକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ନ ତଦର୍ହାସି କାନ୍ତେ ତ୍ଵଂ ସଦା ସୁରତଵଲ୍ଲଭେ । ଅଶୋକଂ କୁରୁ ରାଜାନଂ ପାଦାଘାତଵିକାସିତମ୍
ହେ ପ୍ରିୟା, ତୁମେ ସେଥିପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ, ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରିୟା; ରାଜାଙ୍କୁ ଖୁସି କର, ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁ ତୁମ ପାଦସ୍ପର୍ଶରେ ଖିଲିଉଠେ।
ବକୁଲଂ ସୀଧୁସେକେନ ତଥା କୁରବକଂ କୁରୁ
ବକୁଳ ଫୁଲକୁ ମଦରେ ଭିଜାଅ, ଏବଂ ସେପରି କୁରବକ ମଧ୍ୟ ଖିଲାଅ।
ଦେଵ୍ଯାସହ ଯୁଦ୍ଧାଯ ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡପ୍ରେଷଣମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵିରରାମାସୌ ଵଚନଂ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତଦା କାଲୀ ପ୍ରହସ୍ଯ ଲଲିତଂ ଵଚଃ
ଦେବୀ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡଙ୍କୁ ପଠାଯିବା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏପରି କହି ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ତାପରେ କାଳୀ ହସି ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ।
ଵିଦୂଷକୋଽସି ଜାଲ୍ମ ତ୍ଵଂ ଶୈଲୂଷ ଇଵ ଭାଷସେ । ଵୃଥା ମନୋରଥାଂଶ୍ଚିତ୍ତେ କରୋଷି ମଧୁରଂ ଵଦନ୍
ତୁମେ ମୂର୍ଖ, ହସ୍ୟାସ୍ପଦ ଏବଂ ନଟଙ୍କ ପରି କଥା କହୁଛ। ତୁମ ମନରେ ଅନାବଶ୍ୟକ କଳ୍ପନା ଭରିଦେଉଛ ଏବଂ ମିଠା କଥା କହି ବ୍ୟର୍ଥ କରୁଛ।
ବଲଵାନ୍ବଲସଂଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରେଷିତୋଽସି ଦୁରାତ୍ମନା । କୁରୁ ଯୁଦ୍ଧଂ ଵୃଥା ଵାଦଂ ମୁଞ୍ଚ ମୂଢମତେଽଧୁନା
ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଶକ୍ତି ସହିତ ଏଠାରେ ଏସିଛ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛ। ଯୁଦ୍ଧ କର, କିମ୍ବା ଏହି ମୂର୍ଖ ତର୍କ ଛାଡ଼।
ହତ୍ଵା ଶୁମ୍ଭଂ ନିଶୁମ୍ଭଞ୍ଚ ତ୍ଵଦନ୍ଯାନ୍ଵା ବଲାଧିକାନ୍ । ଦେଵୀ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଶରାଘାତୈର୍ଵ୍ରଜିଷ୍ଯତି ନିଜାଲଯମ୍
ଦେବୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୁମଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶୁମ୍ଭ, ନିଶୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ତୀରରେ ମାରିଦେବେ, ତାପରେ ସେ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଯିବେ।
କ୍ଵାସୌ ମନ୍ଦମତିଃ ଶୁମ୍ଭଃ କ୍ଵ ଵା ଵିଶ୍ଵଵିମୋହିନୀ । ଅଯୁକ୍ତଃ ଖଲୁ ସଂସାରେ ଵିଵାହଵିଧିରେତଯୋଃ
ସେ ମୂଢ଼ ମନ ଶୁମ୍ଭ କେଉଁଠି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ଦେବୀ କେଉଁଠି? ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାହ ଏହି ସଂସାରରେ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ସିଂହୀ କିଂ ତ୍ଵତିକାମାର୍ତା ଜମ୍ବୁକଂ କୁରୁତେ ପତିମ୍ । କରିଣୀ ଗର୍ଦଭଂ ଵାପି ଗଵଯଂ ସୁରଭିଃ କିମୁ
ସିଂହୀ ଯଦିଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଂବୁକୁକୁ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ନେଇଥାଏ କି? କିମ୍ବା ହାତୀଣୀ ଗଦହକୁ, କିମ୍ବା ସୁରଭି ନାମକ ଦିବ୍ୟ ଗାଈ ବନ୍ୟ ଗାୟକୁ ନେଇଥାଏ କି?
ଗଚ୍ଛ ଶୁମ୍ଭଂ ନିଶୁମ୍ଭଂ ଚ ଵଦ ସତ୍ଯଂ ଵଚୋ ମମ । କୁରୁ ଯୁଦ୍ଧଂ ନ ଚେଦ୍ଯାହି ପାତାଲଂ ତରସାଧୁନା
ଯାଅ, ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ମୋର ସତ୍ୟ କଥା କହିଦେଅ—ଯୁଦ୍ଧ କର, ନହେଲେ ଏବେ ତୁରନ୍ତ ପାତାଳକୁ ଚଳିଯାଅ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ କାଲିକାଯାଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଦୈତ୍ଯୋ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ । ତାମୁଵାଚ ମହାଭାଗ କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: କାଳୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦାନବ ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ରାଗରେ ଲାଲ ଆଖି ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ।
ଦୁର୍ଦର୍ଶେ ତ୍ଵାଂ ନିହତ୍ଯାଜୌ ସିଂହଞ୍ଚ ମଦଗର୍ଵିତମ୍ । ଗୃହୀତ୍ଵୈନାଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ରାଜାନଂ ପ୍ରତ୍ଯହଂ କିଲ
ହେ ଭୟଙ୍କରୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ଏବଂ ତୁମ ଅଭିମାନୀ ସିଂହକୁ ମାରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଧରି ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ନିଯାଏବି।
ରସଭଙ୍ଗଭଯାତ୍କାଲି ବିଭେମି ତ୍ଵିହ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ନୋଚେତ୍ତ୍ଵାଂ ନିଶିତୈର୍ବାଣୈର୍ହନ୍ମ୍ଯଦ୍ଯ କଲହପ୍ରିଯେ
ହେ କାଳୀ, ଏଠାରେ ମୁଁ ଏବେ କେବଳ ରସ ହରାଇବାକୁ ଡରୁଛି; ନାହିଁଲେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଦିନ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ମାରିଦେଏଁଥାନ୍ତି।
କାଲିକୋଵାଚ କିଂ ଵିକତ୍ଥସି ମନ୍ଦାତ୍ମନ୍ନାଯଂ ଧର୍ମୋ ଧନୁଷ୍ମତାମ୍ । ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ମୁଞ୍ଚ ଵିଶିଖାନ୍ଗନ୍ତାସି ଯମସଂସଦି
କାଳୀ କହିଲେ: କାହିଁକି ଏତେ ଗର୍ବ କରୁଛ, ମୂଢ଼ମନ? ଏହା ବୀରମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ନୁହେଁ। ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ବାଣ ଛାଡ଼—ତୁମେ ଯମଙ୍କ ସଭାକୁ ଯିବ।