ଇନ୍ଦ୍ରାଦ୍ଯା ନିର୍ଜିତା ଯେନ ଦେଵା ଦୈତ୍ଯାସ୍ତଥାପରେ । ତଂ କଥଂ ସମରେ ଦେଵି ଜେତୁମିଚ୍ଛସି ଭାମିନି
ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଦେତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରିଛନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ କିପରି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ହେ ଦେବୀ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ?
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ତାଦୃଶୋ ନାସ୍ତି ଯଃ ଶୁମ୍ଭଂ ସମରେ ଜଯେତ୍ । କା ତ୍ଵଂ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷି ତସ୍ଯାଗ୍ରେ ଯୁଧି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ତିନି ଲୋକରେ କେହି ନାହାନ୍ତି ଯିଏ ଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବ। ହେ କମଳପତ୍ର ନୟନୀ, ଏବେ ତୁମେ କିଏ, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦଢ଼ିଆ ହେବାକୁ?
ଅଵିଚାର୍ଯ ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଵଚନଂ ଚାପି ସୁନ୍ଦରି । ବଲଂ ସ୍ଵପରଯୋର୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ସମଯୋଚିତମ୍
ବିଚାର କରିନଥିଲେ ଏମିତି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ; ନିଜ ଓ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀର ଶକ୍ତି ଜାଣି, ସମୟଅନୁଯାୟୀ କଥା କହିବା ଉଚିତ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାଧିପତିଃ ଶୁମ୍ଭସ୍ତଵ ରୂପେଣ ମୋହିତଃ । ତ୍ଵାଞ୍ଚ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ରାଜା କୁରୁ ତସ୍ଯେପ୍ସିତଂ ପ୍ରିଯେ
ତିନି ଲୋକର ଅଧିପତି ଶୁମ୍ଭ ତୁମର ରୂପରେ ମୋହିତ; ସେ ରାଜା ତୁମକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି—ତେଣୁ, ହେ ପ୍ରିୟା, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମୂର୍ଖସ୍ଵଭାଵଂ ତ୍ଵଂ ସମ୍ମାନ୍ଯ ଵଚନଂ ମମ । ଭଜ ଶୁମ୍ଭଂ ନିଶୁମ୍ଭଂ ଵା ହିତମେତଦ୍ ବ୍ରଵୀମି ତେ
ମୂର୍ଖତା ଛାଡ଼ି, ମୋ କଥାକୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଶୁଣ; ଶୁମ୍ଭ କିମ୍ବା ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର—ମୁଁ ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ ଏହି କଥା କହୁଛି।
ଶୃଙ୍ଗାରଃ ସର୍ଵଥା ସର୍ଵୈଃ ପ୍ରାଣିଭିଃ ପରଯା ମୁଦା । ସେଵନୀଯୋ ବୁଦ୍ଧିମଦ୍ଭିର୍ନଵାନାମୁତ୍ତମୋ ଯତଃ
ପ୍ରେମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହର୍ଷରେ ଉପଭୋଗ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ; କାରଣ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପାଇଁ ଏହା ସଦା ନୂତନ ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।
ନାଗମିଷ୍ଯସି ଚେଦ୍ ବାଲେ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପୃଥିଵୀପତିଃ । ଅନ୍ଯାନାଜ୍ଞାକରାନ୍ପ୍ରେଷ୍ଯ ବଲାନ୍ନେଷ୍ଯତି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ଯଦି ତୁମେ ନ ଆସ, ଶିଶୁ, ତେବେ ରାଗରେ ଭରିଥିବା ପୃଥିବୀର ରାଜା ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନୁଥିବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପଠାଇବେ, ସେମାନେ ତୁମକୁ ବଳେଇ ନେଇଯିବେ।
କେଶେଷ୍ଵାକୃଷ୍ଯ ତେ ନୂନଂ ଦାନଵା ବଲଦର୍ପିତାଃ । ତ୍ଵାଂ ନଯିଷ୍ଯନ୍ତି ଵାମୋରୁ ତରସା ଶୁମ୍ଭସନ୍ତିଧୌ
ଶକ୍ତିରେ ଅହଂକାରୀ ଦାନବମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମର କେଶ ଧରି ଟାଣିବେ, ହେ ସୁନ୍ଦର ଜଂଘାଅଳି, ଏବଂ ତୁମକୁ ତୁରନ୍ତ ଶୁମ୍ଭଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନେଇଯିବେ।
ସ୍ଵଲଜ୍ଜାଂ ରକ୍ଷ ତନ୍ଵଙ୍ଗି ସାହସଂ ସର୍ଵଥା ତ୍ଯଜ । ମାନିତା ଗଚ୍ଛ ତତ୍ପାର୍ଶ୍ଵେ ମାନପାତ୍ରଂ ଯତୋଽସି ଵୈ
ହେ ସୁକୁମାର ଅଙ୍ଗଅଳି, ନିଜ ଲଜ୍ଜାକୁ ରକ୍ଷା କର, ସମସ୍ତ ଅସାବଧାନତାକୁ ଛାଡ଼। ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସହିତ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, କାରଣ ତୁମେ ସମ୍ମାନର ଯୋଗ୍ୟ।
କ୍ଵ ଯୁଦ୍ଧଂ ନିଶିତୈର୍ବାଣୈଃ କ୍ଵ ସୁଖଂ ରତିସଙ୍ଗଜମ୍ । ସାରାସାରଂ ପରିଚ୍ଛେଦ୍ଯ କୁରୁ ମେ ଵଚନଂ ପଟୁ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଯୁଦ୍ଧ କ’ଣ, ଏବଂ ମିଳନର ଆନନ୍ଦ କ’ଣ? କ’ଣ ମୂଲ୍ୟବାନ ଏବଂ କ’ଣ ଅମୂଲ୍ୟ, ଏହା ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର, ଏବଂ ମୋର କଥା ଶୁଣ।
ଭଜ ଶୁମ୍ଭଂ ନିଶୁମ୍ଭଂ ଵା ଲବ୍ଧାସି ପରମଂ ସୁଖମ୍ । ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ସତ୍ଯଂ ଦୂତ ମହାଭାଗ ପ୍ରଵକ୍ତୁଂ ନିପୁଣୋ ହ୍ଯସି
ଶୁମ୍ଭ କିମ୍ବା ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ବାଛ, ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ପାଇବ। ଦେବୀ କହିଲେ: ନିଶ୍ଚୟ, ଦୂତ, ତୁମେ କଥା କହିବାରେ ଦକ୍ଷ।
ନିଶୁମ୍ଭଶୁମ୍ଭୌ ଜାନାମି ବଲଵନ୍ତାଵିତି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମେ କୃତା ବାଲ୍ଯାଦନ୍ଯଥା ସା କଥଂ ଭଵେତ୍
ମୁଁ ଜାଣେ ନିଶୁମ୍ଭ ଓ ଶୁମ୍ଭ ନିଶ୍ଚୟ ବଳଶାଳୀ; କିନ୍ତୁ ଛୁଆବେଳେ ମୁଁ ଏକ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି—ଏହା ଅନ୍ୟଥା କିପରି ହେବ?
ତସ୍ମାଦ୍ ବ୍ରୂହି ନିଶୁମ୍ଭଞ୍ଚ ଶୁମ୍ଭଂ ଵା ବଲଵତ୍ତରମ୍ । ଵିନା ଯୁଦ୍ଧଂ ନ ମେ ଭର୍ତା ଭଵିତା କୋଽପି ସୌଷ୍ଠଵାତ୍
ତେଣୁ କହ, ନିଶୁମ୍ଭ ନା ଶୁମ୍ଭ, କିଏ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ? ଯୁଦ୍ଧ ବିନା, ମୋର ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁଯାୟୀ, କେହି ମୋର ସ୍ୱାମୀ ହେବେ ନାହିଁ।
ଜିତ୍ଵା ମାଂ ତରସା କାମଂ କରଂ ଗୃହ୍ଣାତୁ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ଯୁଦ୍ଧେଚ୍ଛଯା ସମାଯାତାଂ ଵିଦ୍ଧି ମାମବଲାଂ ନୃପ
ଯିଏ ମୋତେ ବଳପୂର୍ବକ ଜିତିପାରିବେ, ସେ ଏବେ ମୋର ହାତ ଧରନ୍ତୁ। ରାଜା, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ମୋତେ ଦୁର୍ବଳ ଭାବିବା ନାହିଁ।
ଯୁଦ୍ଧଂ ଦେହି ସମର୍ଥୋଽସି ଵୀରଧର୍ମଂ ସମାଚର । ବିଭେଷି ମମ ଶୂଲାଚ୍ଚେତ୍ପାତାଲଂ ଗଚ୍ଛ ମା ଚିରମ୍
ଯଦି ତୁମେ ସମର୍ଥ, ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧ ଦିଅ ଏବଂ ବୀରର ଧର୍ମ ପାଳନ କର। ଯଦି ମୋର ଶୂଳକୁ ଭୟ କର, ତେବେ ଦେରି ନକରି ପାତାଳକୁ ଯାଅ।
ତ୍ରିଦିଵଂ ଚ ଧରାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଜୀଵିତେଚ୍ଛା ଯଦସ୍ତି ତେ । ଇତି ଦୂତ ଵଦାଶୁ ତ୍ଵଂ ଗତ୍ଵା ସ୍ଵପତିମାଦରାତ୍
ଯଦି ତୁମେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଛାଡ଼। ଏହିପରି, ଦୂତ, ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଯାଅ ଏବଂ ଆଦର ସହିତ ତୁମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହ।
ସ ଵିଚାର୍ଯ ଯଥାଯୁକ୍ତଂ କରିଷ୍ଯତି ମହାବଲଃ । ସଂସାରେ ଦୂତଧର୍ମୋଽଯଂ ଯତ୍ସତ୍ଯଂ ଭାଷଣଂ କିଲ
ସେ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ଯଥାଯୋଗ୍ୟ କାମ କରିବେ। ଏହି ସଂସାରରେ ଦୂତର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ସତ୍ୟ କଥା କହିବା।
ଶତ୍ରୌ ପତ୍ଯୌ ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞ ତଥା ତ୍ଵଂ କୁରୁ ମା ଚିରମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଅଥ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନୀତିମଦ୍ବଲସଂଯୁତମ୍
ଶତ୍ରୁ ଓ ପତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଧର୍ମ ଜାଣି, ତୁମେ ବିଳମ୍ବ ନକରି କାମ କର। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହିପରି ନୀତି ଓ ବଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି,
ହେତୁଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରଗଲ୍ପଞ୍ଚ ଵିସ୍ମିତଃ ପ୍ରଯଯୌ ତଦା । ଗତ୍ଵା ଦୈତ୍ଯପତିଂ ଦୂତୋ ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଯୁକ୍ତିସହିତ ଓ ସାହସିକ ଥିବା ସେ ଦୂତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚମକି ଚାଲିଗଲେ। ଦାନବପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ପୁନିପୁନି ବିଚାର କଲେ।
ପ୍ରଣମ୍ଯ ପାଦଯୋଃ ପ୍ରହ୍ଵଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ନୃପଞ୍ଜ ତମ୍ । ରାଜନୀତିକରଂ ଵାକ୍ଯଂ ମୃଦୁପୂର୍ଵଂ ପ୍ରିଯଂ ଵଚଃ
ପାଦରେ ଶିର ନମାଇ, ସେ ଦୂତ ଦାନବରାଜାଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଏବଂ ପ୍ରୀତିଦାୟକ ରାଜନୀତିର କଥା କହିଲେ।
ଦୂତ ଉଵାଚ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ତେନ ଚିନ୍ତାପରୋ ହ୍ଯହମ୍ । ସତ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵଚନଂ ଦୁର୍ଲଭଂ କିଲ
ଦୂତ କହିଲେ: ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରୀତିଦାୟକ କଥା କହିବା ଉଚିତ, ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ଚିନ୍ତିତ। ରାଜା, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରୀତିଦାୟକ କଥା ଦୁର୍ଲଭ।
ଅପ୍ରିଯଂ ଵଦତାଂ କାମଂ ରାଜା କୁପ୍ଯତି ସର୍ଵଥା । ସାକ୍ଷାତ୍କୁତଃ ସମାଯାତା କସ୍ଯ ଵା କିଂବଲାବଲା
ଯେଉଁମାନେ ଅପ୍ରୀତିକର କଥା କହନ୍ତି, ରାଜା ସେମାନେ ଉପରେ ସଦା କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ସେ କିଏଠାରୁ ଆସିଛି, କାହିଁକି ଆସିଛି, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳତା କ’ଣ?
ନ ଜ୍ଞାନଗୋଚରଂ କିଞ୍ଚିତ୍କିଂ ବ୍ରଵୀମି ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ଯୁଦ୍ଧକାମା ମଯା ଦୃଷ୍ଟା ଗର୍ଵିତା କଟୁଭାଷିଣୀ
ମୋର ଜ୍ଞାନର ଅନ୍ତର୍ଗତ କିଛି ନାହିଁ—ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ମୁଁ କଣ କହିପାରିବି? ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାରେ, ଗର୍ବିତ ଓ କଠୋର କଥା କହୁଥିବା ଦେଖିଛି।
ତଯା ଯତ୍କଥିତଂ ସମ୍ଯକ୍ ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ମହାମତେ । ମଯା ବାଲ୍ଯାତ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞେଯଂ କୃତା ପୂର୍ଵଂ ଵିନୋଦତଃ
ତାଙ୍କ ଯାହା କହିଥିଲେ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେଥିରେ ମନ ଦେଇ ଶୁଣ। ଛୁଆବେଳେ ମୁଁ ଖୁସିରେ ଏକ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି।
ସଖୀନାଂ ପୁରତଃ କାମଂ ଵିଵାହଂ ପ୍ରତି ସର୍ଵଥା । ଯୋ ମାଂ ଯୁଦ୍ଧେ ଜଯେଦଦ୍ଧା ଦର୍ପଞ୍ଚ ଵିଧୁନୋତି ଵୈ
ମୋ ସଖୀମାନେ ଆଗରେ ମୁଁ ଏହି କଥା କହିଛି—ଯେଉଁଠି ବିବାହ ନେଇ କଥା ହେଉଛି, ଯିଏ ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବେ ଏବଂ ମୋ ଗର୍ବକୁ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବେ—
ତଂ ଵରିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ କାମଂ ପତିଂ ସମବଲଂ କିଲ । ନ ମେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମିଥ୍ଯା ସା କର୍ତଵ୍ଯା ନୃପସତ୍ତମ
—ମୁଁ ଯଦି ଚାହେଁ, ସେଉଁଠି ମୋ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବି। ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କେବେ ମିଥ୍ୟା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଜିତ୍ଵା ମାଂ ସ୍ଵଵଶଂ କୁରୁ । ତଯେତି ଵ୍ଯାହୃତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵାହଂ ସମୁପାଗତଃ
ସେଥିପାଇଁ, ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର; ମୋତେ ଜିତିଲେ, ମୋତେ ତୁମର କର। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲି।
ଯଥେଚ୍ଛସି ମହାରାଜ ତଥା କୁରୁ ତଵ ପ୍ରିଯମ୍ । ସା ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥଂ କୃତମତିଃ ସାଯୁଧା ସିଂହଗାମିନୀ
ମହାରାଜ, ତୁମେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ସେପରି କର। ସେ, ସିଂହ ଚାଳି ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ।
ନିଶ୍ଚଲା ଵର୍ତତେ ଭୂପ ଯଦ୍ଯୋଗ୍ଯଂ ତଦ୍ଵିଧୀଯତାମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ନରାଧିପଃ
ହେ ଭୂପତି, ସେ ଅଚଳ ରହିଲେ; ଯାହା ଉଚିତ୍, ତାହା କରାଯାଉ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି—
ପପ୍ରଚ୍ଛ ଭ୍ରାତରଂଶୂରଂ ସମୀପସ୍ଥଂ ମହାବଲମ୍ । ଶୁମ୍ଭ ଉଵାଚ ଭ୍ରାତଃ କିମତ୍ର କର୍ତଵ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ସତ୍ଯଂ ମହାମତେ
ରାଜା ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ଶୂର ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଇକୁ ପଚାରିଲେ। ଶୁମ୍ଭ କହିଲେ—