ନିର୍ଜନେ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଵାଚା ଵଚନଂ ଵଚନାନ୍ମମ । ତ୍ଵାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ବଲିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସୁନ୍ଦରାଣାଂ ଚ ସୁନ୍ଦରମ୍
ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ, ମୃଦୁ କଥାରେ ମୋର ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଖାଅ—ମୁଁ ତୁମକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଓ ସୁନ୍ଦରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଆକର୍ଷକ ବୋଲି ଜାଣିଛି—
ଦାତାରଂ ଗୁଣିନଂ ଶୂରଂ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦମ୍ । ଜେତାରଂ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ଦକ୍ଷଂ ଚୋଗ୍ରଂ କୁଲୋତ୍ତରମ୍
ତୁମେ ଦାନଶୀଳ, ଗୁଣବାନ, ପ୍ରବଳ, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଜିତିଥିବା, ଦକ୍ଷ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଅଗ୍ରଣୀ—
ଭୋକ୍ତାରଂ ସର୍ଵରତ୍ନାନାଂ ସ୍ଵାଧୀନଂ ସ୍ଵବଲୋନ୍ନତମ୍ । ପତିକାମାସ୍ମ୍ଯହଂ ସତ୍ଯଂ ତଵ ଯୋଗ୍ଯା ନରାଧିପ
ସମସ୍ତ ରତ୍ନର ଭୋକ୍ତା, ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ—ମୁଁ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ତୁମକୁ ପତି ଭାବେ ଚାହୁଁଛି, ହେ ନରପତି, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।
ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ନଗରେ ତେଽତ୍ର ସମାଯାତା ମହାମତେ । ମମାସ୍ତି କାରଣଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵିଵାହେ ରାକ୍ଷସୋତ୍ତମ
ମୁଁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ତୁମ ନଗରକୁ ଆସିଛି, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ; କିନ୍ତୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସ, ମୋ ବିବାହ ପାଇଁ ଏକ ବିଶେଷ କାରଣ ଅଛି।
ବାଲଭାଵାଦ୍ଵ୍ରତଂ କିଞ୍ଚିତ୍କୃତଂ ରାଜନ୍ମଯା ପୁରା । କ୍ରୀଡନ୍ତ୍ଯା ଚ ଵଯସ୍ଯାଭିଃ ସହୈକାନ୍ତେ ଯଦୃଚ୍ଛଯା
ମୋ ଶିଶୁବେଳେ, ହେ ରାଜା, ଏକଥର ମୁଁ ମୋ ସହେଳୀମାନଙ୍କ ସହ ଏକାନ୍ତରେ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ, ଅପେକ୍ଷା କରିନଥିବା ଭାବେ ଏକ ବ୍ରତ ନେଇଥିଲି।
ସ୍ଵଦେହବଲଦର୍ପେଣ ସଖୀନାଂ ପୁରତୋ ରହଃ । ମତ୍ସମାନବଲଃ ଶୂରୋ ରଣେ ମାଂ ଜେଷ୍ଯତି ସ୍ଫୁଟମ୍
ନିଜ ଦେହର ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ, ସହେଳୀମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଗୁପ୍ତଭାବେ ମୁଁ କହିଥିଲି—‘ମୋ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୌଣସି ବୀର ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜିତିପାରିବ—’
ତଂ ଵରିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ କାମଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତସ୍ଯ ବଲାବଲମ୍ । ଜହସୁର୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସଖ୍ଯୋ ଵିସ୍ମିତମାନସାଃ
‘ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛାମତେ ବରିବି, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଜାଣି।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସହେଳୀମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ହସିଥିଲେ।
କିମେତଯା କୃତଂ କ୍ରୂରଂ ଵ୍ରତମଦ୍ଭୁତମାଶୁ ଵୈ । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମେ ହୀଦୃଶଂ ବଲମ୍
‘ଏତେ ଦ୍ରୁତ ଏମିତି କଠିନ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ବ୍ରତ ଏ ନେଇଛି କି?’ ତେଣୁ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋର ଏହିପରି ଶକ୍ତି ଜାଣି—
ଜିତ୍ଵା ମାଂ ସ୍ଵବଲେନାତ୍ର ଵାଞ୍ଛିତଂ କୁରୁ ଚାତ୍ମନଃ । ତ୍ଵଂ ଵା ତଵାନୁଜୋ ଭ୍ରାତା ସମେତ୍ଯ ସମରାଙ୍ଗଣେ । ଜିତ୍ଵା ମାଂ ସମରେଣାତ୍ର ଵିଵାହଂ କୁରୁ ସୁନ୍ଦର
ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଏଠାରେ ମୋତେ ଜିତି, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର; କିମ୍ବା ତୁମ ଭାଉ ଏକାସାଥି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଆସି, ଏଠାରେ ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତି, ବିବାହ କର, ହେ ସୁନ୍ଦର।
ଦେଵୀମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଦେଵୀପାର୍ଶ୍ଵେ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଦୂତପ୍ରେଷଣମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଦେଵ୍ଯାସ୍ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଦୂତଃ ପ୍ରାହ ଵିସ୍ମିତଃ । କିଂ ବ୍ରୂଷେ ରୁଚିରାପାଙ୍ଗି ସ୍ତ୍ରୀସ୍ଵଭାଵାଦ୍ଧି ସାହସାତ୍
ଦେବୀଙ୍କ ମହିମା କଥାରେ: ଧୂମ୍ରଲୋଚନଙ୍କୁ ଦୂତ ଭାବେ ଦେବୀଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଯିବା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଦେବୀଙ୍କ ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦୂତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ କହିଲେ—‘ତୁମେ କଣ କହୁଛ? ହେ ରୂଚିର ଚକ୍ଷୁବଳି, ଏମିତି ସାହସ ନାରୀମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ କରନ୍ତି।’
ଇନ୍ଦ୍ରାଦ୍ଯା ନିର୍ଜିତା ଯେନ ଦେଵା ଦୈତ୍ଯାସ୍ତଥାପରେ । ତଂ କଥଂ ସମରେ ଦେଵି ଜେତୁମିଚ୍ଛସି ଭାମିନି
ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଦେତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରିଛନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ କିପରି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ହେ ଦେବୀ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ?
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ତାଦୃଶୋ ନାସ୍ତି ଯଃ ଶୁମ୍ଭଂ ସମରେ ଜଯେତ୍ । କା ତ୍ଵଂ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷି ତସ୍ଯାଗ୍ରେ ଯୁଧି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ତିନି ଲୋକରେ କେହି ନାହାନ୍ତି ଯିଏ ଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବ। ହେ କମଳପତ୍ର ନୟନୀ, ଏବେ ତୁମେ କିଏ, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦଢ଼ିଆ ହେବାକୁ?
ଅଵିଚାର୍ଯ ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଵଚନଂ ଚାପି ସୁନ୍ଦରି । ବଲଂ ସ୍ଵପରଯୋର୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ସମଯୋଚିତମ୍
ବିଚାର କରିନଥିଲେ ଏମିତି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ; ନିଜ ଓ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀର ଶକ୍ତି ଜାଣି, ସମୟଅନୁଯାୟୀ କଥା କହିବା ଉଚିତ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାଧିପତିଃ ଶୁମ୍ଭସ୍ତଵ ରୂପେଣ ମୋହିତଃ । ତ୍ଵାଞ୍ଚ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ରାଜା କୁରୁ ତସ୍ଯେପ୍ସିତଂ ପ୍ରିଯେ
ତିନି ଲୋକର ଅଧିପତି ଶୁମ୍ଭ ତୁମର ରୂପରେ ମୋହିତ; ସେ ରାଜା ତୁମକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି—ତେଣୁ, ହେ ପ୍ରିୟା, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମୂର୍ଖସ୍ଵଭାଵଂ ତ୍ଵଂ ସମ୍ମାନ୍ଯ ଵଚନଂ ମମ । ଭଜ ଶୁମ୍ଭଂ ନିଶୁମ୍ଭଂ ଵା ହିତମେତଦ୍ ବ୍ରଵୀମି ତେ
ମୂର୍ଖତା ଛାଡ଼ି, ମୋ କଥାକୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଶୁଣ; ଶୁମ୍ଭ କିମ୍ବା ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର—ମୁଁ ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ ଏହି କଥା କହୁଛି।
ଶୃଙ୍ଗାରଃ ସର୍ଵଥା ସର୍ଵୈଃ ପ୍ରାଣିଭିଃ ପରଯା ମୁଦା । ସେଵନୀଯୋ ବୁଦ୍ଧିମଦ୍ଭିର୍ନଵାନାମୁତ୍ତମୋ ଯତଃ
ପ୍ରେମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହର୍ଷରେ ଉପଭୋଗ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ; କାରଣ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପାଇଁ ଏହା ସଦା ନୂତନ ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।
ନାଗମିଷ୍ଯସି ଚେଦ୍ ବାଲେ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପୃଥିଵୀପତିଃ । ଅନ୍ଯାନାଜ୍ଞାକରାନ୍ପ୍ରେଷ୍ଯ ବଲାନ୍ନେଷ୍ଯତି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ଯଦି ତୁମେ ନ ଆସ, ଶିଶୁ, ତେବେ ରାଗରେ ଭରିଥିବା ପୃଥିବୀର ରାଜା ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନୁଥିବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପଠାଇବେ, ସେମାନେ ତୁମକୁ ବଳେଇ ନେଇଯିବେ।
କେଶେଷ୍ଵାକୃଷ୍ଯ ତେ ନୂନଂ ଦାନଵା ବଲଦର୍ପିତାଃ । ତ୍ଵାଂ ନଯିଷ୍ଯନ୍ତି ଵାମୋରୁ ତରସା ଶୁମ୍ଭସନ୍ତିଧୌ
ଶକ୍ତିରେ ଅହଂକାରୀ ଦାନବମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମର କେଶ ଧରି ଟାଣିବେ, ହେ ସୁନ୍ଦର ଜଂଘାଅଳି, ଏବଂ ତୁମକୁ ତୁରନ୍ତ ଶୁମ୍ଭଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନେଇଯିବେ।
ସ୍ଵଲଜ୍ଜାଂ ରକ୍ଷ ତନ୍ଵଙ୍ଗି ସାହସଂ ସର୍ଵଥା ତ୍ଯଜ । ମାନିତା ଗଚ୍ଛ ତତ୍ପାର୍ଶ୍ଵେ ମାନପାତ୍ରଂ ଯତୋଽସି ଵୈ
ହେ ସୁକୁମାର ଅଙ୍ଗଅଳି, ନିଜ ଲଜ୍ଜାକୁ ରକ୍ଷା କର, ସମସ୍ତ ଅସାବଧାନତାକୁ ଛାଡ଼। ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସହିତ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, କାରଣ ତୁମେ ସମ୍ମାନର ଯୋଗ୍ୟ।
କ୍ଵ ଯୁଦ୍ଧଂ ନିଶିତୈର୍ବାଣୈଃ କ୍ଵ ସୁଖଂ ରତିସଙ୍ଗଜମ୍ । ସାରାସାରଂ ପରିଚ୍ଛେଦ୍ଯ କୁରୁ ମେ ଵଚନଂ ପଟୁ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଯୁଦ୍ଧ କ’ଣ, ଏବଂ ମିଳନର ଆନନ୍ଦ କ’ଣ? କ’ଣ ମୂଲ୍ୟବାନ ଏବଂ କ’ଣ ଅମୂଲ୍ୟ, ଏହା ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର, ଏବଂ ମୋର କଥା ଶୁଣ।
ଭଜ ଶୁମ୍ଭଂ ନିଶୁମ୍ଭଂ ଵା ଲବ୍ଧାସି ପରମଂ ସୁଖମ୍ । ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ସତ୍ଯଂ ଦୂତ ମହାଭାଗ ପ୍ରଵକ୍ତୁଂ ନିପୁଣୋ ହ୍ଯସି
ଶୁମ୍ଭ କିମ୍ବା ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ବାଛ, ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ପାଇବ। ଦେବୀ କହିଲେ: ନିଶ୍ଚୟ, ଦୂତ, ତୁମେ କଥା କହିବାରେ ଦକ୍ଷ।
ନିଶୁମ୍ଭଶୁମ୍ଭୌ ଜାନାମି ବଲଵନ୍ତାଵିତି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମେ କୃତା ବାଲ୍ଯାଦନ୍ଯଥା ସା କଥଂ ଭଵେତ୍
ମୁଁ ଜାଣେ ନିଶୁମ୍ଭ ଓ ଶୁମ୍ଭ ନିଶ୍ଚୟ ବଳଶାଳୀ; କିନ୍ତୁ ଛୁଆବେଳେ ମୁଁ ଏକ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି—ଏହା ଅନ୍ୟଥା କିପରି ହେବ?
ତସ୍ମାଦ୍ ବ୍ରୂହି ନିଶୁମ୍ଭଞ୍ଚ ଶୁମ୍ଭଂ ଵା ବଲଵତ୍ତରମ୍ । ଵିନା ଯୁଦ୍ଧଂ ନ ମେ ଭର୍ତା ଭଵିତା କୋଽପି ସୌଷ୍ଠଵାତ୍
ତେଣୁ କହ, ନିଶୁମ୍ଭ ନା ଶୁମ୍ଭ, କିଏ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ? ଯୁଦ୍ଧ ବିନା, ମୋର ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁଯାୟୀ, କେହି ମୋର ସ୍ୱାମୀ ହେବେ ନାହିଁ।
ଜିତ୍ଵା ମାଂ ତରସା କାମଂ କରଂ ଗୃହ୍ଣାତୁ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ଯୁଦ୍ଧେଚ୍ଛଯା ସମାଯାତାଂ ଵିଦ୍ଧି ମାମବଲାଂ ନୃପ
ଯିଏ ମୋତେ ବଳପୂର୍ବକ ଜିତିପାରିବେ, ସେ ଏବେ ମୋର ହାତ ଧରନ୍ତୁ। ରାଜା, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ମୋତେ ଦୁର୍ବଳ ଭାବିବା ନାହିଁ।
ଯୁଦ୍ଧଂ ଦେହି ସମର୍ଥୋଽସି ଵୀରଧର୍ମଂ ସମାଚର । ବିଭେଷି ମମ ଶୂଲାଚ୍ଚେତ୍ପାତାଲଂ ଗଚ୍ଛ ମା ଚିରମ୍
ଯଦି ତୁମେ ସମର୍ଥ, ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧ ଦିଅ ଏବଂ ବୀରର ଧର୍ମ ପାଳନ କର। ଯଦି ମୋର ଶୂଳକୁ ଭୟ କର, ତେବେ ଦେରି ନକରି ପାତାଳକୁ ଯାଅ।
ତ୍ରିଦିଵଂ ଚ ଧରାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଜୀଵିତେଚ୍ଛା ଯଦସ୍ତି ତେ । ଇତି ଦୂତ ଵଦାଶୁ ତ୍ଵଂ ଗତ୍ଵା ସ୍ଵପତିମାଦରାତ୍
ଯଦି ତୁମେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଛାଡ଼। ଏହିପରି, ଦୂତ, ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଯାଅ ଏବଂ ଆଦର ସହିତ ତୁମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହ।
ସ ଵିଚାର୍ଯ ଯଥାଯୁକ୍ତଂ କରିଷ୍ଯତି ମହାବଲଃ । ସଂସାରେ ଦୂତଧର୍ମୋଽଯଂ ଯତ୍ସତ୍ଯଂ ଭାଷଣଂ କିଲ
ସେ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ଯଥାଯୋଗ୍ୟ କାମ କରିବେ। ଏହି ସଂସାରରେ ଦୂତର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ସତ୍ୟ କଥା କହିବା।
ଶତ୍ରୌ ପତ୍ଯୌ ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞ ତଥା ତ୍ଵଂ କୁରୁ ମା ଚିରମ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଅଥ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନୀତିମଦ୍ବଲସଂଯୁତମ୍
ଶତ୍ରୁ ଓ ପତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଧର୍ମ ଜାଣି, ତୁମେ ବିଳମ୍ବ ନକରି କାମ କର। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହିପରି ନୀତି ଓ ବଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି,
ହେତୁଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରଗଲ୍ପଞ୍ଚ ଵିସ୍ମିତଃ ପ୍ରଯଯୌ ତଦା । ଗତ୍ଵା ଦୈତ୍ଯପତିଂ ଦୂତୋ ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଯୁକ୍ତିସହିତ ଓ ସାହସିକ ଥିବା ସେ ଦୂତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚମକି ଚାଲିଗଲେ। ଦାନବପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ପୁନିପୁନି ବିଚାର କଲେ।
ପ୍ରଣମ୍ଯ ପାଦଯୋଃ ପ୍ରହ୍ଵଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ନୃପଞ୍ଜ ତମ୍ । ରାଜନୀତିକରଂ ଵାକ୍ଯଂ ମୃଦୁପୂର୍ଵଂ ପ୍ରିଯଂ ଵଚଃ
ପାଦରେ ଶିର ନମାଇ, ସେ ଦୂତ ଦାନବରାଜାଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଏବଂ ପ୍ରୀତିଦାୟକ ରାଜନୀତିର କଥା କହିଲେ।