ଦୂତ ଉଵାଚ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ତେନ ଚିନ୍ତାପରୋ ହ୍ଯହମ୍ । ସତ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵଚନଂ ଦୁର୍ଲଭଂ କିଲ
ଦୂତ କହିଲେ: ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରୀତିଦାୟକ କଥା କହିବା ଉଚିତ, ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ଚିନ୍ତିତ। ରାଜା, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରୀତିଦାୟକ କଥା ଦୁର୍ଲଭ।
ଅପ୍ରିଯଂ ଵଦତାଂ କାମଂ ରାଜା କୁପ୍ଯତି ସର୍ଵଥା । ସାକ୍ଷାତ୍କୁତଃ ସମାଯାତା କସ୍ଯ ଵା କିଂବଲାବଲା
ଯେଉଁମାନେ ଅପ୍ରୀତିକର କଥା କହନ୍ତି, ରାଜା ସେମାନେ ଉପରେ ସଦା କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ସେ କିଏଠାରୁ ଆସିଛି, କାହିଁକି ଆସିଛି, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳତା କ’ଣ?
ନ ଜ୍ଞାନଗୋଚରଂ କିଞ୍ଚିତ୍କିଂ ବ୍ରଵୀମି ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ଯୁଦ୍ଧକାମା ମଯା ଦୃଷ୍ଟା ଗର୍ଵିତା କଟୁଭାଷିଣୀ
ମୋର ଜ୍ଞାନର ଅନ୍ତର୍ଗତ କିଛି ନାହିଁ—ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ମୁଁ କଣ କହିପାରିବି? ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାରେ, ଗର୍ବିତ ଓ କଠୋର କଥା କହୁଥିବା ଦେଖିଛି।
ତଯା ଯତ୍କଥିତଂ ସମ୍ଯକ୍ ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ମହାମତେ । ମଯା ବାଲ୍ଯାତ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞେଯଂ କୃତା ପୂର୍ଵଂ ଵିନୋଦତଃ
ତାଙ୍କ ଯାହା କହିଥିଲେ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେଥିରେ ମନ ଦେଇ ଶୁଣ। ଛୁଆବେଳେ ମୁଁ ଖୁସିରେ ଏକ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି।
ସଖୀନାଂ ପୁରତଃ କାମଂ ଵିଵାହଂ ପ୍ରତି ସର୍ଵଥା । ଯୋ ମାଂ ଯୁଦ୍ଧେ ଜଯେଦଦ୍ଧା ଦର୍ପଞ୍ଚ ଵିଧୁନୋତି ଵୈ
ମୋ ସଖୀମାନେ ଆଗରେ ମୁଁ ଏହି କଥା କହିଛି—ଯେଉଁଠି ବିବାହ ନେଇ କଥା ହେଉଛି, ଯିଏ ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବେ ଏବଂ ମୋ ଗର୍ବକୁ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବେ—
ତଂ ଵରିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ କାମଂ ପତିଂ ସମବଲଂ କିଲ । ନ ମେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମିଥ୍ଯା ସା କର୍ତଵ୍ଯା ନୃପସତ୍ତମ
—ମୁଁ ଯଦି ଚାହେଁ, ସେଉଁଠି ମୋ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବି। ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କେବେ ମିଥ୍ୟା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଜିତ୍ଵା ମାଂ ସ୍ଵଵଶଂ କୁରୁ । ତଯେତି ଵ୍ଯାହୃତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵାହଂ ସମୁପାଗତଃ
ସେଥିପାଇଁ, ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର; ମୋତେ ଜିତିଲେ, ମୋତେ ତୁମର କର। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲି।
ଯଥେଚ୍ଛସି ମହାରାଜ ତଥା କୁରୁ ତଵ ପ୍ରିଯମ୍ । ସା ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥଂ କୃତମତିଃ ସାଯୁଧା ସିଂହଗାମିନୀ
ମହାରାଜ, ତୁମେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ସେପରି କର। ସେ, ସିଂହ ଚାଳି ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ।
ନିଶ୍ଚଲା ଵର୍ତତେ ଭୂପ ଯଦ୍ଯୋଗ୍ଯଂ ତଦ୍ଵିଧୀଯତାମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ନରାଧିପଃ
ହେ ଭୂପତି, ସେ ଅଚଳ ରହିଲେ; ଯାହା ଉଚିତ୍, ତାହା କରାଯାଉ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି—
ପପ୍ରଚ୍ଛ ଭ୍ରାତରଂଶୂରଂ ସମୀପସ୍ଥଂ ମହାବଲମ୍ । ଶୁମ୍ଭ ଉଵାଚ ଭ୍ରାତଃ କିମତ୍ର କର୍ତଵ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ସତ୍ଯଂ ମହାମତେ
ରାଜା ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ଶୂର ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଇକୁ ପଚାରିଲେ। ଶୁମ୍ଭ କହିଲେ—
ନାର୍ଯେକା ଯୋଦ୍ଧୁକାମାସ୍ତି ସମାହ୍ଵଯତି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ଅହଂ ଗଚ୍ଛାମି ସଂଗ୍ରାମେ ତ୍ଵଂ ଵା ଗଚ୍ଛ ବଲାନ୍ଵିତଃ
ଭାଇ, ଏଠାରେ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍? ଠିକ୍ କଥା କହ, ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଏଠି ଏକ ମହିଳା ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହେଁ ଏବଂ ଆମକୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛନ୍ତି। ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯିବି, କିମ୍ବା ତୁମେ ଯିବ।
ଯଦ୍ରୋଚତେ ନିଶୁମ୍ଭାତ୍ର ତତ୍କର୍ତଵ୍ଯଂ ମଯା କିଲ । ନିଶୁମ୍ଭ ଉଵାଚ ନ ମଯା ନ ତ୍ଵଯା ଵୀର ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ରଣମୂର୍ଧନି
ଏଠି ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ, ମୁଁ ସେହି କଥା ମାନିବି। ନିଶୁମ୍ଭ କହିଲେ— ମୁଁ କିମ୍ବା ତୁମେ, ଦୁହେଁ ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପ୍ରେଷଯସ୍ଵ ମହାରାଜ ତ୍ଵରିତଂ ଧୂମ୍ରଲୋଚନମ୍ । ସ ଗତ୍ଵା ତାଂ ରଣେ ଜିତ୍ଵା ଗୃହୀତ୍ଵା ଚାରୁଲୋଚନାମ୍
ମହାରାଜ, ତୁମେ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ପଠା। ସେ ଯାଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଜିତି, ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ତାଙ୍କୁ ଧରି ଆଣ।
ଆଗମିଷ୍ଯତି ଶୁମ୍ଭାତ୍ର ଵିଵାହଃ ସଂଵିଧୀଯତାମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତନ୍ନିଶମ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ଶୁମ୍ଭୋ ଭ୍ରାତୁଃ କନୀଯସଃ ॥ ୩୫ କୋପାତ୍ସମ୍ପ୍ରେଷଯାମାସ ପାର୍ଶ୍ଵସ୍ଥଂ ଧୂମ୍ରଲୋଚନମ୍ । ଶୁମ୍ଭ ଉଵାଚ ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ଗଚ୍ଛାଶୁ ସୈନ୍ଯେନ ମହତାଽଽଵୃତଃ
ସେ ଏଠାକୁ ଫେରିବେ, ଶୁମ୍ଭ, ଏବଂ ବିବାହ ଆୟୋଜିତ ହେବ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଶୁମ୍ଭ କ୍ରୋଧରେ ପାଶରେ ଥିବା ଧୂମ୍ରଲୋଚନଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ। ଶୁମ୍ଭ କହିଲେ—
ଗୃହୀତ୍ଵାଽଽନଯ ତାଂ ମୁଗ୍ଧାଂ ସ୍ଵଵୀର୍ଯମଦମୋହିତାମ୍ । ଦେଵୋ ଵା ଦାନଵୋ ଵାପି ମନୁଷ୍ଯୋ ଵା ମହାବଲଃ
ଧୂମ୍ରଲୋଚନ, ତୁମେ ବଡ଼ ସେନା ନେଇ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ। ତୁମର ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ଏହି ଭୋଳା ମହିଳାକୁ ଧରି ଆଣ; ଦେବ, ଦାନବ କିମ୍ବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଣିଷ—
ତତ୍ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହତାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ହନ୍ତଵ୍ଯସ୍ତରସା ତ୍ଵଯା । ତତ୍ପାର୍ଶ୍ଵଵର୍ତିନୀଂ କାଲୀଂ ହତ୍ଵା ସଂଗୃହ୍ଯ ତାଂ ପୁନଃ
—ଯିଏ ତାଙ୍କ ସହାୟତାକୁ ଆସିବେ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ମାରିଦେବା। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଥିବା କାଳୀକୁ ମାରି, ତାଙ୍କୁ ଧରି ଏହି ଉତ୍ତମ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ତୁରନ୍ତ ଫେରିଆସ।
ଶୀଘ୍ରମତ୍ର ସମାଗଚ୍ଛ କୃତ୍ଵା କାର୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍ । ରକ୍ଷଣୀଯା ତ୍ଵଯା ସାଧ୍ଵୀ ମୁଞ୍ଚନ୍ତୀ ମୃଦୁମାର୍ଗଣାନ୍
ଏହି କାମ ଶେଷ କରି ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଆସ। ସେ ମୃଦୁ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶୁଭ୍ର ଦେହ ଓ ସୁକୁମାରୀ, ତେଣୁ ବଡ଼ ସାବଧାନରେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।
ଯତ୍ନେନ ମହତା ଵୀର ମୃଦୁଦେହା କୃଶୋଦରୀ । ତତ୍ସହାଯାଶ୍ଚ ହନ୍ତଵ୍ଯା ଯେ ରଣେ ଶସ୍ତ୍ରପାଣଯଃ
ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶସ୍ତ୍ର ଧରି ତାଙ୍କ ସହାୟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମାରାଯିବା ଉଚିତ୍। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ କେବେ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଚେଷ୍ଟାରେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।
ସର୍ଵଥା ସା ନ ହନ୍ତଵ୍ଯା ରକ୍ଷଣୀଯା ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯାଦିଷ୍ଟସ୍ତଦା ରାଜ୍ଞା ତରସା ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏପରି ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇ ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ତୁରନ୍ତ—
ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶୁମ୍ଭଂ ସୈନ୍ଯେନ ଭୂତଃ ଶୀଘ୍ରଂ ଯଯୌ ରଣେ । ଅସାଧୂନାଂ ସହସ୍ରାଣାଂ ଷଷ୍ଟ୍ଯା ତେଷାଂ ଵୃତସ୍ତଥା
ଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେନା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଶୀଘ୍ର ଚଲିଗଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଷଷ୍ଠି ହଜାର ଦୁଷ୍ଟମାନେ ସହିତ ଥିଲେ।
ସ ଦଦର୍ଶ ତତୋ ଦେଵୀଂ ରମ୍ଯୋପଵନସଂସ୍ଥିତାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଂ ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀଂ ଵିନଯେନ ସମନ୍ଵିତଃ
ସେଠାରେ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନରେ ଦେଖିଲେ; ମୃଗଶାବକ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମ୍ମାନ ସହ କଥା କହିଲେ—
ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ହେତୁମଦ୍ରସଭୂଷିତମ୍ । ଶୃଣୁ ଦେଵି ମହାଭାଗେ ଶୁମ୍ଭସ୍ତ୍ଵଦ୍ଵିରହାତୁରଃ
ସେ ମୃଦୁ, ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ ଏବଂ ଗମ୍ଭୀର କଥା କହିଲେ— 'ଦେବୀ, ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ଶୁମ୍ଭ ତୁମର ବିରହରେ ବିକଳ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ଶୁଣ।'
ଦୂତଂ ପ୍ରେଷିତଵାନ୍ପାର୍ଶ୍ଵେ ତଵ ନୀତିଵିଶାରଦଃ । ରସଭଙ୍ଗଭଯୋଦ୍ଵିଗ୍ନଃ ସାମପୂର୍ଵଂ ତ୍ଵଯି ସ୍ଵଯମ୍
ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏକ ଦୂତକୁ ତୁମ ପାଖକୁ ପଠାଯାଇଥିଲା, ସେ ଆନନ୍ଦ ହରାଇବା ଭୟରେ ଚିନ୍ତିତ ଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ମୃଦୁ ଭାବରେ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଥିଲା।
ତେନାଗତ୍ଯ ଵଚଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିପରୀତଂ ଵରାନନେ । ଵଚସା ତେନ ମେ ଭର୍ତା ଚିନ୍ତାଵିଷ୍ଟମନା ନୃପଃ
ସେ ଆସି ମୋତେ ବିପରୀତ କଥା କହିଲା, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସେଇ କଥାରେ ମୋର ସ୍ୱାମୀ ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ବଭୂଵ ରସମାର୍ଗଜ୍ଞେ ଶୁମ୍ଭଃ କାମଵିମୋହିତଃ । ଦୂତେନ ତେନ ନ ଜ୍ଞାତଂ ହେତୁଗର୍ଭଂ ଵଚସ୍ତଵ
ଆନନ୍ଦ ରସରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଶୁମ୍ଭ ଆସକ୍ତିରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ; ଦୂତ ଦ୍ୱାରା ତୁମ କଥାର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ସେ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଯୋ ମାଂ ଜଯତି ସଂଗ୍ରାମେ ଯଦୁକ୍ତଂ କଠିନଂ ଵଚଃ । ନ ଜ୍ଞାତସ୍ତେନ ସଂଗ୍ରାମୋ ଦ୍ଵିଵିଧଃ ଖଲୁ ମାନିନି
‘ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ଜିତିବେ’—ଏହି କଠିନ କଥା ସେ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ; ହେ ଅଭିମାନିନୀ, ଯୁଦ୍ଧ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଥାଏ ବୋଲି ସେ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ।
ରତିଜୋଽଥୋତ୍ସାହଜଶ୍ଚ ପାତ୍ରଭେଦେ ଵିଵକ୍ଷିତଃ । ରତିଜସ୍ତ୍ଵଯି ଵାମୋରୁ ଶତ୍ରୋରୁତ୍ସାହଜଃ ସ୍ମୃତଃ
ଏଠାରେ ଏକଟି ଆସକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅନ୍ୟଟି ଉତ୍ସାହରୁ; ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ଭିନ୍ନତା। ହେ ସୁନ୍ଦର ଜଂଘାବତୀ, ତୁମ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି, ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ଉତ୍ସାହ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି।
ସୁଖଦଃ ପ୍ରଥମଃ କାନ୍ତେ ଦୁଃଖଦଶ୍ଚାରିଜଃ ସ୍ମୃତଃ । ଜାନାମ୍ଯହଂ ଵରାରୋହେ ଭଵତ୍ଯା ମାନସଂ କିଲ
ପ୍ରଥମଟି ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ହେ ପ୍ରିୟା, ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଯୁଦ୍ଧ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; ହେ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନା, ମୁଁ ତୁମ ମନ ଭଲଭାବେ ଜାଣେ।
ରତିସଂଗ୍ରାମଭାଵସ୍ତେ ହୃଦଯେ ପରିଵର୍ତତେ । ଇତି ତଜ୍ଜ୍ଞଂ ଵିଦିତ୍ଵା ମାଂ ତ୍ଵତ୍ସକାଶଂ ନରାଧିପଃ
ତୁମ ହୃଦୟରେ ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧର ଭାବ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲିଛି; ଏହି କଥା ଜାଣି ରାଜା ମୋତେ ତୁମ ପାଖକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି।
ପ୍ରେଷଯାମାସ ଶୁମ୍ଭୋଽଦ୍ଯ ବଲେନ ମହତାଽଽଵୃତମ୍ । ଚତୁରାସି ମହାଭାଗେ ଶୃଣୁ ମେ ଵଚନଂ ମୃଦୁ
ଆଜି ଶୁମ୍ଭ ଏକ ବଡ଼ ସେନା ନେଇ ତୁମକୁ ଚାରିପଟେ ଘେରିଛି; ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ତୁମେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ, ମୋର ମୃଦୁ କଥା ଶୁଣ।