ବିଡାଲାଖ୍ଯ ଉଵାଚ ନ ସନ୍ଧିକାମୋଽସ୍ତି ନୃପୋଽଭିମାନୀ ଯୁଦ୍ଧେ ଚ ମୃତ୍ଯୁଂ ନିଯତଂ ହି ଜାନନ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହତାନ୍ ପ୍ରେରଯତେ ତଥାସ୍ମା- ନ୍ଦୈଵ ହି କୋଽତିକ୍ରମିତୁଂ ସମର୍ଥଃ
ବିଡାଳ କହିଲେ: ରାଜା ସନ୍ଧି କରିବାକୁ ଚାହେନାହିଁ, ଅଭିମାନୀ ଅଟେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ଜାଣି, ଅନ୍ୟମାନେ ମରିଯିବାକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ପଠାଉଛି। ଭାଗ୍ୟକୁ କେହି ଅଟକାଇପାରିବେନାହିଁ।
(ଦୁଃସାଧ୍ଯ ଏଵାସ୍ତ୍ଵିହ ସେଵକାନାଂ ଧର୍ମଃ ସଦା ମାନଵିଵର୍ଜିତାନାମ୍ । ଆଜ୍ଞାପରାଣାଂ ଵଶଵର୍ତିକାନାଂ ପାଞ୍ଚାଲିକାନାମିଵ ସୂତ୍ରଭେଦାତ୍ ॥) ଗତ୍ଵା କଥଂ ତସ୍ଯ ପୁରସ୍ତ୍ଵଯା ଚ ମଯାପି ଵକ୍ତଵ୍ଯମିଦଂ କଠୋରମ୍ । ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ପାତାଲମିତଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ଦତ୍ତ୍ଵାଥ ରତ୍ନାନି ଧନଂ ସୁରାଣାମ୍
(ସେବକମାନେର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏଠାରେ ସଦା ଦୁଃସାଧ୍ୟ, ବିଶେଷ କରି ମାନବିକତା ନଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ, ଯେଉଁମାନେ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ପାଞ୍ଚାଲିକା ପୁତଳି ଭଳି ସୂତ୍ର ଟାଣିଲେ ଚଳନ୍ତି।) ଯାଇ, ତୁମେ କିମ୍ବା ମୁଁ କିପରି ଏହି କଠିନ କଥା ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କହିପାରିବି? ସମସ୍ତେ ଏଠାରୁ ପାତାଳକୁ ଯାଉ, ଦେବମାନେର ରତ୍ନ ଓ ଧନ ଫେରାଇ ଦେଇ।
(ପ୍ରିଯଂ ହି ଵକ୍ତଵ୍ଯମସତ୍ଯମେଵ ନ ଚ ପ୍ରିଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଧିତକୃତ୍ତୁ ଭାଷିତମ୍ । ସତ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ ନୋ ଭଵତୀହ କାମଂ ମୌନଂ ତତୋ ବୁଦ୍ଧିମତାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ମନେ ପ୍ରିୟ ଲାଗିଥିଲେ ମିଥ୍ୟା କଥା ମଧ୍ୟ କହାଯାଏ, ଯେଉଁ କଥା ଉପକାରୀ ହେଉଛି ତାହା ଅପ୍ରିୟ ହେଲେ କହାଯାଏ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ସତ୍ୟ କଥା ସବୁବେଳେ ପ୍ରିୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହି କାରଣରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମୌନ ରହିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ନ ନୂନଂ ତତ୍ର ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ହିତଂ ଵା ଵକ୍ତୁମାଦରାତ୍ । ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଵାପି ଗତେ ରାଜା କୋପଯୁକ୍ତୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏଠାକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଉପକାରୀ କଥା ଆଦର ସହ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଯଦି ଯିବା, ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହେବେ।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ସଂଶଯେ । ସ୍ଵାମିକାର୍ଯଂ ପରଂ ମତ୍ଵା ମରଣଂ ତୃଣଵତ୍ତଥା
ଏଭଳି ଭାବି, ଜୀବନର ଜୋଖିମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର; ମାଲିକଙ୍କର ଆଜ୍ଞାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ତୃଣ ସମାନ ଗଣିବା ଦରକାର।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ତୌ ଵୀରୌ ସଂସ୍ଥିତୌ ଯୁଦ୍ଧତତ୍ପରୌ । ଧନୁର୍ବାଣଧରୌ ତତ୍ର ସନ୍ନଦ୍ଧୌ ରଥସଙ୍ଗତୌ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ସେଇ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ; ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ହାତରେ ଧରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଜି, ରଥରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ପ୍ରଥମଂ ତୁ ବିଡାଲାଖ୍ଯଃ ସପ୍ତବାଣାନ୍ମୁମୋଚ ହ । ଅସିଲୋମା ସ୍ଥିତୋ ଦୂରେ ପ୍ରେକ୍ଷକଃ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍
ପ୍ରଥମେ ବିଡାଳ ନାମକ ଦାନବ ସାତି ବାଣ ଛାଡିଲେ; ଅସିଲୋମା ଦୂରରେ ଦଉଡି ଦେଖୁଥିଲେ, ସେ ଶସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଭିନ୍ନ।
ଚିଚ୍ଛେଦ ତାଂସ୍ତଥାପ୍ରାପ୍ତାନମ୍ବିକା ସ୍ଵଶରୈଃ ଶରାନ୍ । ବିଡାଲାଖ୍ଯଂ ତ୍ରିଭିର୍ବାଣୈର୍ଜଘାନ ଚ ଶିଲାଶିତୈଃ
ଅମ୍ବିକା ନିଜ ବାଣରେ ସେଇ ବାଣଗୁଡିକୁ ଆସୁଥିବା ସମୟରେ କାଟିଦେଲେ; ଶିଳା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ବିଡାଳକୁ ତିନିଟି ବାଣ ଦେଇ ଆଘାତ କଲେ।
ପ୍ରାପ୍ଯ ବାଣଵ୍ଯଥାଂ ଦୈତ୍ଯଃ ପପାତ ସମରାଙ୍ଗଣେ । ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋଽଥ ମମାରାଶୁ ଦାନଵୋ ଦୈଵଯୋଗତଃ
ବାଣ ଆଘାତରେ ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ପଡିଗଲା; ଅଚେତ ହୋଇ, ଦାନବ ଦୃତ ଭାଗ୍ୟବଶତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲା।
ବିଡାଲାଖ୍ଯଂ ହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଣେ ଶକ୍ତିଶରୋତ୍କରୈଃ । ଅସିଲୋମା ଧନୁଷ୍ପାଣିଃ ସଂସ୍ଥିତୋ ଯୁଦ୍ଧତତ୍ପରଃ
ବିଡାଳ ନାମକ ଦାନବକୁ ଶକ୍ତି ଭରା ବାଣରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ ଦେଖି, ଅସିଲୋମା ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ଊର୍ଧ୍ଵଂ ସଵ୍ଯଂ କରଂ କୃତ୍ଵା ତାମୁଵାଚ ମିତଂ ଵଚଃ । ଦେଵି ଜାନାମି ମରଣଂ ଦାନଵାନାଂ ଦୁରାତ୍ମନାମ୍
ବାମ ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ, ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କଥା କହିଲେ: 'ଦେବୀ, ମୁଁ ଜାଣିଛି ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବମାନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ।'
ତଥାପି ଯୁଦ୍ଧଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ପରାଧୀନେନ ଵୈ ମଯା । ମହିଷୋ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ନ ଜାନାତି ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ
ତଥାପି, ମୁଁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଥିବାରୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର; ମହିଷ ମୂଢ଼ ମନ, ସେ ପ୍ରିୟ ଅପ୍ରିୟ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ।
ତଦଗ୍ରେ ନୈଵ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ହିତଂ ଚୈଵାପ୍ରିଯଂ ମଯା । ମର୍ତଵ୍ଯଂ ଵୀରଧର୍ମେଣ ଶୁଭଂ ଵାପ୍ଯଶୁଭଂ ଭଵେତ୍
ତେଣୁ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମୁଁ ଉପକାରୀ କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିବି ନାହିଁ; ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ ହେଉ, ମୁଁ ବୀର ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି।
ଦୈଵମେଵ ପରଂ ମନ୍ଯେ ଧିପୌରୁଷମନର୍ଥକମ୍ । ପତନ୍ତି ଦାନଵାସ୍ତୂର୍ଣଂ ତଵ ବାଣହତା ଭୁଵି
ମୁଁ ଭାଗ୍ୟକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନି, ମାନବ ପ୍ରୟାସକୁ ଅର୍ଥହୀନ ଭାବି; ଦାନବମାନେ ତୁମ ବାଣ ଆଘାତରେ ଶୀଘ୍ର ଭୂମିରେ ପଡିଯାଉଛନ୍ତି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଶରଵୃଷ୍ଟିଂ ସ ଚକାର ଦାନଵୋତ୍ତମଃ । ଦେଵୀ ଚିଚ୍ଛେଦ ତାନ୍ବାଣୈରପ୍ରାପ୍ତାଂସ୍ତୁ ନିଜାନ୍ତିକେ
ଏଭଳି କହି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବ ବାଣର ବର୍ଷା କରିଲେ; ଦେବୀ ନିଜ ବାଣରେ ସେଗୁଡିକୁ ନିଜ ସମ୍ନିକଟକୁ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ କାଟିଦେଲେ।
ଅନ୍ଯୈର୍ଵିଵ୍ଯାଧ ତଂ ତୂର୍ଣମସିଲୋମାନମାଶୁଗୈଃ । ଵୀକ୍ଷିତାମରସଙ୍ଘୈଶ୍ଚ କୋପପୂର୍ଣାନନା ତଦା
ଅନ୍ୟ ତୀବ୍ର ବାଣରେ, ଦେବୀ ତୁରନ୍ତ ଅସିଲୋମାକୁ ଆଘାତ କଲେ; ତାଙ୍କ ରୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁକୁ ଦେଖି ଦେବମାନେ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ ହେଲେ।
ଶୁଶୁଭେ ଦାନଵଃ କାମଂ ବାଣୈର୍ଵିଦ୍ଧତନୁଃ କିଲ । ସ୍ରଵଦ୍ରୁଧିରଧାରଃ ସ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲଃ କିଂଶୁକୋ ଯଥା
ଦାନବ ଶର ଆଘାତରେ ଶରୀର ରକ୍ତ ଝରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଫୁଲିଥିବା କିଂଶୁକ ଗଛ ପରି ଚମକୁଥିଲେ।
ଅସିଲୋମା ଗଦାଂ ଗୁର୍ଵୀଂ ଲୌହୀମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଵେଗତଃ । ଦୁଦ୍ରାଵ ଚଣ୍ଡିକାଂ କୋପାତ୍ସିଂହଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଜଘାନ ହ
ଅସିଲୋମା ଭୟଙ୍କର ଲୋହା ଗଦା ଉଠାଇ, ତୀବ୍ର ରୋଷରେ ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କୁ ଧାଇଗଲେ, ଶିଂହର ମୁଣ୍ଡରେ ଆଘାତ କଲେ।
ସିଂହୋଽପି ନଖରାଘାତୈସ୍ତଂ ଦଦାର ଭୁଜାନ୍ତରେ । ଅଗଣଯ୍ଯ ଗଦାଘାତଂ କୃତଂ ତେନ ବଲୀଯସା
ଶିଂହ ନଖର ଆଘାତରେ ସେକୁ ଭୁଜା ମଧ୍ୟରେ ଫାଟିଦେଲା; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗଦା ଆଘାତକୁ ଅଗଣାଇଲା।
ଉତ୍ପତ୍ଯ ତରସା ଦୈତ୍ଯୋ ଗଦାପାଣିଃ ସୁଦାରୁଣଃ । ସିଂହମୂର୍ଧ୍ନି ସମାରୁହ୍ଯ ଜଘାନ ଗଦଯାମ୍ବିକାମ୍
ଦାନବ ତୀବ୍ର ଶକ୍ତିରେ ଉଡି, ଗଦା ହାତରେ ଧରି, ଶିଂହର ମୁଣ୍ଡରେ ଚଢ଼ି, ଗଦାରେ ଅମ୍ବିକାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ।
କୃତଂ ତେନ ପ୍ରହାରଂ ତୁ ଵଞ୍ଚଯିତ୍ଵା ଵିଶାଂପତେ । ଖଡ୍ଗେନ ଶିତଧାରେଣ ଶିରଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ କଣ୍ଠତଃ
ସେ ଆଘାତକୁ ଚତୁର୍ୟତାରେ ଟାଳି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାରରେ ଗଲା ଦେଇ ଗଳାରୁ ମୁଣ୍ଡକୁ କାଟିଦେଲା ।
ଛିନ୍ନେ ଶିରସି ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରଃ ପପାତ ତରସା କ୍ଷିତୌ । ହାହାକାରୋ ମହାନାସୀତ୍ସୈନ୍ଯେ ତସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ
ମୁଣ୍ଡ କାଟିଯିବା ପରେ, ଦେତ୍ୟମାନଙ୍କର ମହାପତି ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲା; ସେ ଦୁଷ୍ଟର ସେନାରେ ବଡ଼ ହାହାକାର ଚାଲିଗଲା ।
ଜଯ ଦେଵୀତି ଦେଵାସ୍ତା ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ଜଗଦମ୍ବିକାମ୍ । ଦେଵଦୁନ୍ଦୁଭଯୋ ନେଦୁର୍ଜଗୁଶ୍ଚ ନୃପ କିନ୍ନରାଃ
ଦେବତାମାନେ 'ଜୟ ଦେବୀ' ବୋଲି ଜଗଦମ୍ବାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ; ଦେବତାଙ୍କର ଡ଼ାକା ଡ଼ାକି ଶୁଣିଗଲା, ରାଜା, କିନ୍ନରମାନେ ଗୀତ ଗାଇଲେ ।
ନିହତୌ ଦାନଵୌ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପତିତୌ ଚ ରଣାଙ୍ଗଣେ । ନିହତାଃ ସୈନିକାଃ ସର୍ଵେ ତତ୍ର କେସରିଣା ବଲାତ୍
ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁଇ ଦାନବ ପଡି ମରିଯିବାକୁ ଦେଖି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ସେନା ଶିଂହର ଶକ୍ତିରେ ମାରିଦିଆଯିଲେ ।
ଭକ୍ଷିତାଶ୍ଚ ତଥା କେଚିନ୍ନିଃଶେଷଂ ତଦ୍ରଣଂ କୃତମ୍ । ଭଗ୍ନାଃ କେଚିଦ୍ ଗତା ମନ୍ଦା ମହିଷଂ ପ୍ରତି ଦୁଃଖିତାଃ
କିଛି ଦାନବ ଶିଂହ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଯିଲେ, ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ହେଲା; କିଛି ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଦୁଃଖରେ ମହିଷଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୁଃଖି ହେଇ ଚାଲିଗଲେ ।
ଚୁକ୍ରୁଶୂ ରୁରୁଦୁଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରାହି ତ୍ରାହୀତି ଭାଷଣୈଃ । ଅସିଲୋମବିଡାଲାଖ୍ଯୌ ନିହତୌ ନୃପସତ୍ତମ
ସେମାନେ 'ବଞ୍ଚାଅ, ବଞ୍ଚାଅ' ବୋଲି ଚିତ୍କାର ଓ ରୋଦନ କରିଲେ; ରାଜା, ଅସିଲୋମ ଓ ବିଡ଼ାଳ ମଧ୍ୟ ମରିଯିଲେ ।
ଅନ୍ଯେ ଯେ ସୈନିକା ରାଜନ୍ ସିଂହେନ ଭକ୍ଷିତାଶ୍ଚ ତେ । ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତୋ ରାଜାନଂ ତଦା ଚକ୍ରୁଶ୍ଚ ଵୈଶସମ୍
ଅନ୍ୟ ସେନାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଶିଂହ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଯିଲେ, ସେମାନେ ଏଭଳି କଥା କହି ରାଜାଙ୍କୁ ବଡ଼ ଶୋକ ଦେଲେ ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତେଷାଂ ମହିଷୋ ଦୁର୍ମନାସ୍ତଦା । ବଭୂଵ ଚିନ୍ତାକୁଲିତୋ ଵିମନା ଦୁଃଖସଂଯୁତଃ
ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମହିଷ ତତ୍କ୍ଷଣାତ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲା, ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା ।
ମହିଷଦ୍ଵାରା ଦେଵୀପ୍ରବୋଧନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କ୍ରୋଧଯୁକ୍ତୋ ନରାଧିପଃ । ଦାରୁକଂ ପ୍ରାହ ତରସା ରଥମାନଯ ମେଽଦ୍ଭୁତମ୍
ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ଭରି ଦାରୁକକୁ ଶୀଘ୍ର କହିଲେ, 'ମୋର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ରଥ ଆଣିଦେ!'
ସହସ୍ରଖରସଂଯୁକ୍ତଂ ପତାକାଧ୍ଵଜଭୂଷିତମ୍ । ଆଯୁଧୈଃ ସଂଯୁତଂ ଶୁଭ୍ରଂ ସୁଚକ୍ରଂ ଚାରୁକୂବରମ୍
ସେ ରଥ ହଜାର ଖଚ୍ଚର ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ, ପତାକା ଓ ଧ୍ୱଜରେ ଶୋଭିତ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ସଜିତ, ଚମକୁଥିବା, ଭଲ ଚକ୍ର ଓ ଶୁଭ୍ର କୁବର ଥିଲା ।