ଚକାର ସ ଗଦାଘାତଂ ସିଂହମୌଲୌ ମହାବଲଃ । ନ ଚଚାଲ ହରିଃ ସ୍ଥାନାତ୍ତାଡିତୋଽପି ମହାବଲଃ
ମହାବଳୀ ସେ ତାଙ୍କର ଗଦା ଦ୍ୱାରା ସିଂହମୁଖୀଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ; କିନ୍ତୁ ମହାବଳୀ ହରି ଆଘାତ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରୁ ହଟିଲେ ନାହିଁ।
ଅମ୍ବିକା ତଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଗଦାପାଣିଂ ପୁରଃସ୍ଥିତମ୍ । ଖଡ୍ଗେନ ଶିତଧାରେଣ ଶିରଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ମୌଲିମତ୍
ଅମ୍ବିକା ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଗଦା ଧରିଥିବା ଦେଖି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଧାର ଥିବା ଖଡ଼ଗରେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଛେଦ କରିଦେଲେ।
ଛିନ୍ନେ ଚ ମସ୍ତକେ ଭୂମୌ ପପାତ ଦୁର୍ମୁଖୋ ମୃତଃ । ଜଯଶବ୍ଦଂ ତଦା ଚକ୍ରୁର୍ମୁଦିତା ନିର୍ଜରା ଭୃଶମ୍
ମୁଣ୍ଡ କଟିଯିବା ସହିତ, ଦୁର୍ମୁଖ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ; ସେ ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ବିଜୟ ଧ୍ୱନି କଲେ।
ତୁଷ୍ଟୁଵୁସ୍ତାଂ ତଦା ଦେଵୀଂ ଦୁର୍ମୁଖେ ନିହତେଽମରାଃ । ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଂ ତଥା ଚକ୍ରୁର୍ଜଯଶବ୍ଦଂ ନଭଃସ୍ଥିତାଃ
ତାପରେ, ଦୁର୍ମୁଖଙ୍କ ନିଧନ ପରେ, ଦେବତାମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ଆକାଶରେ ଥିବା ସେମାନେ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କରିବା ସହ ବିଜୟ ଧ୍ୱନିରେ ମୁଗ୍ଧ ହେଲେ।
ଋଷଯଃ ସିଦ୍ଧଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସଵିଦ୍ଯାଧରକିନ୍ନରାଃ । ଜହୃଷୁସ୍ତଂ ହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦାନଵଂ ରଣମସ୍ତକେ
ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ କିନ୍ନରମାନେ ସେ ଯୁଦ୍ଧର ମୁଖ୍ୟ ଦାନବଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି ବହୁତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ତାମ୍ରଚିକ୍ଷୁରାଖ୍ଯଵଧଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଦୁର୍ମୁଖଂ ନିହତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହିଷଃ କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ । ଉଵାଚ ଦାନଵାନ୍ସର୍ଵାନ୍କିଂ ଜାତମିତି ଚାସକୃତ୍
ଦୁର୍ମୁଖଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ମହିଷ ରୋଷରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଗଲେ; ସେ ବାରମ୍ବାର ସମସ୍ତ ଦାନବଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'କଣ ଘଟିଲା?'
ନିହତୌ ଦାନଵୌ ଶୂରୌ ରଣେ ଦୁର୍ମୁଖବାଷ୍କଲୌ । ତନ୍ଵ୍ଯା ତତ୍ପରମାଶ୍ଚର୍ଯଂ ପଶ୍ଯନ୍ତୁ ଦୈଵଚେଷ୍ଟିତମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁର୍ମୁଖ ଓ ବାସ୍କଳ ଦୁଇ ଶୂର ଦାନବ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦେବୀଙ୍କ କୃତ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଦେଖନ୍ତୁ, ଏହା ଦେବତାଙ୍କର ଚମତ୍କାର।
କାଲୋ ହି ବଲଵାନ୍କର୍ତା ସତତଂ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ । ନରାଣାଂ ପରତନ୍ତ୍ରାଣାଂ ପୁଣ୍ଯପାପାନୁଯୋଗତଃ
ସମୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏହା ସଦା ମାନବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପର ଫଳରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଖ ଦୁଃଖର କାରଣ।
ନିହତୌ ଦାନଵଶ୍ରେଷ୍ଠୌ କିଂ କର୍ତଵ୍ଯମତଃ ପରମ୍ । ବ୍ରୁଵନ୍ତୁ ମିଲିତାଃ ସର୍ଵେ ଯଦ୍ଯୁକ୍ତଂ କାର୍ଯସଙ୍କଟେ
ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ନିହତ ହୋଇଗଲେ, ଏବେ ପରେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ଏହି ସମସ୍ୟାରେ ସମସ୍ତେ ମିଳି ଯେଉଁଠି ଯୋଗ୍ୟ, ତାହା କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଏଵଂ ବ୍ରୁଵତି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମହିଷେଽତିବଲାନ୍ଵିତେ । ଚିକ୍ଷୁରାଖ୍ଯସ୍ତୁ ସେନାନୀସ୍ତମୁଵାଚ ମହାରଥଃ
ଏପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ଅତ୍ୟଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମହିଷଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ଚିକ୍ଷୁର ନାମକ ବଡ଼ ଯୋଦ୍ଧା ଏବଂ ସେନାପତି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାଜନ୍ନହଂ ହନିଷ୍ଯାମି କା ଚିନ୍ତା ସ୍ତ୍ରୀଵିହିଂସନେ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵବଲୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରଯଯୌ ରଥସଂଯୁତଃ
'ରାଜା, ମୁଁ ଏହି ନାରୀଙ୍କୁ ନିଜେ ହତ୍ୟା କରିବି; ନାରୀ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ କଣ ଭୟ?' ଏପରି କହି, ସେ ନିଜ ସେନା ସହ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଚଲିଗଲେ।
ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପାର୍ଷ୍ଣିରକ୍ଷଂ ତୁ କୃତ୍ଵା ତାମ୍ରଂ ମହାବଲମ୍ । ମହତା ସୈନ୍ଯଘୋଷେଣ ପୂରଯନ୍ଗଗନଂ ଦିଶଃ
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ସାହାୟକ ଭାବେ ତାମ୍ର ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ସେ ବଡ଼ ସେନାର ଗର୍ଜନରେ ଆକାଶ ଓ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଭରିଦେଲେ।
ତମାଗଚ୍ଛନ୍ତମାଲୋକ୍ଯ ଦେଵୀ ଭଗଵତୀ ଶିଵା । ଚକାର ଶଙ୍ଖଜ୍ଯାଘୋଷଂ ଘଣ୍ଟାନାଦଂ ମହାଦ୍ଭୁତମ୍
ସେ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଭଗବତୀ ଶିବା ଦେବୀ ଶଂଖ ଓ ଧନୁର ତାର ଧ୍ୱନି କଲେ, ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଣ୍ଟା ନିସ୍ବନି କରିଦେଲେ।
ତତ୍ରସୁସ୍ତେନ ଶବ୍ଦେନ ତେ ଚ ସର୍ଵେ ସୁରାରଯଃ । କିମେତଦିତି ଭାଷନ୍ତୋ ଦୁଦ୍ରୁଵୁର୍ଭଯକମ୍ପିତାଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ, ସମସ୍ତ ଦେବଶତ୍ରୁ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, 'ଏହା କ'ଣ?' ବୋଲି କହି କହି ପଳାଇଗଲେ।
ଚିକ୍ଷୁରାଖ୍ଯସ୍ତୁ ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପଲାଯନପରାଯଣାନ୍ । ଉଵାଚାତୀଵ ସଂକୁଦ୍ଧଃ କିଂ ଭଯଂ ଵଃ ସମାଗତମ୍
ସେମାନେ ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଦେଖି, ଚିକ୍ଷୁର ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ କହିଲେ, 'ତୁମେମାନେ କ'ଣ ଭୟ ପାଇଛ?'
ଅଦ୍ଯୈଵାହଂ ହନିଷ୍ଯାମି ବାଣୈର୍ବାଲାଂ ମଦୋନ୍ନତାମ୍ । ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଵତ୍ର ଭଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦୈତ୍ଯାଃ ସମରମୂର୍ଧନି
'ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଅଭିମାନିନୀ କୁମାରୀଙ୍କୁ ବାଣରେ ମାରିଦେବି; ଦାନବମାନେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦଢ଼ି ରୁହନ୍ତୁ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦାନଵଶ୍ରେଷ୍ଠଶ୍ଚାପପାଣିର୍ବଲାନ୍ଵିତଃ । ଆଗତ୍ଯ ସଙ୍ଗରେ ଦେଵୀମିତ୍ଯୁଵାଚ ଗତଵ୍ଯଥଃ
ଏପରି କହି, ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ଭୟ ଛାଡ଼ି କହିଲେ।
କିଂ ଗର୍ଜସି ଵିଶାଲାକ୍ଷି ଭୀଷଯନ୍ତୀତରାନ୍ନରାନ୍ । ନାହଂ ବିଭେମି ତନ୍ଵଙ୍ଗି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତେଽଦ୍ଯ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍
'ବଡ଼ ଆଖିଥିବା ତୁମେ କାହିଁକି ଗର୍ଜନ କରୁଛ? ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷମାନେକୁ ଭୟ ଦେଉଛ? ମୁଁ ତୁମର ଆଜିର କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ବି ଭୟ ପାଉନି, ତନୁମଧ୍ୟମା।'
ସ୍ତ୍ରୀଵଧେ ଦୂଷଣଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଥୈଵାକୀର୍ତିସମ୍ଭଵମ୍ । ଉପେକ୍ଷାଂ କୁରୁତେ ଚିତ୍ତଂ ମଦୀଯଂ ଵାମଲୋଚନେ
'ନାରୀ ହତ୍ୟା ଅପମାନ ଓ କୁଖ୍ୟାତି ଆଣେ ବୋଲି ଜାଣି, ମୋ ମନ ହେଉଛି ଉପେକ୍ଷା କରିବାକୁ, ଚନ୍ଦ୍ରବଦନା।'
ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଯୁଦ୍ଧଂ କଟାକ୍ଷୈଶ୍ଚ ତଥା ହାଵୈଶ୍ଚ ସୁନ୍ଦରି । ନ ଶସ୍ତ୍ରୈର୍ଵିହିତଂ କ୍ଵାପି ତ୍ଵାଦୃଶୀନାଂ କଦାଚନ
'ସୁନ୍ଦରୀ, ନାରୀମାନେ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଭାବଭଙ୍ଗୀରେ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ତୁମ ପରି ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ କେବେ ଶସ୍ତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।'
ପୁଷ୍ପୈରପି ନ ଯୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ କିଂ ପୁନର୍ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ । ଭଵାଦୃଶୀନାଂ ଦେହେଷୁ ଦୁନୋତି ମାଲତୀଦଲମ୍
ଫୁଲରେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତେବେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣର କଥା ଅଲଗା। ତୁମ ପରି ଦେହକୁ ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲର ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଇପାରେ।
ଧିଗ୍ଜନ୍ମ ମାନୁଷେ ଲୋକେ କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମାନୁଜୀଵିନାମ୍ । ଲାଲିତୋଽଯଂ ପ୍ରିଯୋ ଦେହଃ କୃନ୍ତନୀଯଃ ଶିତୈଃ ଶରୈଃ
ଏହି ପୃଥିବୀରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ମଣିଷର ଜନ୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ପ୍ରିୟ ଓ ଲାଡ଼ପ୍ରাপ্ত ଦେହକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ କାଟିବାକୁ ପଡ଼େ।
ତୈଲାଭ୍ଯଙ୍ଗୈଃ ପୁଷ୍ପଵାତୈସ୍ତଥା ମିଷ୍ଟାନ୍ନଭୋଜନୈଃ । ପୋଷିତୋଽଯଂ ପ୍ରିଯୋ ଦେହୋ ଘାତନୀଯଃ ପରେଷୁଭିଃ
ତେଲ ମାସାଜ, ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧି ବାତାସ, ଓ ମିଠା ଖାଦ୍ୟରେ ପୋଷିତ ଏହି ପ୍ରିୟ ଦେହକୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ କରାଯିବ।
ଦେହଂ ଛିତ୍ତ୍ଵାସିଧାରାଭିର୍ଧନଭୃଜ୍ଜାଯତେ ନରଃ । ଧିଗ୍ଧନଂ ଦୁଃଖଦଂ ପୂର୍ଵଂ ପଶ୍ଚାତ୍କିଂ ସୁଖଦଂ ଭଵେତ୍
ତଳୱାରର ଧାରରେ ଦେହକୁ କାଟି ଲୋକ ଧନ ଲାଭ କରେ; କିନ୍ତୁ ଧନ ପ୍ରଥମେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ—ପରେ କେଉଁ ଶୁଖ ମିଳିପାରିବ?
ତ୍ଵମପ୍ଯଜ୍ଞୈଵ ଵାମୋରୁ ଯୁଦ୍ଧମାକାଙ୍କ୍ଷସେ ଯତଃ । ସୁଖଂ ସମ୍ଭୋଗଜଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କଂ ଗୁଣଂ ଵେତ୍ସି ସଙ୍ଗରେ
ହେ ସୁନ୍ଦର କମର ଥିବା, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନୀ ତେଣୁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ। ଭୋଗର ଆନନ୍ଦ ଛାଡ଼ି ଯୁଦ୍ଧରେ କେଉଁ ଗୁଣ ଦେଖିଛ?
ଖଡ୍ଗପାତଂ ଗଦାଘାତଂ ଭେଦନଞ୍ଜ ଶିଲୀମୁଖୈଃ । ମରଣାନ୍ତେ ତୁ ସଂସ୍କାରୋ ଗୋମାଯୁମୁଖକର୍ଷଣମ୍
ଏଠାରେ ତଳୱାରର ଆଘାତ, ଗଦାର ଘା, ଓ ବାଣରେ ଛିଦ୍ର—ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କେବଳ ଶବ ସଂସ୍କାର କିମ୍ବା ଗାଈ ଓ ଶିଆଳର ମୁହଁରେ ଟାଣି ନେବା।
ତସ୍ଯୈଵ କଵିଭିର୍ଧୂର୍ତୈଃ କୃତଂ ଚାତୀଵ ଶଂସନମ୍ । ରଣେ ମୃତାନାଂ ସ୍ଵଃପ୍ରାପ୍ତିରର୍ଥଵାଦୋଽସ୍ତି କେଵଲଃ
ଏହା ପାଇଁ କେବଳ ଚତୁର କବିମାନେ ବଡ଼ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି; ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳିବ ବୋଲି କେବଳ କଥା ମାତ୍ର।
ତସ୍ମାଦ୍ ଗଚ୍ଛ ଵରାରୋହେ ଯତ୍ର ତେ ରମତେ ମନଃ । ଭଜ ଵା ଭୂପତିଂ ନାଥଂ ହଯାରିଂ ସୁରମର୍ଦନମ୍
ତେଣୁ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମ ମନ କେଉଁଠି ଖୁସି ହୁଏ, ସେଠିକୁ ଯାଅ। ରାଜାଙ୍କୁ ନାଥ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କର, ଘୋଡ଼ାର ଶତ୍ରୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ତଂ ଦୈତ୍ଯଂ ପ୍ରୋଵାଚ ଜଗଦମ୍ବିକା । କିଂ ମୃଷା ଭାଷସେ ମୂଢ ବୁଦ୍ଧିମାନିଵ ପଣ୍ଡିତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି ଦାନବ ଯେତେବେଳେ ଏପରି କହିଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାଆ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ମୂର୍ଖ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଭାବରେ ଅସତ୍ୟ କାହିଁକି କହୁଛ?
ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରଂ ନ ଜାନାସି ଵିଦ୍ଯାଂ ଚାନ୍ଵୀକ୍ଷିକୀଂ ତଥା । ନ ସେଵିତାସ୍ତ୍ଵଯା ଵୃଦ୍ଧା ନ ଧର୍ମେ ମତିରସ୍ତି ତେ
ତୁମେ ନୀତି ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣ ନାହାଁ, ନ ଅନ୍ୱେଷଣର ବିଦ୍ୟା; ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ସେବା କର ନାହାଁ, ଧର୍ମରେ ତୁମ ମନ ନାହିଁ।