ନାର୍ଯେକା ଯୋଦ୍ଧୁକାମାସ୍ତି ସମାହ୍ଵଯତି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ଅହଂ ଗଚ୍ଛାମି ସଂଗ୍ରାମେ ତ୍ଵଂ ଵା ଗଚ୍ଛ ବଲାନ୍ଵିତଃ
ଭାଇ, ଏଠାରେ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍? ଠିକ୍ କଥା କହ, ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଏଠି ଏକ ମହିଳା ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହେଁ ଏବଂ ଆମକୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛନ୍ତି। ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯିବି, କିମ୍ବା ତୁମେ ଯିବ।
ଯଦ୍ରୋଚତେ ନିଶୁମ୍ଭାତ୍ର ତତ୍କର୍ତଵ୍ଯଂ ମଯା କିଲ । ନିଶୁମ୍ଭ ଉଵାଚ ନ ମଯା ନ ତ୍ଵଯା ଵୀର ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ରଣମୂର୍ଧନି
ଏଠି ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ, ମୁଁ ସେହି କଥା ମାନିବି। ନିଶୁମ୍ଭ କହିଲେ— ମୁଁ କିମ୍ବା ତୁମେ, ଦୁହେଁ ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପ୍ରେଷଯସ୍ଵ ମହାରାଜ ତ୍ଵରିତଂ ଧୂମ୍ରଲୋଚନମ୍ । ସ ଗତ୍ଵା ତାଂ ରଣେ ଜିତ୍ଵା ଗୃହୀତ୍ଵା ଚାରୁଲୋଚନାମ୍
ମହାରାଜ, ତୁମେ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ପଠା। ସେ ଯାଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଜିତି, ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ତାଙ୍କୁ ଧରି ଆଣ।
ଆଗମିଷ୍ଯତି ଶୁମ୍ଭାତ୍ର ଵିଵାହଃ ସଂଵିଧୀଯତାମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତନ୍ନିଶମ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ଶୁମ୍ଭୋ ଭ୍ରାତୁଃ କନୀଯସଃ ॥ ୩୫ କୋପାତ୍ସମ୍ପ୍ରେଷଯାମାସ ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥଂ ଧୂମ୍ରଲୋଚନମ୍ । ଶୁମ୍ଭ ଉଵାଚ ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ଗଚ୍ଛାଶୁ ସୈନ୍ଯେନ ମହତାଽଽଵୃତଃ
ସେ ଏଠାକୁ ଫେରିବେ, ଶୁମ୍ଭ, ଏବଂ ବିବାହ ଆୟୋଜିତ ହେବ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଶୁମ୍ଭ କ୍ରୋଧରେ ପାଶରେ ଥିବା ଧୂମ୍ରଲୋଚନଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ। ଶୁମ୍ଭ କହିଲେ—
ଗୃହୀତ୍ଵାଽଽନଯ ତାଂ ମୁଗ୍ଧାଂ ସ୍ଵଵୀର୍ଯମଦମୋହିତାମ୍ । ଦେଵୋ ଵା ଦାନଵୋ ଵାପି ମନୁଷ୍ଯୋ ଵା ମହାବଲଃ
ଧୂମ୍ରଲୋଚନ, ତୁମେ ବଡ଼ ସେନା ନେଇ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ। ତୁମର ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ଏହି ଭୋଳା ମହିଳାକୁ ଧରି ଆଣ; ଦେବ, ଦାନବ କିମ୍ବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଣିଷ—
ତତ୍ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହତାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ହନ୍ତଵ୍ଯସ୍ତରସା ତ୍ଵଯା । ତତ୍ପାର୍ଶ୍ଵଵର୍ତିନୀଂ କାଲୀଂ ହତ୍ଵା ସଂଗୃହ୍ଯ ତାଂ ପୁନଃ
—ଯିଏ ତାଙ୍କ ସହାୟତାକୁ ଆସିବେ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ମାରିଦେବା। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଥିବା କାଳୀକୁ ମାରି, ତାଙ୍କୁ ଧରି ଏହି ଉତ୍ତମ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ତୁରନ୍ତ ଫେରିଆସ।
ଶୀଘ୍ରମତ୍ର ସମାଗଚ୍ଛ କୃତ୍ଵା କାର୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍ । ରକ୍ଷଣୀଯା ତ୍ଵଯା ସାଧ୍ଵୀ ମୁଞ୍ଚନ୍ତୀ ମୃଦୁମାର୍ଗଣାନ୍
ଏହି କାମ ଶେଷ କରି ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଆସ। ସେ ମୃଦୁ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶୁଭ୍ର ଦେହ ଓ ସୁକୁମାରୀ, ତେଣୁ ବଡ଼ ସାବଧାନରେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।
ଯତ୍ନେନ ମହତା ଵୀର ମୃଦୁଦେହା କୃଶୋଦରୀ । ତତ୍ସହାଯାଶ୍ଚ ହନ୍ତଵ୍ଯା ଯେ ରଣେ ଶସ୍ତ୍ରପାଣଯଃ
ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶସ୍ତ୍ର ଧରି ତାଙ୍କ ସହାୟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମାରାଯିବା ଉଚିତ୍। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ କେବେ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଚେଷ୍ଟାରେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।
ସର୍ଵଥା ସା ନ ହନ୍ତଵ୍ଯା ରକ୍ଷଣୀଯା ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯାଦିଷ୍ଟସ୍ତଦା ରାଜ୍ଞା ତରସା ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏପରି ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇ ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ତୁରନ୍ତ—
ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶୁମ୍ଭଂ ସୈନ୍ଯେନ ଭୂତଃ ଶୀଘ୍ରଂ ଯଯୌ ରଣେ । ଅସାଧୂନାଂ ସହସ୍ରାଣାଂ ଷଷ୍ଟ୍ଯା ତେଷାଂ ଵୃତସ୍ତଥା
ଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେନା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଶୀଘ୍ର ଚଲିଗଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଷଷ୍ଠି ହଜାର ଦୁଷ୍ଟମାନେ ସହିତ ଥିଲେ।
ସ ଦଦର୍ଶ ତତୋ ଦେଵୀଂ ରମ୍ଯୋପଵନସଂସ୍ଥିତାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଂ ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀଂ ଵିନଯେନ ସମନ୍ଵିତଃ
ସେଠାରେ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନରେ ଦେଖିଲେ; ମୃଗଶାବକ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମ୍ମାନ ସହ କଥା କହିଲେ—
ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ହେତୁମଦ୍ରସଭୂଷିତମ୍ । ଶୃଣୁ ଦେଵି ମହାଭାଗେ ଶୁମ୍ଭସ୍ତ୍ଵଦ୍ଵିରହାତୁରଃ
ସେ ମୃଦୁ, ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ ଏବଂ ଗମ୍ଭୀର କଥା କହିଲେ— 'ଦେବୀ, ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ଶୁମ୍ଭ ତୁମର ବିରହରେ ବିକଳ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ଶୁଣ।'
ଦୂତଂ ପ୍ରେଷିତଵାନ୍ପାର୍ଶ୍ଵେ ତଵ ନୀତିଵିଶାରଦଃ । ରସଭଙ୍ଗଭଯୋଦ୍ଵିଗ୍ନଃ ସାମପୂର୍ଵଂ ତ୍ଵଯି ସ୍ଵଯମ୍
ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏକ ଦୂତକୁ ତୁମ ପାଖକୁ ପଠାଯାଇଥିଲା, ସେ ଆନନ୍ଦ ହରାଇବା ଭୟରେ ଚିନ୍ତିତ ଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ମୃଦୁ ଭାବରେ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଥିଲା।
ତେନାଗତ୍ଯ ଵଚଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିପରୀତଂ ଵରାନନେ । ଵଚସା ତେନ ମେ ଭର୍ତା ଚିନ୍ତାଵିଷ୍ଟମନା ନୃପଃ
ସେ ଆସି ମୋତେ ବିପରୀତ କଥା କହିଲା, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସେଇ କଥାରେ ମୋର ସ୍ୱାମୀ ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ବଭୂଵ ରସମାର୍ଗଜ୍ଞେ ଶୁମ୍ଭଃ କାମଵିମୋହିତଃ । ଦୂତେନ ତେନ ନ ଜ୍ଞାତଂ ହେତୁଗର୍ଭଂ ଵଚସ୍ତଵ
ଆନନ୍ଦ ରସରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଶୁମ୍ଭ ଆସକ୍ତିରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ; ଦୂତ ଦ୍ୱାରା ତୁମ କଥାର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ସେ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଯୋ ମାଂ ଜଯତି ସଂଗ୍ରାମେ ଯଦୁକ୍ତଂ କଠିନଂ ଵଚଃ । ନ ଜ୍ଞାତସ୍ତେନ ସଂଗ୍ରାମୋ ଦ୍ଵିଵିଧଃ ଖଲୁ ମାନିନି
‘ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ଜିତିବେ’—ଏହି କଠିନ କଥା ସେ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ; ହେ ଅଭିମାନିନୀ, ଯୁଦ୍ଧ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଥାଏ ବୋଲି ସେ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ।
ରତିଜୋଽଥୋତ୍ସାହଜଶ୍ଚ ପାତ୍ରଭେଦେ ଵିଵକ୍ଷିତଃ । ରତିଜସ୍ତ୍ଵଯି ଵାମୋରୁ ଶତ୍ରୋରୁତ୍ସାହଜଃ ସ୍ମୃତଃ
ଏଠାରେ ଏକଟି ଆସକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅନ୍ୟଟି ଉତ୍ସାହରୁ; ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଭିନ୍ନତା। ହେ ସୁନ୍ଦର ଜଂଘାବତୀ, ତୁମ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି, ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ଉତ୍ସାହ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି।
ସୁଖଦଃ ପ୍ରଥମଃ କାନ୍ତେ ଦୁଃଖଦଶ୍ଚାରିଜଃ ସ୍ମୃତଃ । ଜାନାମ୍ଯହଂ ଵରାରୋହେ ଭଵତ୍ଯା ମାନସଂ କିଲ
ପ୍ରଥମଟି ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ହେ ପ୍ରିୟା, ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଯୁଦ୍ଧ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; ହେ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନା, ମୁଁ ତୁମ ମନ ଭଲଭାବେ ଜାଣେ।
ରତିସଂଗ୍ରାମଭାଵସ୍ତେ ହୃଦଯେ ପରିଵର୍ତତେ । ଇତି ତଜ୍ଜ୍ଞଂ ଵିଦିତ୍ଵା ମାଂ ତ୍ଵତ୍ସକାଶଂ ନରାଧିପଃ
ତୁମ ହୃଦୟରେ ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧର ଭାବ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲିଛି; ଏହି କଥା ଜାଣି ରାଜା ମୋତେ ତୁମ ପାଖକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି।
ପ୍ରେଷଯାମାସ ଶୁମ୍ଭୋଽଦ୍ଯ ବଲେନ ମହତାଽଽଵୃତମ୍ । ଚତୁରାସି ମହାଭାଗେ ଶୃଣୁ ମେ ଵଚନଂ ମୃଦୁ
ଆଜି ଶୁମ୍ଭ ଏକ ବଡ଼ ସେନା ନେଇ ତୁମକୁ ଚାରିପଟେ ଘେରିଛି; ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ତୁମେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ, ମୋର ମୃଦୁ କଥା ଶୁଣ।
ଭଜ ଶୁମ୍ଭଂ ତ୍ରିଲୋକେଶଂ ଦେଵଦର୍ପନିବର୍ହଣମ୍ । ପଟ୍ଟରାଜ୍ଞୀ ପ୍ରିଯା ଭୂତ୍ଵା ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ଭୋଗାନନୁତ୍ତମାନ୍
ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ନାଥ ଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର, ଯିଏ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଭିମାନ ଭଂଗ କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ରାଣୀ ହୋଇ ଅପୂର୍ବ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କର।
ଜେଷ୍ଯତି ତ୍ଵାଂ ମହାବାହୁଃ ଶୁମ୍ଭଃ କାମବଲାର୍ଥଵିତ୍ । ଵିଚିତ୍ରାନ୍କୁରୁ ହାଵାଂସ୍ତ୍ଵଂ ସୋଽପି ଭାଵାନ୍କରିଷ୍ଯତି
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶୁମ୍ଭ, ଆସକ୍ତିର ଶକ୍ତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତୁମକୁ ଜିତିବେ; ତୁମେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବ ଦେଖାଅ, ସେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଉତ୍ତର ଦେବେ।
ଭଵିଷ୍ଯତି କାଲିକେଯଂ ତତ୍ର ଵୈ ନର୍ମସାକ୍ଷିଣୀ । ଏଵଂ ସଙ୍ଗରଯୋଗେନ ପତିର୍ମେ ପରମାର୍ଥଵିତ୍
ଏହି କାଳୀ ସେଠାରେ ତୁମ ଖେଳର ସାକ୍ଷୀ ହେବେ; ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧର ଏକତା ଦ୍ୱାରା, ମୋର ସ୍ୱାମୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି—
ଜିତ୍ଵା ତ୍ଵାଂ ସୁଖଶଯ୍ଯାଯାଂ ପରିଶ୍ରାନ୍ତାଂ କରିଷ୍ଯତି । ରକ୍ତଦେହାଂ ନଖାଘାତୈର୍ଦନ୍ତୈଶ୍ଚ ଖଣ୍ଡିତାଧରାମ୍
ତୁମକୁ ଜିତି ଶୁମ୍ଭ ତୁମକୁ କ୍ଳାନ୍ତ କରି ଆନନ୍ଦ ଶଯ୍ୟାରେ ରଖିବେ; ତୁମ ଦେହ ରକ୍ତିମ, ନଖ ଓ ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଅଧର ଆହତ।
ସ୍ଵେଦକ୍ଲିନ୍ନାଂ ପ୍ରଭଗ୍ନାଂ ତ୍ଵାଂ ସଂଵିଧାସ୍ଯତି ଭୂପତିଃ । ଭଵିତା ମାନସଃ କାମୋ ରତିସଂଗ୍ରାମଜସ୍ତଵ
ଘମରେ ଭିଜା ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିବା ତୁମକୁ ରାଜା ସଜାଇବେ; ଆସକ୍ତି ଯୁଦ୍ଧରୁ ତୁମ ମନରେ କାମ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ।
ଦର୍ଶନାଦ୍ଵଶ ଏଵାସ୍ତେ ଶୁମ୍ଭଃ ସର୍ଵାତ୍ମନା ପ୍ରିଯେ । ଵଚନଂ କୁରୁ ମେ ପଥ୍ଯଂ ହିତକୃଚ୍ଚାପି ପେଶଲମ୍
ମାତ୍ର ଦର୍ଶନରେ ଶୁମ୍ଭ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୁମ ଅଧୀନରେ, ହେ ପ୍ରିୟା; ମୋତେ ଭଲ, ଉପକାରୀ ଏବଂ ମଧୁର କଥା କହ।
ଭଜ ଶୁମ୍ଭଂ ଗଣାଧ୍ଯକ୍ଷଂ ମାନନୀଯାତିମାନିନୀ । ମନ୍ଦଭାଗ୍ଯାଶ୍ଚ ତେ ନୂନଂ ହ୍ଯସ୍ତ୍ରଯୁଦ୍ଧପ୍ରିଯାଶ୍ଚ ଯେ
ତୁମେ ଗଣପତି ଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର, ହେ ଅତି ଅଭିମାନିନୀ; ନିଶ୍ଚୟ, ଯେମାନେ ଅଳ୍ପ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସେମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଯୁଦ୍ଧକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ନ ତଦର୍ହାସି କାନ୍ତେ ତ୍ଵଂ ସଦା ସୁରତଵଲ୍ଲଭେ । ଅଶୋକଂ କୁରୁ ରାଜାନଂ ପାଦାଘାତଵିକାସିତମ୍
ହେ ପ୍ରିୟା, ତୁମେ ସେଥିପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ, ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରିୟା; ରାଜାଙ୍କୁ ଖୁସି କର, ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁ ତୁମ ପାଦସ୍ପର୍ଶରେ ଖିଲିଉଠେ।
ବକୁଲଂ ସୀଧୁସେକେନ ତଥା କୁରବକଂ କୁରୁ
ବକୁଳ ଫୁଲକୁ ମଦରେ ଭିଜାଅ, ଏବଂ ସେପରି କୁରବକ ମଧ୍ୟ ଖିଲାଅ।
ଦେଵ୍ଯାସହ ଯୁଦ୍ଧାଯ ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡପ୍ରେଷଣମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵିରରାମାସୌ ଵଚନଂ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତଦା କାଲୀ ପ୍ରହସ୍ଯ ଲଲିତଂ ଵଚଃ
ଦେବୀ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡଙ୍କୁ ପଠାଯିବା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏପରି କହି ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ତାପରେ କାଳୀ ହସି ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ।