ସ ଶଙ୍ଖନିନଦଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜନଵିସ୍ମଯକାରକମ୍ । ସମୀପମେତ୍ଯ ଦେଵ୍ଯାସ୍ତୁ ତାମୁଵାଚ ହସନ୍ନିଵ
ଏହି ଶଂଖ ଦ୍ୱନି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଜନମାଇଲା; ସେ ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ହସିବା ପରି ଦେଖାଉଥିବା ଭାବରେ କଥା କହିଲା।
ଦେଵି ସଂସାରଚକ୍ରେଽସ୍ମିନ୍ଵର୍ତମାନୋ ଜନଃ କିଲ । ନରୋ ଵାଥ ତଥା ନାରୀ ସୁଖଂ ଵାଞ୍ଛତି ସର୍ଵଥା
ହେ ଦେବୀ, ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ସଦା ସୁଖ ଚାହେ।
ସୁଖଂ ସଂଯୋଗଜଂ ନୄଣାଂ ନାସଂଯୋଗେ ଭଵେଦିହ । ସଂଯୋଗୋ ବହୁଧା ଭିନ୍ନସ୍ତାନ୍ବ୍ରଵୀମି ଶୃଣୁଷ୍ଵ ହ
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ସୁଖ ସଂଯୋଗରୁ ହୁଏ, ବିଚ୍ଛେଦରୁ ନୁହେଁ; ସଂଯୋଗ ଅନେକ ପ୍ରକାରର, ମୁଁ ସେଗୁଡିକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଶୁଣ।
ଭେଦାନ୍ସୁପ୍ରୀତିହେତୂତ୍ଥାନ୍ସ୍ଵଭାଵୋତ୍ଥାନନେକଶଃ । ତତ୍ର ପ୍ରୀତିଭଵାନାଦୌ କଥଯାମି ଯଥାମତି
ପ୍ରେମ ଦେଇଥିବା କାରଣ ଓ ନିଜ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭେଦ ଅଛି; ତାହାର ମଧ୍ୟରୁ, ପ୍ରେମ ଦେଇଥିବା ସଂଯୋଗ ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ମାତାପିତ୍ରୋସ୍ତୁ ପୁତ୍ରେଣ ସଂଯୋଗସ୍ତୂତ୍ତମଃ ସ୍ମୃତଃ । ଭ୍ରାତୁର୍ଭ୍ରାତ୍ରା ତଥା ଯୋଗଃ କାରଣାନ୍ମଧ୍ଯମୋ ମତଃ
ମାତା-ପିତା ସହ ପୁତ୍ରର ସଂଯୋଗ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଭାଇ-ଭାଇ ମଧ୍ୟର ସଂଯୋଗ କିଛି କାରଣରୁ ମଧ୍ୟମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଉତ୍ତମସ୍ଯ ସୁଖସ୍ଯୈଵ ଦାତୃତ୍ଵାଦୁତ୍ତମଃ ସ୍ମୃତଃ । ତସ୍ମାଦଲ୍ପସୁଖସ୍ଯୈଵ ପ୍ରଦାତୃତ୍ଵାଚ୍ଚ ମଧ୍ଯମଃ
ଉତ୍ତମ ସୁଖ ଦେଇଥିବାରୁ, ପ୍ରଥମ ସଂଯୋଗ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଅଳ୍ପ ସୁଖ ଦେଇଥିବାରୁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସଂଯୋଗ ମଧ୍ୟମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ନାଵିକାନାଂ ତୁ ସଂଯୋଗଃ ସ୍ମୃତଃ ସ୍ଵାଭାଵିକୋ ବୁଧୈଃ । ଵିଵିଧାଵୃତଚିତ୍ତାନାଂ ପ୍ରସଙ୍ଗପରିଵର୍ତିନାମ୍
ଅଜାଣା ଲୋକମାନଙ୍କର ସଂଯୋଗ, ବିଭିନ୍ନ ଆସକ୍ତିରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ଓ ସମ୍ପର୍କ ଦେଖିବାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଗଣନା କରନ୍ତି।
ଅତ୍ଯଲ୍ପସୁଖଦାତୃତ୍ଵାତ୍କନିଷ୍ଠୋଽଯଂ ସ୍ମୃତୋ ବୁଧୈଃ । ଅତ୍ଯୁତ୍ତମସ୍ତୁ ସଂଯୋଗଃ ସଂସାରେ ସୁଖଦଃ ସଦା
ଅତ୍ୟଳ୍ପ ସୁଖ ଦେଇଥିବାରୁ, ଏହି ସଂଯୋଗକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ ଭାବରେ ଗଣାନ୍ତି; ଉତ୍ତମ ସଂଯୋଗ ସଂସାରରେ ସଦା ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ନାରୀପୁରୁଷଯୋଃ କାନ୍ତେ ସମାନଵଯସୋ ସଦା । ସଂଯୋଗୋ ଯଃ ସମାଖ୍ଯାତଃ ସ ଏଵାତ୍ଯୁତ୍ତମଃ ସ୍ମୃତଃ
ସମାନ ବୟସର ଯୁବକ ଓ ଯୁବତୀ ମଧ୍ୟର ସଂଯୋଗ, ସଂଯୋଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଅତ୍ଯୁତ୍ତମସୁଖସ୍ଯୈଵ ଦାତୃତ୍ଵାତ୍ସ ତଥାଵିଧଃ । ଚାତୁର୍ଯରୂପଵେଷାଦ୍ଯୈଃ କୁଲଶୀଲଗୁଣୈସ୍ତଥା
ଏହି ସଂଯୋଗ ଉତ୍ତମ ସୁଖ ଦେଇଥିବାରୁ, ଏହି ପ୍ରକାର; ଚତୁର୍ୟ, ରୂପ, ପୋଷାକ, କୁଳ, ଶୀଳ ଓ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ହୁଏ।
ପରସ୍ପରସମୁତ୍କର୍ଷଃ କଥ୍ଯତେ ହି ପରସ୍ପରମ୍ । ତଂ ଚେତ୍କରୋଷି ସଂଯୋଗଂ ଵୀରେଣ ଚ ମଯା ସହ
ପରସ୍ପର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପରସ୍ପର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ; ତୁମେ ଏହି ପ୍ରକାର ସଂଯୋଗ ମୋତେ, ଏକ ବୀର ସହ କରିଲେ—
ଅତ୍ଯୁତ୍ତମସୁଖସ୍ଯୈଵ ପ୍ରାପ୍ତିଃ ସ୍ଯାତ୍ତେ ନ ସଂଶଯଃ । ନାନାଵିଧାନି ରୂପାଣି କରୋମି ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ପ୍ରିଯେ
ତୁମେ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ସୁଖ ପାଇବ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ମୁଁ ଇଚ୍ଛାମତେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରିବି, ହେ ପ୍ରିୟା।
ଇନ୍ଦ୍ରାଦଯଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ସଂଗ୍ରାମେ ଵିଜିତା ମଯା । ରତ୍ନାନି ଯାନି ଦିଵ୍ଯାନି ଭଵନେଽସ୍ମିନ୍ମମାଧୁନା
ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ହାରିଛନ୍ତି; ଦିବ୍ୟ ରତ୍ନମାନେ ଏବେ ମୋର ଭବନରେ ଅଛି—
ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ତାନି ସର୍ଵାଣି ଯଥେଷ୍ଟଂ ଦେହି ଵା ଯଥା । ପଟ୍ଟରାଜ୍ଞୀ ଭଵାଦ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଦାସୋଽସ୍ମି ତଵ ସୁନ୍ଦରି
ତୁମେ ସେଗୁଡିକୁ ଇଚ୍ଛାମତେ ଉପଭୋଗ କର, କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛାମତେ ଦାନ କର; ଆଜି ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ତୁମେ ମୋର ପଟ୍ଟରାଣୀ ହେଉ; ମୁଁ ତୁମର ଦାସ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।
ଵୈରଂ ତ୍ଯଜେଽହଂ ଦେଵୈସ୍ତୁ ତଵ ଵାକ୍ଯାନ୍ନ ସଂଶଯଃ । ଯଥା ତ୍ଵଂ ସୁଖମାପ୍ନୋଷି ତଥାହଂ କରଵାଣି ଵୈ
ମୁଁ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଶତ୍ରୁତା ଛାଡିଦେବି, ତୁମର ଉପଦେଶରେ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତୁମେ ଯେପରି ସୁଖ ପାଉ, ସେପରି ମୁଁ କରିବି।
ଆଜ୍ଞାପଯ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ତଥାହଂ ପ୍ରକରୋମ୍ଯଥ । ଚିତ୍ତଂ ମେ ତଵ ରୂପେଣ ମୋହିତଂ ଚାରୁଭାଷିଣି
ହେ ବିଶାଳ ନୟନ, ଆଜ୍ଞା ଦିଅ, ମୁଁ ସେପରି କରିବି; ହେ ମଧୁର କଥା କହୁଥିବା, ତୁମର ରୂପରେ ମୋର ମନ ମୋହିତ ହୋଇଛି।
ଆତୁରୋଽସ୍ମି ଵରାରୋହେ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତେ ଶରଣଂ କିଲ । ପ୍ରପନ୍ନଂ ପାହି ରମ୍ଭୋରୁ କାମବାଣୈଃ ପ୍ରପୀଡିତମ୍
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସହାୟ ହୋଇ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି। ରମ୍ଭା ଭଳି ଜଂଘା ଥିବା ମା, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, କାମର ବାଣରେ ମୁଁ ଦୁଃଖ ପାଉଛି।
ଧର୍ମାଣାମୁତ୍ତମୋ ଧର୍ମଃ ଶରଣାଗତରକ୍ଷଣମ୍ । ତ୍ଵଦୀଯୋଽସ୍ମ୍ଯସିତାପାଙ୍ଗି ସେଵକୋଽହଂ କୃଶୋଦରି
ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ। ମୁଁ ତୁମର, ହେ କଳା ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ ତୁମର ସେବକ, ହେ କ୍ଷୀଣ କଟି ଥିବା ମା।
ମରଣାନ୍ତଂ ଵଚଃ ସତ୍ଯଂ ନାନ୍ଯଥା ପ୍ରକରୋମ୍ଯହମ୍ । ପାଦୌ ନତୋଽସ୍ମି ତନ୍ଵଙ୍ଗି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନାନାଯୁଧାନି ତେ
ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟ କଥା କହୁଛି, ଏହାକୁ କେବେ ଭଙ୍ଗ କରିବି ନାହିଁ। ହେ ସୁନ୍ଦର ଦେହ ଥିବା ମା, ମୁଁ ତୁମ ପାଦକୁ ଶିର ନମାଇଛି, ମୋ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡିଦେଇ।
ଦଯାଂ କୁରୁ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ତପ୍ତୋଽସ୍ମି କାମମାର୍ଗଣୈଃ । ଜନ୍ମପ୍ରଭୃତି ଚାର୍ଵଙ୍ଗି ଦୈନ୍ଯଂ ନାଚରିତଂ ମଯା
ହେ ବିଶାଳ ନୟନ ଥିବା ମା, ଦୟା କର; କାମର ବାଣରେ ମୁଁ ଦହିଯାଉଛି। ହେ ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ ଥିବା ମା, ଜନ୍ମରୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ କେବେ ନମ୍ରତା ଦେଖାଇନଥିଲି।
ବ୍ରହ୍ମାଦୀନୀଶ୍ଵରାନ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ତ୍ଵଯି ତଦ୍ଵିଦଧାମ୍ଯହମ୍ । ଚରିତଂ ମମ ଜାନନ୍ତି ରଣେ ବ୍ରହ୍ମାଦଯଃ ସୁରାଃ
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଜିତିଛି, ଏବେ ତୁମ ପାଖରେ ଆସିଛି। ରଣଭୂମିରେ ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
ସୋଽପ୍ଯହଂ ତଵ ଦାସୋଽସ୍ମି ମନ୍ମୁଖଂ ପଶ୍ଯ ଭାମିନି । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ବ୍ରୁଵାଣଂ ତଂ ଦୈତ୍ଯଂ ଦେଵୀ ଭଗଵତୀ ହି ସା
ତଥାପି, ମୁଁ ତୁମର ଦାସ। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୋ ମୁହଁକୁ ଦେଖ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏଭଳି କହୁଥିବା ସେ ଦାନବଙ୍କୁ ଦେବୀ ଭଗବତୀ—
ପ୍ରହସ୍ଯ ସସ୍ମିତଂ ଵାକ୍ଯମୁଵାଚ ଵରଵର୍ଣିନୀ । ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ନାହଂ ପୁରୁଷମିଚ୍ଛାମି ପରମଂ ପୁରୁଷଂ ଵିନା
ହସି ମିଶିତ ହସରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଶୁଭ୍ର କାୟା ଥିବା ଦେବୀ କହିଲେ — ମୁଁ କେବଳ ପରମ ପୁରୁଷ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ଚେଚ୍ଛାସ୍ମ୍ଯହଂ ଦୈତ୍ଯ ସୃଜାମି ସକଲଂ ଜଗତ୍ । ସ ମାଂ ପଶ୍ଯତି ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ତସ୍ଯାହଂ ପ୍ରକୃତିଃ ଶିଵା
ହେ ଦାନବ, ମୁଁ ଯଦି ତାଙ୍କୁ ଚାହେଁ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବି। ସେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ମୋତେ ଦେଖନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ ପ୍ରକୃତି।
ତତ୍ସାନ୍ନିଧ୍ଯଵଶାଦେଵ ଚୈତନ୍ଯଂ ମଯି ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ଜଡାହଂ ତସ୍ଯ ସଂଯୋଗାତ୍ପ୍ରଭଵାମି ସଚେତନା
ତାଙ୍କର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ମୋର ଚେତନା ଅବିନାଶୀ ହୁଏ। ମୁଁ ଜଡ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ସଂଯୋଗରେ ଚେତନାଶୀଳ ହୁଏ।
ଅଯସ୍କାନ୍ତସ୍ଯ ସାନ୍ନିଧ୍ଯାଦଯସଶ୍ଚେତନା ଯଥା । ନ ଗ୍ରାମ୍ଯସୁଖଵାଞ୍ଛା ମେ କଦାଚିଦପି ଜାଯତେ
କମ୍ପାସ୍ଥିତ ଲୋହା ଯେପରି ଚେତନାଶୀଳ ହୁଏ, ସେପରି; ମୋର କେବେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ସୁଖ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ହୁଏ ନାହିଁ।
ମୂର୍ଖସ୍ତ୍ଵମସି ମନ୍ଦାତ୍ମନ୍ ଯତ୍ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗଂ ଚିକୀର୍ଷସି । ନରସ୍ଯ ବନ୍ଧନାର୍ଥାଯ ଶୃଙ୍ଖଲା ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରକୀର୍ତିତା
ତୁମେ ମୂର୍ଖ, ମନ ଧୀର ନୁହେଁ, ଯେଉଁଥିରେ ନାରୀ ସଂଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଛ। ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିବା ପାଇଁ ନାରୀକୁ ଶୃଙ୍ଖଳା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଲୋହବଦ୍ଧୋଽପି ମୁଚ୍ଯେତ ସ୍ତ୍ରୀବଦ୍ଧୋ ନୈଵ ମୁଚ୍ଯତେ । କିମିଚ୍ଛସି ଚ ମନ୍ଦାତ୍ମନ୍ ମୂତ୍ରାଗାରସ୍ଯ ସେଵନମ୍
ଲୋହାରେ ବାନ୍ଧିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରେ, କିନ୍ତୁ ନାରୀରେ ବାନ୍ଧିଲେ କେବେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ। ମନ ଧୀର ନୁହେଁ, ତୁମେ କାହିଁକି ମୁତ୍ରାଗାର ପ୍ରବେଶ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ?
ଶମଂ କୁରୁ ସୁଖାଯ ତ୍ଵଂ ଶମାତ୍ସୁଖମଵାପ୍ସ୍ଯସି । ନାରୀସଙ୍ଗେ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ଜାନନ୍କିଂ ତ୍ଵଂ ଵିମୁହ୍ଯସି
ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ ଆତ୍ମସଂଯମ କର; ସଂଯମରେ ହିଁ ସୁଖ ମିଳିଥାଏ। ନାରୀ ସଂଗରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ, ତୁମେ କାହିଁକି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ?
ତ୍ଯଜ ଵୈରଂ ସୁରୈଃ ସାର୍ଧଂ ଯଥେଷ୍ଟଂ ଵିଚରାଵନୌ । ପାତାଲଂ ଗଚ୍ଛ ଵା କାମଂ ଜୀଵିତେଚ୍ଛା ଯଦସ୍ତି ତେ
ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଶତ୍ରୁତା ଛାଡ଼, ଇଚ୍ଛାମତେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁଞ୍ଚିବା କିମ୍ବା ଜୀବନ ଚାହିଲେ ପାତାଳକୁ ଯାଅ।