କୃତଂ ତେନ ପ୍ରହାରଂ ତୁ ଵଞ୍ଚଯିତ୍ଵା ଵିଶାଂପତେ । ଖଡ୍ଗେନ ଶିତଧାରେଣ ଶିରଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ କଣ୍ଠତଃ
ସେ ଆଘାତକୁ ଚତୁର୍ୟତାରେ ଟାଳି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାରରେ ଗଲା ଦେଇ ଗଳାରୁ ମୁଣ୍ଡକୁ କାଟିଦେଲା ।
ଛିନ୍ନେ ଶିରସି ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରଃ ପପାତ ତରସା କ୍ଷିତୌ । ହାହାକାରୋ ମହାନାସୀତ୍ସୈନ୍ଯେ ତସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ
ମୁଣ୍ଡ କାଟିଯିବା ପରେ, ଦେତ୍ୟମାନଙ୍କର ମହାପତି ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲା; ସେ ଦୁଷ୍ଟର ସେନାରେ ବଡ଼ ହାହାକାର ଚାଲିଗଲା ।
ଜଯ ଦେଵୀତି ଦେଵାସ୍ତା ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ଜଗଦମ୍ବିକାମ୍ । ଦେଵଦୁନ୍ଦୁଭଯୋ ନେଦୁର୍ଜଗୁଶ୍ଚ ନୃପ କିନ୍ନରାଃ
ଦେବତାମାନେ 'ଜୟ ଦେବୀ' ବୋଲି ଜଗଦମ୍ବାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ; ଦେବତାଙ୍କର ଡ଼ାକା ଡ଼ାକି ଶୁଣିଗଲା, ରାଜା, କିନ୍ନରମାନେ ଗୀତ ଗାଇଲେ ।
ନିହତୌ ଦାନଵୌ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପତିତୌ ଚ ରଣାଙ୍ଗଣେ । ନିହତାଃ ସୈନିକାଃ ସର୍ଵେ ତତ୍ର କେସରିଣା ବଲାତ୍
ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁଇ ଦାନବ ପଡି ମରିଯିବାକୁ ଦେଖି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ସେନା ଶିଂହର ଶକ୍ତିରେ ମାରିଦିଆଯିଲେ ।
ଭକ୍ଷିତାଶ୍ଚ ତଥା କେଚିନ୍ନିଃଶେଷଂ ତଦ୍ରଣଂ କୃତମ୍ । ଭଗ୍ନାଃ କେଚିଦ୍ ଗତା ମନ୍ଦା ମହିଷଂ ପ୍ରତି ଦୁଃଖିତାଃ
କିଛି ଦାନବ ଶିଂହ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଯିଲେ, ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ହେଲା; କିଛି ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଦୁଃଖରେ ମହିଷଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୁଃଖି ହେଇ ଚାଲିଗଲେ ।
ଚୁକ୍ରୁଶୂ ରୁରୁଦୁଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରାହି ତ୍ରାହୀତି ଭାଷଣୈଃ । ଅସିଲୋମବିଡାଲାଖ୍ଯୌ ନିହତୌ ନୃପସତ୍ତମ
ସେମାନେ 'ବଞ୍ଚାଅ, ବଞ୍ଚାଅ' ବୋଲି ଚିତ୍କାର ଓ ରୋଦନ କରିଲେ; ରାଜା, ଅସିଲୋମ ଓ ବିଡ଼ାଳ ମଧ୍ୟ ମରିଯିଲେ ।
ଅନ୍ଯେ ଯେ ସୈନିକା ରାଜନ୍ ସିଂହେନ ଭକ୍ଷିତାଶ୍ଚ ତେ । ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତୋ ରାଜାନଂ ତଦା ଚକ୍ରୁଶ୍ଚ ଵୈଶସମ୍
ଅନ୍ୟ ସେନାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଶିଂହ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଯିଲେ, ସେମାନେ ଏଭଳି କଥା କହି ରାଜାଙ୍କୁ ବଡ଼ ଶୋକ ଦେଲେ ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତେଷାଂ ମହିଷୋ ଦୁର୍ମନାସ୍ତଦା । ବଭୂଵ ଚିନ୍ତାକୁଲିତୋ ଵିମନା ଦୁଃଖସଂଯୁତଃ
ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମହିଷ ତତ୍କ୍ଷଣାତ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲା, ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା ।
ମହିଷଦ୍ଵାରା ଦେଵୀପ୍ରବୋଧନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କ୍ରୋଧଯୁକ୍ତୋ ନରାଧିପଃ । ଦାରୁକଂ ପ୍ରାହ ତରସା ରଥମାନଯ ମେଽଦ୍ଭୁତମ୍
ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ଭରି ଦାରୁକକୁ ଶୀଘ୍ର କହିଲେ, 'ମୋର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ରଥ ଆଣିଦେ!'
ସହସ୍ରଖରସଂଯୁକ୍ତଂ ପତାକାଧ୍ଵଜଭୂଷିତମ୍ । ଆଯୁଧୈଃ ସଂଯୁତଂ ଶୁଭ୍ରଂ ସୁଚକ୍ରଂ ଚାରୁକୂବରମ୍
ସେ ରଥ ହଜାର ଖଚ୍ଚର ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ, ପତାକା ଓ ଧ୍ୱଜରେ ଶୋଭିତ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ସଜିତ, ଚମକୁଥିବା, ଭଲ ଚକ୍ର ଓ ଶୁଭ୍ର କୁବର ଥିଲା ।
ସୂତୋଽପି ରଥମାନୀଯ ତମୁଵାଚ ତ୍ଵରାନ୍ଵିତଃ । ରାଜନ୍ ରଥୋଽଯମାନୀତୋ ଦ୍ଵାରି ତିଷ୍ଠତି ଭୂଷିତଃ
ସାରଥି ରଥକୁ ଆଣି, ତ୍ୱରାରେ କହିଲେ, 'ରାଜା, ରଥ ଆଣିଦିଆଯିଛି, ଦ୍ୱାରରେ ଶୋଭିତ ହେଇ ଉଭା ଅଛି ।'
ସର୍ଵାଯୁଧସମାଯୁକ୍ତୋ ଵରାସ୍ତରଣସଂଯୁତଃ । ଆନୀତଂ ତଂ ରଥଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦାନଵେନ୍ଦ୍ରୋ ମହାବଲଃ
ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ କବଚରେ ସଜିତ ଏହି ରଥ ଆଣିଦିଆଯିବା ଜାଣି, ଦାନବମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପତି—
ମାନୁଷଂ ଦେହମାସ୍ଥାଯ ସଂଗ୍ରାମେ ଗନ୍ତୁମୁଦ୍ଯତଃ । ଵିଚାର୍ଯ ମନସା ଚେତି ଦେଵୀ ମାଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଦୁର୍ମୁଖମ୍
ମାନବ ଶରୀର ଧରି, ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା; ମନରେ ଭାବିଲେ, 'ମୋତେ ଦେଖି ଦେବୀ ଦୁଃଖି ହେବେ ।'
ଶୃଙ୍ଗିଣଂ ମହିଷଂ ନୂନଂ ଵିମନା ସା ଭଵିଷ୍ଯତି । ନାରୀଣାଂ ଚ ପ୍ରିଯଂ ରୂପଂ ତଥା ଚାତୁର୍ଯମିତ୍ଯପି
'ମୁଁ ଶିଂଘ ଦାନବ ରୂପରେ ଦେଖିଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖି ହେବେ; ନାରୀମାନେ ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଓ ଚତୁର୍ୟତାକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି ।'
ତସ୍ମାଦ୍ରୂପଂ ଚ ଚାତୁର୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ଯାସ୍ଯାମି ତାଂ ପ୍ରତି । ଯଥା ମାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସା ବାଲା ପ୍ରେମଯୁକ୍ତା ଭଵିଷ୍ଯତି
'ତେଣୁ, ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଓ ଚତୁର୍ୟତା ଧରି, ମୁଁ ଦେବୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବି, ଯେପରି, ସେ ମୋତେ ଦେଖି ଭଲପାଇବେ ।'
ମମାପି ଚ ତଦୈଵ ସ୍ଯାତ୍ସୁଖଂ ନାନ୍ଯସ୍ଵରୂପତଃ । ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ଦାନଵେନ୍ଦ୍ରୋ ମହାବଲଃ
'ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେ ରୂପରେ ଖୁସି ମିଳିବ, ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ନୁହେଁ ।' ଏଭଳି ମନରେ ଭାବି, ଦାନବମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପତି—
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତନ୍ମାହିଷଂ ରୂପଂ ବଭୂଵ ପୁରୁଷଃ ଶୁଭଃ । ସର୍ଵାଯୁଧଧରଃ ଶ୍ରୀମାଂଶ୍ଚାରୁଭୂଷଣଭୂଷିତଃ
ମହିଷ ରୂପକୁ ଛାଡି, ସୁନ୍ଦର ପୁରୁଷ ହେଲା, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧରି, ଶ୍ରୀମାନ୍, ଚାରୁ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ।
ଦିଵ୍ଯାମ୍ବରଧରଃ କାନ୍ତଃ ପୁଷ୍ପବାଣ ଇଵାପରଃ । ରଥୋପଵିଷ୍ଟଃ କେଯୂରସ୍ରଗ୍ଵୀ ବାଣଧନୁର୍ଧରଃ
ଦିବ୍ୟ ଅମ୍ବର ଧରି, ଆକର୍ଷଣୀୟ, ପୁଷ୍ପବାଣ ଦେବତା ପରି, ରଥରେ ବସି, କେୟୁର ଓ ମାଳା ପିନ୍ଧି, ଧନୁଷ ଓ ଅଣ୍ଡା ଧରିଥିଲା ।
ସେନାପରିଵୃତୋ ଦେଵୀଂ ଜଗାମ ମଦଗର୍ଵିତଃ । ମନୋଜ୍ଞଂ ରୂପମାସ୍ଥାଯ ମାନିନୀନାଂ ମନୋହରମ୍
ସେନାରେ ଘିରି ଥିବା, ଅତ୍ୟଧିକ ଗର୍ବରେ ମତାଳ ହୋଇ, ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଗଲା; ଏହି ଦୂର୍ଭିକ୍ଷ ଆକାର ନେଇ, ଗର୍ବିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ଏକ ରୂପ ଧାରଣ କଲା।
ତମାଗତଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଦୈତ୍ଯାନାମଧିପଂ ତଦା । ବହୁଭିଃ ସଂଵୃତଂ ଵୀରୈର୍ଦେଵୀ ଶଙ୍ଖମଵାଦଯତ୍
ସେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ଅନେକ ସୂର୍ବୀର ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଦେବୀ ନିଜ ଶଂଖ ଦ୍ୱନି କରିଲେ।
ସ ଶଙ୍ଖନିନଦଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜନଵିସ୍ମଯକାରକମ୍ । ସମୀପମେତ୍ଯ ଦେଵ୍ଯାସ୍ତୁ ତାମୁଵାଚ ହସନ୍ନିଵ
ଏହି ଶଂଖ ଦ୍ୱନି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଜନମାଇଲା; ସେ ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ହସିବା ପରି ଦେଖାଉଥିବା ଭାବରେ କଥା କହିଲା।
ଦେଵି ସଂସାରଚକ୍ରେଽସ୍ମିନ୍ଵର୍ତମାନୋ ଜନଃ କିଲ । ନରୋ ଵାଥ ତଥା ନାରୀ ସୁଖଂ ଵାଞ୍ଛତି ସର୍ଵଥା
ହେ ଦେବୀ, ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ସଦା ସୁଖ ଚାହେ।
ସୁଖଂ ସଂଯୋଗଜଂ ନୄଣାଂ ନାସଂଯୋଗେ ଭଵେଦିହ । ସଂଯୋଗୋ ବହୁଧା ଭିନ୍ନସ୍ତାନ୍ବ୍ରଵୀମି ଶୃଣୁଷ୍ଵ ହ
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ସୁଖ ସଂଯୋଗରୁ ହୁଏ, ବିଚ୍ଛେଦରୁ ନୁହେଁ; ସଂଯୋଗ ଅନେକ ପ୍ରକାରର, ମୁଁ ସେଗୁଡିକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଶୁଣ।
ଭେଦାନ୍ସୁପ୍ରୀତିହେତୂତ୍ଥାନ୍ସ୍ଵଭାଵୋତ୍ଥାନନେକଶଃ । ତତ୍ର ପ୍ରୀତିଭଵାନାଦୌ କଥଯାମି ଯଥାମତି
ପ୍ରେମ ଦେଇଥିବା କାରଣ ଓ ନିଜ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭେଦ ଅଛି; ତାହାର ମଧ୍ୟରୁ, ପ୍ରେମ ଦେଇଥିବା ସଂଯୋଗ ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ମାତାପିତ୍ରୋସ୍ତୁ ପୁତ୍ରେଣ ସଂଯୋଗସ୍ତୂତ୍ତମଃ ସ୍ମୃତଃ । ଭ୍ରାତୁର୍ଭ୍ରାତ୍ରା ତଥା ଯୋଗଃ କାରଣାନ୍ମଧ୍ଯମୋ ମତଃ
ମାତା-ପିତା ସହ ପୁତ୍ରର ସଂଯୋଗ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଭାଇ-ଭାଇ ମଧ୍ୟର ସଂଯୋଗ କିଛି କାରଣରୁ ମଧ୍ୟମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଉତ୍ତମସ୍ଯ ସୁଖସ୍ଯୈଵ ଦାତୃତ୍ଵାଦୁତ୍ତମଃ ସ୍ମୃତଃ । ତସ୍ମାଦଲ୍ପସୁଖସ୍ଯୈଵ ପ୍ରଦାତୃତ୍ଵାଚ୍ଚ ମଧ୍ଯମଃ
ଉତ୍ତମ ସୁଖ ଦେଇଥିବାରୁ, ପ୍ରଥମ ସଂଯୋଗ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଅଳ୍ପ ସୁଖ ଦେଇଥିବାରୁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସଂଯୋଗ ମଧ୍ୟମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ନାଵିକାନାଂ ତୁ ସଂଯୋଗଃ ସ୍ମୃତଃ ସ୍ଵାଭାଵିକୋ ବୁଧୈଃ । ଵିଵିଧାଵୃତଚିତ୍ତାନାଂ ପ୍ରସଙ୍ଗପରିଵର୍ତିନାମ୍
ଅଜାଣା ଲୋକମାନଙ୍କର ସଂଯୋଗ, ବିଭିନ୍ନ ଆସକ୍ତିରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ଓ ସମ୍ପର୍କ ଦେଖିବାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଗଣନା କରନ୍ତି।
ଅତ୍ଯଲ୍ପସୁଖଦାତୃତ୍ଵାତ୍କନିଷ୍ଠୋଽଯଂ ସ୍ମୃତୋ ବୁଧୈଃ । ଅତ୍ଯୁତ୍ତମସ୍ତୁ ସଂଯୋଗଃ ସଂସାରେ ସୁଖଦଃ ସଦା
ଅତ୍ୟଳ୍ପ ସୁଖ ଦେଇଥିବାରୁ, ଏହି ସଂଯୋଗକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ ଭାବରେ ଗଣାନ୍ତି; ଉତ୍ତମ ସଂଯୋଗ ସଂସାରରେ ସଦା ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ନାରୀପୁରୁଷଯୋଃ କାନ୍ତେ ସମାନଵଯସୋ ସଦା । ସଂଯୋଗୋ ଯଃ ସମାଖ୍ଯାତଃ ସ ଏଵାତ୍ଯୁତ୍ତମଃ ସ୍ମୃତଃ
ସମାନ ବୟସର ଯୁବକ ଓ ଯୁବତୀ ମଧ୍ୟର ସଂଯୋଗ, ସଂଯୋଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଅତ୍ଯୁତ୍ତମସୁଖସ୍ଯୈଵ ଦାତୃତ୍ଵାତ୍ସ ତଥାଵିଧଃ । ଚାତୁର୍ଯରୂପଵେଷାଦ୍ଯୈଃ କୁଲଶୀଲଗୁଣୈସ୍ତଥା
ଏହି ସଂଯୋଗ ଉତ୍ତମ ସୁଖ ଦେଇଥିବାରୁ, ଏହି ପ୍ରକାର; ଚତୁର୍ୟ, ରୂପ, ପୋଷାକ, କୁଳ, ଶୀଳ ଓ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ହୁଏ।