ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ପୂର୍ଵଂ ମଯା ତେ କଥିତଂ ମଣିଦ୍ଵୀପଂ ମନୋହରମ୍ । କ୍ରୀଡାସ୍ଥାନଂ ସଦା ଦେଵ୍ଯା ଵଲ୍ଲଭଂ ପରମଂ ସ୍ମୃତମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ମଣିଦ୍ୱୀପର ମନୋହର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲି, ଯାହା ସଦା ଦେବୀଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ରୀଡାସ୍ଥଳ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ହରିଃ ସ୍ଥାଣୁଃ ସ୍ତ୍ରୀଭାଵଂ ତେ ପ୍ରପେଦିରେ । ପୁରୁଷତ୍ଵଂ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ସ୍ଵାନି କାର୍ଯାଣି ଚକ୍ରିରେ
ଏଠି, ବ୍ରହ୍ମା, ହରି ଓ ସ୍ଥାଣୁ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ପୁନି ପୁରୁଷ ରୂପକୁ ପାଇ, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।
ଯଃ ସୁଧାସିନ୍ଧୁମଧ୍ଯେଽସ୍ତି ଦ୍ଵୀପଃ ପରମଶୋଭନଃ । ନାନାରୂପୈଃ ସଦା ତତ୍ର ଵିହାରଂ କୁରୁତେଽମ୍ବିକା
ଯେଉଁ ସୁଧାସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ସେଠି ଦେବୀ ଅନେକ ରୂପରେ ସଦା କ୍ରୀଡା କରନ୍ତି।
ସ୍ତୁତା ସମ୍ପୂଜିତା ଦେଵୈଃ ସା ତତ୍ରୈଵ ଗତା ଶିଵା । ଯତ୍ର ସଂକ୍ରୀଡତେ ନିତ୍ଯଂ ମାଯାଶକ୍ତିଃ ସନାତନୀ
ଦେବତାମାନେ ସେଠି ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସ୍ତୁତି କରି, ସେ ଶୁଭାଙ୍କୁ ସେଠି ପଠାଇଲେ—ଯେଉଁଠି ସନାତନ ମାୟାଶକ୍ତି ସଦା କ୍ରୀଡା କରନ୍ତି।
ଦେଵାସ୍ତାଂ ନିର୍ଗତାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦେଵୀଂ ସର୍ଵେଶ୍ଵରୀଂ ତଥା । ରଵିଵଂଶୋଦ୍ଭଵଂ ଚକ୍ରୁର୍ଭୂମିପାଲଂ ମହାବଲମ୍
ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଶାସିନୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିଦାୟ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ସୂର୍ୟବଂଶର ଜନ୍ମ ଥିବା ଏକ ପ୍ରବଳ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନା କଲେ।
ଅଯୋଧ୍ଯାଧିପତିଂ ଵୀରଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ନାମ ପାର୍ଥିଵମ୍ । ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନଂ ମହିଷସ୍ଯାସନେ ଶୁଭେ
ସେମାନେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରବଳ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ରାଜା କରି, ମହିଷାସୁରଙ୍କ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସାଇଲେ।
ଦତ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯଂ ତଦା ତସ୍ମୈ ଦେଵା ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୋଗମାଃ । ସ୍ଵକୀଯୈର୍ଵାହନୈଃ ସର୍ଵେ ଜଗ୍ମୁଃ ସ୍ଵାନ୍ଯାଲଯାନି ତେ
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ, ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଯାନରେ ଚଢ଼ି ନିଜ ଘରକୁ ଚଲିଗଲେ।
ଗତେଷୁ ତେଷୁ ଦେଵେଷୁ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ପୃଥିଵୀପତେ । ଧର୍ମରାଜ୍ଯଂ ବଭୂଵାଥ ପ୍ରଜାଶ୍ଚ ସୁଖିତାସ୍ତଥା
ଦେବତାମାନେ ପୃଥିବୀ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲାପରେ, ରାଜା, ଧର୍ମର ଶାସନ ହେଲା ଓ ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ ହେଲେ।
ପର୍ଜନ୍ଯଃ କାଲଵର୍ଷୀ ଚ ଧରା ଧାନ୍ଯଗୁଣାଵୃତା । ପାଦପାଃ ଫଲପୁଷ୍ପାଢ୍ଯା ବଭୂଵୁଃ ସୁଖଦାଃ ସଦା
ମେଘ ନିୟମିତ ସମୟରେ ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ, ମାଟି ଧାନ୍ୟ ଓ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଗଛମାନେ ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ଭରିଥିଲେ ଓ ସଦା ସୁଖ ଦେଉଥିଲେ।
ଗାଵଶ୍ଚ କ୍ଷୀରସମ୍ପନା ଘଟୋଧ୍ନ୍ଯଃ କାମଦା ନୃଣାମ୍ । ନଦ୍ଯଃ ସୁମାର୍ଗଗାଃ ସ୍ଵଚ୍ଛାଃ ଶୀତୋଦାଃ ଖଗସଂଯୁତାଃ
ଗାଈମାନେ ଦୁଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଘଡ଼ା ଭରି ଦୁଧ ଦେଉଥିଲେ, ଲୋକଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିଲେ; ନଦୀମାନେ ସୁନ୍ଦର ପଥରେ ବହୁଥିଲେ, ପରିସ୍କାର ଓ ଶୀତଳ ଜଳ ଥିଲା, ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଥିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵେଦତତ୍ତ୍ଵାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞକର୍ମରତାସ୍ତଥା । କ୍ଷତ୍ରିଯା ଧର୍ମସଂଯୁକ୍ତା ଦାନାଧ୍ଯଯନତତ୍ପରାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦର ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିଲେ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥିଲେ; କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଦାନ ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ମନ ଲଗାଇଥିଲେ।
ଶସ୍ତ୍ରଵିଦ୍ଯାରତା ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଜାରକ୍ଷଣତତ୍ପରାଃ । ନ୍ଯାଯଦଣ୍ଡଧରାଃ ସର୍ଵେ ରାଜାନଃ ଶମସଂଯୁତାଃ
ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ଶସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷାରେ ଏବଂ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଲାଗିଥିଲେ; ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ନ୍ୟାୟର ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରି, ଶାନ୍ତିରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ।
ଅଵିରୋଧସ୍ତୁ ଭୂତାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ସମ୍ବଭୂଵ ହ । ଆକରା ଧନଦା ନୃଣାଂ ଵ୍ରଜା ଗୋଯୂଥସଂଯୁତାଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁସି ବିରୋଧ ଥିଲାନି; ସମସ୍ତ ଖଣି ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧନର ଉତ୍ସ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ଚରାଗାହରେ ଗାଈ ଓ ଛେଳିର ଦଳ ଭରିଥିଲା।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ନୃପସତ୍ତମ । ଦେଵୀଭକ୍ତିପରାଃ ସର୍ଵେ ସମ୍ବଭୂଵୁର୍ଧରାତଲେ
ହେ ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର—ସମସ୍ତେ ଭୂମିରେ ଦେବୀଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ଲଗିଗଲେ।
ସର୍ଵତ୍ର ଯଜ୍ଞଯୂପାଶ୍ଚ ମଣ୍ଡପାଶ୍ଚ ମନୋହରାଃ । ମଖୈଃ ପୂର୍ଣା ଧରାଶ୍ଚାସନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୈଃ କୃତୈଃ
ସମସ୍ତଠାରେ ଯଜ୍ଞ ଯୂପ ଓ ଦର୍ଶନୀୟ ମଣ୍ଡପ ଥିଲା; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ କରାଯାଇଥିବା ଯଜ୍ଞରେ ପୃଥିବୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ପତିଵ୍ରତଧରା ନାର୍ଯଃ ସୁଶୀଲାଃ ସତ୍ଯସଂଯୁତାଃ । ପିତୃଭକ୍ତିପରାଃ ପୁତ୍ରା ଆସନ୍ଧର୍ମପରାଯଣାଃ
ନାରୀମାନେ ପତିପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିଲେ, ଭଲ ଚରିତ୍ର ଓ ସତ୍ୟବାନ ଥିଲେ; ପୁଅମାନେ ପିତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହୁଥିଲେ।
ନ ପାଖଣ୍ଡଂ ନ ଵାଧର୍ମଃ କୁତ୍ରାପି ପୃଥିଵୀତଲେ । ଵେଦଵାଦା ଶାସ୍ତ୍ରଵାଦା ନାନ୍ଯେ ଵାଦାସ୍ତଥାଭଵନ୍
ପୃଥିବୀର କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ପାଖଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ ଥିଲାନି; କେବଳ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଆଲୋଚନା ହେଉଥିଲା, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମତ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା।
କଲହୋ ନୈଵ କେଷାଞ୍ଚିନ୍ନ ଦୈନ୍ଯଂ ନାଶୁଭା ମତିଃ । ସର୍ଵତ୍ର ସୁଖିନୋ ଲୋକାଃ କାଲେ ଚ ମରଣଂ ତଥା
କାହାର ମଧ୍ୟରେ କେଉଁସି ବିବାଦ ନଥିଲା, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଖରାପ ମନ ଥିଲାନି; ସମସ୍ତଠାରେ ଲୋକେ ଖୁସିରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ହେଉଥିଲା।
ସୁହୃଦାଂ ନ ଵିଯୋଗଶ୍ଚ ନାପଦଶ୍ଚ କଦାଚନ । ନାନାଵୃଷ୍ଟିର୍ନ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ ନ ମାରୀ ଦୁଃଖଦା ନୃଣାମ୍
ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ କେବେ ବିଚ୍ଛେଦ ହେଉନଥିଲା, କୌଣସି ଅପଦ ମଧ୍ୟ ଆସୁନଥିଲା; ଅସମୟର ବର୍ଷା, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ କିମ୍ବା ଦୁଃଖଦାୟକ ରୋଗ ଥିଲାନି।
ନ ରୋଗୋ ନ ଚ ମାତ୍ସର୍ଯଂ ନ ଵିରୋଧଃ ପରସ୍ପରମ୍ । ସର୍ଵତ୍ର ସୁଖସମ୍ପନ୍ନା ନରା ନାର୍ଯଃ ସୁଖାନ୍ଵିତାଃ
କୌଣସି ରୋଗ, ଇର୍ଷ୍ୟା କିମ୍ବା ପରସ୍ପର ବିରୋଧ ଥିଲାନି; ସମସ୍ତଠାରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ସୁଖ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଥିଲେ।
କ୍ରୀଡନ୍ତି ମାନଵାଃ ସର୍ଵେ ସ୍ଵର୍ଗେ ଦେଵଗଣା ଇଵ । ନ ଚୌରା ନ ଚ ପାଖଣ୍ଡା ଵଞ୍ଚକା ଦମ୍ଭକାସ୍ତଥା
ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଦେବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେପରି ଖେଳନ୍ତି, ସେପରି ଆନନ୍ଦରେ ଖେଳୁଥିଲେ; କୌଣସି ଚୋର, ପାଖଣ୍ଡ, ଠକିବା କିମ୍ବା ଢୋଙ୍ଗୀ ଥିଲାନି।
ପିଶୁନା ଲମ୍ପଟାଃ ସ୍ତବ୍ଧା ନ ବଭୂଵୁସ୍ତଦା ନୃପ । ନ ଵେଦଦ୍ଵେଷିଣଃ ପାପା ମାନଵାଃ ପୃଥିଵୀପତେ
ସେ ସମୟରେ, ହେ ରାଜା, କୌଣସି ନିନ୍ଦାକାରୀ, ଅଶିଳ ମନୁଷ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଭିମାନୀ ଥିଲେନି; ବେଦଦ୍ୱେଷୀ କିମ୍ବା ପାପୀ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଥିଲେନି।
ସର୍ଵଧର୍ମରତା ନିତ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜସେଵାପରାଯଣାଃ । ତ୍ରିଧାତ୍ଵାତ୍ସୃଷ୍ଟିଧର୍ମସ୍ଯ ତ୍ରିଵିଧା ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତତଃ
ସମସ୍ତେ ସବୁ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସେବାରେ ଲାଗିଥିଲେ; ସୃଷ୍ଟିର ତିନି ପ୍ରକାର ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର ଥିଲେ।
ସାତ୍ତ୍ଵିକା ରାଜସାଶ୍ଚୈଵ ତାମସାଶ୍ଚ ତଥାପରେ । ସର୍ଵେ ଵେଦଵିଦୋ ଦକ୍ଷାଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକାଃ ସତ୍ତ୍ଵଵୃତ୍ତଯଃ
କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସାତ୍ତ୍ୱିକ, କିଛି ରାଜସିକ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ତାମସିକ ଥିଲେ; ସମସ୍ତେ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକମାନେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ ଥିଲେ।
ପ୍ରତିଗ୍ରହଵିହୀନାଶ୍ଚ ଦଯାଦମପରାଯଣାଃ । ଯଜ୍ଞାସ୍ତେ ସାତ୍ତ୍ଵିକୈରନ୍ନୈଃ କୁର୍ଵାଣା ଧର୍ମତତ୍ପରାଃ
ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରୁନଥିଲେ, ଦୟା ଓ ଦମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖୁଥିଲେ; ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ।
ପୁରୋଡାଶଵିଧାନୈଶ୍ଚ ପଶୁଭିର୍ନ କଦାଚନ । ଦାନମଧ୍ଯଯନଞ୍ଚୈଵ ଯଜନଂ ତୁ ତୃତୀଯକମ୍
ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ପୁରୋଡ଼ାଶ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ପଶୁ ବଳି ଦେଉନଥିଲେ; ଦାନ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଯଜ୍ଞ—ଏହି ତିନିଟି କାର୍ଯ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଥିଲା।
ତ୍ରିକର୍ମରସିକାସ୍ତେ ଵୈ ସାତ୍ତ୍ଵିକା ବ୍ରାହ୍ମଣା ନୃପ । ରାଜସା ଵେଦଵିଦ୍ଵାଂସଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ପୁରୋହିତାଃ
ହେ ରାଜା, ସେଇ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ତିନି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ; ରାଜସିକ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପୁରୋହିତ ହେଉଥିଲେ।
ଷଟ୍କର୍ମନିରତା ସର୍ଵେ ଵିଧିଵନ୍ମାଂସଭକ୍ଷକାଃ । ଯଜନଂ ଯାଜନଂ ଦାନଂ ତଥୈଵ ଚ ପ୍ରତିଗ୍ରହଃ
ସମସ୍ତେ ଷଡ୍କର୍ମରେ ଲାଗିଥିଲେ ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମାଂସ ଖାଉଥିଲେ; ଯଜ୍ଞ, ଯାଜ୍ଞିକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଦାନ ଏବଂ ଦାନ ଗ୍ରହଣ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ।
ଅଧ୍ଯଯନଂ ତୁ ଵେଦାନାଂ ତଥୈଵାଧ୍ଯାପନଂ ତୁ ଷଟ୍ । ତାମସାଃ କ୍ରୋଧସଂଯୁକ୍ତା ରାଗଦ୍ଵେଷପରାଃ ପୁନଃ
ବେଦ ପଢିବା ଏବଂ ଛଅଟି ବେଦାଙ୍ଗ ପଢାଇବା ତାମସିକ ଲୋକମାନେ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିଲେ ଏବଂ ରାଗ ଦ୍ୱେଷରେ ଲଗିଥିଲେ।
ରାଜ୍ଞାଂ କର୍ମକରା ନିତ୍ଯଂ କିଞ୍ଚିଦଧ୍ଯଯନେ ରତାଃ । ମହିଷେ ନିହତେ ସର୍ଵେ ସୁଖିନୋ ଵେଦତତ୍ପରାଃ
ରାଜାଙ୍କର କର୍ମଚାରୀମାନେ ସଦା ନିଜ କାମରେ ଲଗିଥିଲେ, କିଛି ଅଧ୍ୟୟନରେ ମନ ଦେଇଥିଲେ; ମହିଷ ମରିବା ପରେ ସମସ୍ତେ ଖୁସି ହେଇ ବେଦରେ ଲଗିଗଲେ।