ତତ୍କିମର୍ଥଂ ଦୁଃଖହେତୁଂ ସଂଗ୍ରାମଂ କର୍ତୁମିଚ୍ଛସି । ସଂସାରେଽତ୍ର ସୁଖଂ ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ଦୁଃଖଂ ହେଯମିତି ସ୍ଥିତିଃ
ତେବେ କାହିଁକି ଦୁଃଖର କାରଣ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଏହି ସଂସାରରେ ସୁଖକୁ ଧରିବା ଓ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ—ଏହି ହେଉଛି ନିୟମ।
ତତ୍ସୁଖଂ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯପ୍ରଭେଦତଃ । ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଂ ସୁଖଂ ନିତ୍ଯମନିତ୍ଯଂ ଭୋଗଜଂ ସ୍ମୃତମ୍
ସେ ସୁଖ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର, ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟ ଭେଦରେ। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ନିତ୍ୟ ସୁଖ, ଭୋଗରୁ ମିଳୁଥିବା ସୁଖ ଅନିତ୍ୟ।
ନାଶାତ୍ମକଂ ତୁ ତତ୍ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଚିନ୍ତକୈଃ । ସୌଗତାନାଂ ମତଂ ଚେତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵୀକରୋଷି ଵରାନନେ
ଯାହା ନଶ୍ୱର, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ, ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଭାବିଲେ। ବରାନନେ, ଯଦି ତୁମେ ବୌଦ୍ଧମତ ଗ୍ରହଣ କର, ତେବେ—
ତଥାପି ଯୌଵନଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ଭୋଗାନନୁତ୍ତମାନ୍ । ପରଲୋକସ୍ଯ ସନ୍ଦେହୋ ଯଦି ତେଽସ୍ତି କୃଶୋଦରି
ତଥାପି, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଅତି ଉତ୍ତମ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କର। କୃଶୋଦରୀ, ଯଦି ପରଲୋକ ବିଷୟରେ ତୁମର ସନ୍ଦେହ ଅଛି—
ସ୍ଵର୍ଗଭୋଗପରା ନିତ୍ଯଂ ଭଵ ଭାମିନି ଭୂତଲେ । ଅନିତ୍ଯଂ ଯୌଵନଂ ଦେହେ ଜ୍ଞାତ୍ଵେତି ସୁକୃତଂ ଚରେତ୍
ମନୋହରିଣୀ, ଏଠାରେ ଥିବାବେଳେ ସଦା ସ୍ୱର୍ଗର ସୁଖ ଉପଭୋଗରେ ଲଗି ରୁହ। ଦେହର ଯୁବାବସ୍ଥା ଅସ୍ଥାୟୀ ଅଟେ ବୋଲି ଜାଣି, ଭଲ କାମ କର।
ପରୋପତାପନଂ କାର୍ଯଂ ଵର୍ଜନୀଯଂ ସଦା ବୁଧୈଃ । ଅଵିରୋଧେନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଧର୍ମାର୍ଥକାମସେଵନମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ସଦା ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖ ପାଇବା ଦେଇଥିବା କାମକୁ ଛାଡି ଦେବା ଉଚିତ। ଝଞ୍ଝା ନ କରି, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମପି କଲ୍ଯାଣି ମତିଂ ଧର୍ମେ ସଦା କୁରୁ । ଅପରାଧଂ ଵିନା ଦୈତ୍ଯାନ୍କସ୍ମାନ୍ମାରଯସେଽମ୍ବିକେ
ତେଣୁ, ଶୁଭା, ତୁମେ ସଦା ଧର୍ମରେ ମନ ଲଗା। ମାଆ, ଦେତ୍ୟମାନେ କିଛି ଅପରାଧ କରିନଥିବାବେଳେ କାହିଁକି ତୁମେ ସେମାନେକୁ ମାରୁଛ?
ଦଯାଧର୍ମୋଽସ୍ଯ ଦେହୋଽସ୍ତି ସତ୍ଯେ ପ୍ରାଣାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଦଯା ତଥା ସତ୍ଯଂ ରକ୍ଷଣୀଯଂ ସଦା ବୁଧୈଃ
ଏହି ଦେହର ମୂଳ ଗୁଣ ହେଉଛି ଦୟା, ଏବଂ ପ୍ରାଣ ତଥା ସତ୍ୟରେ ନିର୍ବାହିତ ଅଟେ। ତେଣୁ, ଦୟା ଓ ସତ୍ୟକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ସଦା ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
କାରଣଂ ଵଦ ସୁଶ୍ରୋଣି ଦାନଵାନାଂ ଵଧେ ତଵ । ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ତ୍ଵଯା ପୃଷ୍ଟଂ ମହାବାହୋ କିମର୍ଥମିହ ଚାଗତା
ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭିନୀ, ଦାନବମାନେକୁ ମାରିବାର କାରଣ କହ। ଦେବୀ କହିଲେ: ବଳବାନ, ତୁମେ ପଚାରିଛ, ମୁଁ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛି।
ତଦହଂ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ହନନେ ଚ ପ୍ରଯୋଜନମ୍ । ଵିଚରାମି ସଦା ଦୈତ୍ଯ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ସର୍ଵଦା
ତେଣୁ, ମୁଁ ଏହାର କାରଣ ଓ ମାରିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବି। ଦେତ୍ୟ, ମୁଁ ସବୁ ଲୋକରେ ସଦା ଘୁଞ୍ଚିବା କରେ।
ନ୍ଯାଯାନ୍ଯାଯୌ ଚ ଭୂତାନାଂ ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ସାକ୍ଷିରୂପିଣୀ । ନ ମେ କଦାପି ଭୋଗେଚ୍ଛା ନ ଲୋଭୋ ନ ଚ ଵୈରିତା
ମୁଁ ସବୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନ୍ୟାୟ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖିବା ସାକ୍ଷୀ ଅଟେ। ମୋତେ କେବେ ଉପଭୋଗର ଇଚ୍ଛା, ଲୋଭ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁତା ନାହିଁ।
ଧର୍ମାର୍ଥଂ ଵିଚରାମ୍ଯତ୍ର ସଂସାରେ ସାଧୁରକ୍ଷଣମ୍ । ଵ୍ରତମେତତ୍ତୁ ନିଯତଂ ପାଲଯାମି ନିଜଂ ସଦା
ଧର୍ମ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ସଂସାରରେ ଘୁଞ୍ଚିବା କରେ, ସଜ୍ଜନମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ। ଏହା ମୋର ସଦା ନିଶ୍ଚିତ ବ୍ରତ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ସଦା ପାଳନ କରେ।
ସାଧୂନାଂ ରକ୍ଷଣଂ କାର୍ଯଂ ହନ୍ତଵ୍ଯା ଯେଽପ୍ଯସାଧଵଃ । ଵେଦସଂରକ୍ଷଣଂ କାର୍ଯମଵତାରୈରନେକଶଃ
ସଜ୍ଜନମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ, ଅସଜ୍ଜନମାନେକୁ ମାରିବା ଉଚିତ। ବେଦକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଅନେକ ଅବତାର ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିବା ଉଚିତ।
ଯୁଗେ ଯୁଗେ ତାନେଵାହମଵତାରାନ୍ବିଭର୍ମି ଚ । ମହିଷସ୍ତୁ ଦୁରାଚାରୋ ଦେଵାନ୍ଵୈ ହନ୍ତୁମୁଦ୍ଯତଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ, ମୁଁ ସେହି ଅବତାରଗୁଡିକୁ ନେଇଥାଏ। ମହିଷ ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ହୋଇ, ଦେବମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି।
ଜ୍ଞାତ୍ଵାହଂ ତଦ୍ଵଧାର୍ଥଂ ଭୋଃ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ମି ରାକ୍ଷସାଧୁନା । ତଂ ହନିଷ୍ଯେ ଦୁରାଚାରଂ ସୁରଶତ୍ରୁଂ ମହାବଲମ୍
ଏହା ଜାଣି, ମୁଁ ତାହାର ବଧ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ଧର୍ମିକ ରାକ୍ଷସ। ମୁଁ ସେହି ଦୁଷ୍ଟ, ଦେବମାନେର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁକୁ ମାରିଦେବି।
ଗଚ୍ଛ ଵା ତିଷ୍ଠ କାମଂ ତ୍ଵଂ ସତ୍ଯମେତଦୁଦାହୃତମ୍ । ବ୍ରୂହି ଵା ତଂ ଦୁରାତ୍ମାନଂ ରାଜାନଂ ମହିଷୀସୁତମ୍
ତୁମେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଯାଅ କିମ୍ବା ରୁହ; ଏହା ସତ୍ୟ କଥା। କିମ୍ବା ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାଜା, ମହିଷର ପୁଅକୁ କହ।
କିମନ୍ଯାନ୍ ପ୍ରେଷଯସ୍ଯତ୍ର ସ୍ଵଯଂ ଯୁଦ୍ଧଂ କୁରୁଷ୍ଵ ହ । ସନ୍ଧିଞ୍ଚେତ୍କର୍ତୁମିଚ୍ଛାସ୍ତି ରାଜ୍ଞସ୍ତଵ ମଯା ସହ
ତୁମେ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଏଠାକୁ ପଠାଉଛ କାହିଁକି? ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧ କର। ଯଦି ତୁମର ରାଜା ମୋ ସହ ସମ୍ମିଳନ ଚାହେ, ତେବେ ସନ୍ଧି କର।
ସର୍ଵେ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ପାତାଲଂ ଵୈରଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯଥାସୁଖମ୍ । ଦେଵଦ୍ରଵ୍ଯଂ ତୁ ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦ୍ଧୃତଂ ଜିତ୍ଵା ରଣେ ସୁରାନ୍ । ତଦ୍ଦତ୍ତ୍ଵା ଯାନ୍ତୁ ପାତାଲଂ ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି
ସମସ୍ତେ ଶତ୍ରୁତା ଛାଡି, ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ପାତାଳକୁ ଯାଉ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବମାନେଠାରୁ ନିଆଯାଇଥିବା ଦେବୀୟ ଧନ ଓ ରତ୍ନ ଫେରାଇ ଦେଇ, ପାତାଳକୁ ଯାଉ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଅଛନ୍ତି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଦେଵ୍ଯା ଅସିଲୋମା ପୁରଃସ୍ଥିତଃ । ବିଡାଲାଖ୍ଯଂ ମହାଵୀରଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ପ୍ରୀତିପୂର୍ଵକମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଦେବୀଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଅସିଲୋମା ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ବେଳେ, ବିଡାଳ ନାମକ ମହାବୀରକୁ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ପଚାରିଲେ।
ଅସିଲୋମୋଵାଚ ଶ୍ରୁତଂ ତେଽଦ୍ଯ ବିଡାଲାଖ୍ଯ ଭଵାନ୍ଯା କଥିତଂ ଚ ଯତ୍ । ଏଵଂ ଗତେ କିଂ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଵିଗ୍ରହଃ ସନ୍ଧିରେଵ ଵା
ଅସିଲୋମା କହିଲେ: ବିଡାଳ, ତୁମେ ଆଜି ଭବାନୀଙ୍କ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣିଛ। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ, ଯୁଦ୍ଧ କି ସନ୍ଧି, କଣ କରିବା ଉଚିତ?
ବିଡାଲାଖ୍ଯ ଉଵାଚ ନ ସନ୍ଧିକାମୋଽସ୍ତି ନୃପୋଽଭିମାନୀ ଯୁଦ୍ଧେ ଚ ମୃତ୍ଯୁଂ ନିଯତଂ ହି ଜାନନ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହତାନ୍ ପ୍ରେରଯତେ ତଥାସ୍ମା- ନ୍ଦୈଵ ହି କୋଽତିକ୍ରମିତୁଂ ସମର୍ଥଃ
ବିଡାଳ କହିଲେ: ରାଜା ସନ୍ଧି କରିବାକୁ ଚାହେନାହିଁ, ଅଭିମାନୀ ଅଟେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ଜାଣି, ଅନ୍ୟମାନେ ମରିଯିବାକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ପଠାଉଛି। ଭାଗ୍ୟକୁ କେହି ଅଟକାଇପାରିବେନାହିଁ।
(ଦୁଃସାଧ୍ଯ ଏଵାସ୍ତ୍ଵିହ ସେଵକାନାଂ ଧର୍ମଃ ସଦା ମାନଵିଵର୍ଜିତାନାମ୍ । ଆଜ୍ଞାପରାଣାଂ ଵଶଵର୍ତିକାନାଂ ପାଞ୍ଚାଲିକାନାମିଵ ସୂତ୍ରଭେଦାତ୍ ॥) ଗତ୍ଵା କଥଂ ତସ୍ଯ ପୁରସ୍ତ୍ଵଯା ଚ ମଯାପି ଵକ୍ତଵ୍ଯମିଦଂ କଠୋରମ୍ । ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ପାତାଲମିତଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ଦତ୍ତ୍ଵାଥ ରତ୍ନାନି ଧନଂ ସୁରାଣାମ୍
(ସେବକମାନେର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏଠାରେ ସଦା ଦୁଃସାଧ୍ୟ, ବିଶେଷ କରି ମାନବିକତା ନଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ, ଯେଉଁମାନେ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ପାଞ୍ଚାଲିକା ପୁତଳି ଭଳି ସୂତ୍ର ଟାଣିଲେ ଚଳନ୍ତି।) ଯାଇ, ତୁମେ କିମ୍ବା ମୁଁ କିପରି ଏହି କଠିନ କଥା ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କହିପାରିବି? ସମସ୍ତେ ଏଠାରୁ ପାତାଳକୁ ଯାଉ, ଦେବମାନେର ରତ୍ନ ଓ ଧନ ଫେରାଇ ଦେଇ।
(ପ୍ରିଯଂ ହି ଵକ୍ତଵ୍ଯମସତ୍ଯମେଵ ନ ଚ ପ୍ରିଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଧିତକୃତ୍ତୁ ଭାଷିତମ୍ । ସତ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ ନୋ ଭଵତୀହ କାମଂ ମୌନଂ ତତୋ ବୁଦ୍ଧିମତାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ମନେ ପ୍ରିୟ ଲାଗିଥିଲେ ମିଥ୍ୟା କଥା ମଧ୍ୟ କହାଯାଏ, ଯେଉଁ କଥା ଉପକାରୀ ହେଉଛି ତାହା ଅପ୍ରିୟ ହେଲେ କହାଯାଏ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ସତ୍ୟ କଥା ସବୁବେଳେ ପ୍ରିୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହି କାରଣରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମୌନ ରହିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ନ ନୂନଂ ତତ୍ର ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ହିତଂ ଵା ଵକ୍ତୁମାଦରାତ୍ । ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଵାପି ଗତେ ରାଜା କୋପଯୁକ୍ତୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏଠାକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଉପକାରୀ କଥା ଆଦର ସହ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଯଦି ଯିବା, ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହେବେ।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ସଂଶଯେ । ସ୍ଵାମିକାର୍ଯଂ ପରଂ ମତ୍ଵା ମରଣଂ ତୃଣଵତ୍ତଥା
ଏଭଳି ଭାବି, ଜୀବନର ଜୋଖିମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର; ମାଲିକଙ୍କର ଆଜ୍ଞାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ତୃଣ ସମାନ ଗଣିବା ଦରକାର।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ତୌ ଵୀରୌ ସଂସ୍ଥିତୌ ଯୁଦ୍ଧତତ୍ପରୌ । ଧନୁର୍ବାଣଧରୌ ତତ୍ର ସନ୍ନଦ୍ଧୌ ରଥସଙ୍ଗତୌ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ସେଇ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ; ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ହାତରେ ଧରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଜି, ରଥରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ପ୍ରଥମଂ ତୁ ବିଡାଲାଖ୍ଯଃ ସପ୍ତବାଣାନ୍ମୁମୋଚ ହ । ଅସିଲୋମା ସ୍ଥିତୋ ଦୂରେ ପ୍ରେକ୍ଷକଃ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍
ପ୍ରଥମେ ବିଡାଳ ନାମକ ଦାନବ ସାତି ବାଣ ଛାଡିଲେ; ଅସିଲୋମା ଦୂରରେ ଦଉଡି ଦେଖୁଥିଲେ, ସେ ଶସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଭିନ୍ନ।
ଚିଚ୍ଛେଦ ତାଂସ୍ତଥାପ୍ରାପ୍ତାନମ୍ବିକା ସ୍ଵଶରୈଃ ଶରାନ୍ । ବିଡାଲାଖ୍ଯଂ ତ୍ରିଭିର୍ବାଣୈର୍ଜଘାନ ଚ ଶିଲାଶିତୈଃ
ଅମ୍ବିକା ନିଜ ବାଣରେ ସେଇ ବାଣଗୁଡିକୁ ଆସୁଥିବା ସମୟରେ କାଟିଦେଲେ; ଶିଳା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ବିଡାଳକୁ ତିନିଟି ବାଣ ଦେଇ ଆଘାତ କଲେ।
ପ୍ରାପ୍ଯ ବାଣଵ୍ଯଥାଂ ଦୈତ୍ଯଃ ପପାତ ସମରାଙ୍ଗଣେ । ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋଽଥ ମମାରାଶୁ ଦାନଵୋ ଦୈଵଯୋଗତଃ
ବାଣ ଆଘାତରେ ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ପଡିଗଲା; ଅଚେତ ହୋଇ, ଦାନବ ଦୃତ ଭାଗ୍ୟବଶତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲା।
ବିଡାଲାଖ୍ଯଂ ହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଣେ ଶକ୍ତିଶରୋତ୍କରୈଃ । ଅସିଲୋମା ଧନୁଷ୍ପାଣିଃ ସଂସ୍ଥିତୋ ଯୁଦ୍ଧତତ୍ପରଃ
ବିଡାଳ ନାମକ ଦାନବକୁ ଶକ୍ତି ଭରା ବାଣରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ ଦେଖି, ଅସିଲୋମା ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।