ପତିତେ ବାଷ୍କଲେ ସୈନ୍ଯଂ ଭଗ୍ନଂ ତସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ । ଜଯେତି ଚ ମୁଦା ଦେଵାଶ୍ଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ଗଗନେ ସ୍ଥିତାଃ
ବାଷ୍କଳ ପଡ଼ିଯିବା ସହିତ, ସେଇ ଦୁଷ୍ଟର ସେନା ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଆକାଶରେ ଦଢ଼ି ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ 'ଜୟ' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ।
ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ନିହତେ ଦୈତ୍ଯେ ଦୁର୍ମୁଖୋଽତିବଲାନ୍ଵିତଃ । ଆଜଗାମ ରଣେ ଦେଵୀଂ କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ
ସେଇ ଦାନବ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁର୍ମୁଖ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦେବୀଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖି ରାଗରେ ରକ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠାବଲେ ସୋଽପି ଭାଷମାଣଃ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଧନୁର୍ବାଣଧରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ରଥସ୍ଥଃ କଵଚାଵୃତଃ
ସେ ମଧ୍ୟ, ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧରି, ରଥ ଉପରେ ଦଢ଼ି ହୋଇ, କବଚ ପିନ୍ଧି, ପୁନିପୁନି 'ଥମ୍ବ, ଥମ୍ବ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ତମାଗଚ୍ଛନ୍ତମାଲୋକ୍ଯ ଦେଵୀ ଶଙ୍ଖମଵାଦଯତ୍ । କୋପଯନ୍ତୀ ଦାନଵଂ ତଂ ଜ୍ଯାଘୋଷଞ୍ଚ ଚକାର ହ
ତାକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଦେବୀ ତାଙ୍କ ଶଂଖ ଦ୍ୱନି କଲେ, ଏହାରେ ଦାନବ ରାଗିଗଲେ, ଏବଂ ଧନୁଷ ତାଣିବାର ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟ ହେଲା।
ସୋଽପି ବାଣାନ୍ମୁମୋଚାଶୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣାନାଶୀଵିଷୋପମାନ୍ । ସ୍ଵବାଣୈସ୍ତାନ୍ମହାମାଯା ଚିଚ୍ଛେଦ ଚ ନନାଦ ଚ
ସେ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ବିଷାକ୍ତ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ; ମହାମାୟା ନିଜ ବାଣରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ।
ତଯୋଃ ପରସ୍ପରଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ବଭୂଵ ତୁମୁଲଂ ନୃପ । ବାଣଶକ୍ତିଗଦାଘାତୈର୍ମୁସଲୈସ୍ତୋମରୈସ୍ତଥା
ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୀବ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ରାଜା, ବାଣ, ଶକ୍ତି, ଗଦା, ମୁସଳ ଓ ତୋମର ଆଦି ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ ହେଉଥିଲା।
ରଣଭୂମୌ ତଦା ଜାତା ରୁଧିରୌଘଵହା ନଦୀ । ପତିତାନି ତଦା ତୀରେ ଶିରାଂସି ପ୍ରବଭୁସ୍ତଦା
ସେଇ ସମୟରେ ରଣଭୂମିରେ ରକ୍ତ ଭରା ଏକ ନଦୀ ବହିଯାଉଥିଲା; ତାହାର କୂଳରେ କଟା ମୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଚିହ୍ନଟ ହେଉଥିଲା।
ଯଥା ସନ୍ତରଣାର୍ଥାଯ ଯମକିଙ୍କରନାଯକୈଃ । ତୁମ୍ବୀଫଲାନି ନୀତାନି ନଵଶିକ୍ଷାପରୈର୍ମୁଦା
ଯେପରି, ଯମର ସେବକମାନେ ନୂତନ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦରେ ତୁମ୍ବୀ ଫଳ ନେଇଯାନ୍ତି ପାରହିବା ପାଇଁ—
ରଣଭୂମିସ୍ତଦା ଘୋରା ବଭୂଵାତୀଵ ଦୁର୍ଗମା । ଶରୀରୈଃ ପତିତୈର୍ଭୂମୌ ଖାଦ୍ଯମାନୈର୍ଵୃକାଦିଭିଃ
ସେଇ ସମୟରେ ରଣଭୂମି ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅତି ଦୁର୍ଗମ ହେଇଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଶବଗୁଡ଼ିକୁ ବଘ୍ର, ଓଲା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଖାଉଥିଲେ।
ଗୋମାଯୁସାରମେଯାଶ୍ଚ କାକାଃ କଙ୍କା ଅଯୋମୁଖାଃ । ଗୃଧ୍ରା ଶ୍ଯେନାଶ୍ଚ ଖାଦନ୍ତି ଶରୀରାଣି ଦୁରାତ୍ମନାମ୍
ଗୋମାୟ, କୁକୁର, କାଉ, କଙ୍କ, ଲୋହା ଠୁଣ୍ଡିଆ ପକ୍ଷୀ, ଗୃଧ୍ର ଓ ଶ୍ୟେନ—ଏମାନେ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତିଙ୍କ ଦେହକୁ ଖାଉଥିଲେ।
ଵଵୌ ଵାଯୁଶ୍ଚ ଦୁର୍ଗନ୍ଧୋ ମୃତାନାଂ ଦେହସଙ୍ଗତଃ । ଅଭୂତ୍କିଲକିଲାଶବ୍ଦଃ ଖଗାନାଂ ପଲଭକ୍ଷିଣାମ୍
ମୃତଦେହର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ନେଇ ବାତାସ ବହୁଥିଲା; ମାଂସ ଖାଉଥିବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଉଠୁଥିଲା।
ତଦା ଚୁକୋପ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଦୁର୍ମୁଖଃ କାଲମୋହିତଃ । ଦେଵୀମୁଵାଚ ଗର୍ଵେଣ କୃତ୍ଵା ଚୋର୍ଧ୍ଵକରଂ ଶୁଭମ୍
ତେବେ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି ଦୁର୍ମୁଖ, କାଳର ମୋହରେ ପଡ଼ି, ଭୟଙ୍କର ରେଜାଇଗଲେ; ଗର୍ବରେ ତାଙ୍କର ଶୁଭ ହାତ ଉଉଁଚ କରି ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛ ଚଣ୍ଡି ହନିଷ୍ଯାମି ତ୍ଵାମଦ୍ଯୈଵ ସୁବାଲିଶେ । ଦୈତ୍ଯଂ ଵା ଭଜ ଵାମୋରୁ ମହିଷଂ ମଦଗର୍ଵିତମ୍
ଚଣ୍ଡୀ, ତୁ ଯା; ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ମାରିଦେବି, ମୂଢ଼ା! କିମ୍ବା ତୁ ଦୈତ୍ୟ କିମ୍ବା ଶକ୍ତିରେ ଗର୍ବିତ ମହିଷଙ୍କ ଶରଣ ନେ।
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ଆସନ୍ନମରଣଃ କାମଂ ପ୍ରଲପସ୍ଯଦ୍ଯ ମୋହିତଃ । ଅଦ୍ଯୈଵ ତ୍ଵାଂ ହନିଷ୍ଯାମି ଯଥାଯଂ ବାଷ୍କଲୋ ହତଃ
ଦେବୀ କହିଲେ: ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟ, ଏହି ଦିନ ତୁମେ ମୋହରେ ଅସମ୍ବଦ୍ଧ କଥା କହୁଛ; ଯେପରି ବାଷ୍କଳ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଜି ମାରିଦେବି।
ଗଚ୍ଛ ଵା ତିଷ୍ଠ ଵା ମନ୍ଦ ମରଣଂ ଯଦି ରୋଚତେ । ହତ୍ଵା ତ୍ଵାଂ ଵୈ ଵଧିଷ୍ଯାମି ବାଲିଶଂ ମହିଷୀସୁତମ୍
ଯା କିମ୍ବା ରୁହ, ମୂଢ଼, ଯଦି ମୃତ୍ୟୁ ଚାହୁଁଛ; ତୁମକୁ ମାରି, ମୁଁ ମହିଷଙ୍କ ଅବୁଝ ପୁଅକୁ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ କରିଦେବି।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯା ଦୁର୍ମୁଖୋ ମର୍ତୁମୁଦ୍ଯତଃ । ମୁମୋଚ ବାଣଵୃଷ୍ଟିଂ ତୁ ଚଣ୍ଡିକାଂ ପ୍ରତି ଦାରୁଣାମ୍
ଦେବୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରୁଥିବା ଦୁର୍ମୁଖ ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ବର୍ଷା କଲେ।
ସାପି ତାଂ ତରସା ଛିତ୍ତ୍ଵା ବାଣଵୃଷ୍ଟିଂ ଶିତୈଃ ଶରୈଃ । ଜଘାନ ଦାନଵଂ କୃଦ୍ଧା ଵୃତ୍ରଂ ଵଜ୍ରଧରୋ ଯଥା
ସେଇ ବାଣ ବର୍ଷାକୁ ଦେବୀ ତୀବ୍ର ଶରରେ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଦାନବକୁ ମାରିଦେଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ବୃତ୍ରକୁ ମାରିଥିଲେ।
ତଯୋଃ ପରସ୍ପରଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ସଞ୍ଜାତଂ ଚାତିକର୍କଶମ୍ । ଭଯଦଂ କାତରାଣାଞ୍ଚ ଶୂରାଣାଂ ବଲଵର୍ଧନମ୍
ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯାହା ଭୟଭୀତମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ସୁରମାମାନେ ପାଇଁ ଶକ୍ତିବଢ଼ାଇବା।
ଦେଵୀ ଚିଚ୍ଛେଦ ତରସା ଧନୁସ୍ତସ୍ଯ କରେ ସ୍ଥିତମ୍ । ତଥୈଵ ପଞ୍ଚଭିର୍ବାଣୈର୍ବଭଞ୍ଜ ରଥମୁତ୍ତମମ୍
ଦେବୀ ତୀବ୍ର ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ହାତରେ ଥିବା ଧନୁଷ୍ୟକୁ କାଟିଦେଲେ; ପଛରେ ପାଞ୍ଚଟି ବାଣରେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ରଥକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ।
ରଥେ ଭଗ୍ନେ ମହାବାହୁଃ ପଦାତିର୍ଦୁର୍ମୁଖସ୍ତଦା । ଗଦାଂ ଗହୀତ୍ଵା ଦୁର୍ଧର୍ଷାଂ ଜଗାମ ଚଣ୍ଡିକାଂ ପ୍ରତି
ରଥ ଭଙ୍ଗ ହେବା ପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁର୍ମୁଖ ପଦାତି ହେଇଗଲେ; ସେ ଭୟଙ୍କର ଗଦା ନେଇ ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କ ଦିଗରେ ଆଗେଇଗଲେ।
ଚକାର ସ ଗଦାଘାତଂ ସିଂହମୌଲୌ ମହାବଲଃ । ନ ଚଚାଲ ହରିଃ ସ୍ଥାନାତ୍ତାଡିତୋଽପି ମହାବଲଃ
ମହାବଳୀ ସେ ତାଙ୍କର ଗଦା ଦ୍ୱାରା ସିଂହମୁଖୀଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ; କିନ୍ତୁ ମହାବଳୀ ହରି ଆଘାତ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରୁ ହଟିଲେ ନାହିଁ।
ଅମ୍ବିକା ତଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଗଦାପାଣିଂ ପୁରଃସ୍ଥିତମ୍ । ଖଡ୍ଗେନ ଶିତଧାରେଣ ଶିରଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ମୌଲିମତ୍
ଅମ୍ବିକା ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଗଦା ଧରିଥିବା ଦେଖି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଧାର ଥିବା ଖଡ଼ଗରେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଛେଦ କରିଦେଲେ।
ଛିନ୍ନେ ଚ ମସ୍ତକେ ଭୂମୌ ପପାତ ଦୁର୍ମୁଖୋ ମୃତଃ । ଜଯଶବ୍ଦଂ ତଦା ଚକ୍ରୁର୍ମୁଦିତା ନିର୍ଜରା ଭୃଶମ୍
ମୁଣ୍ଡ କଟିଯିବା ସହିତ, ଦୁର୍ମୁଖ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ; ସେ ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ବିଜୟ ଧ୍ୱନି କଲେ।
ତୁଷ୍ଟୁଵୁସ୍ତାଂ ତଦା ଦେଵୀଂ ଦୁର୍ମୁଖେ ନିହତେଽମରାଃ । ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଂ ତଥା ଚକ୍ରୁର୍ଜଯଶବ୍ଦଂ ନଭଃସ୍ଥିତାଃ
ତାପରେ, ଦୁର୍ମୁଖଙ୍କ ନିଧନ ପରେ, ଦେବତାମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ଆକାଶରେ ଥିବା ସେମାନେ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କରିବା ସହ ବିଜୟ ଧ୍ୱନିରେ ମୁଗ୍ଧ ହେଲେ।
ଋଷଯଃ ସିଦ୍ଧଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସଵିଦ୍ଯାଧରକିନ୍ନରାଃ । ଜହୃଷୁସ୍ତଂ ହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦାନଵଂ ରଣମସ୍ତକେ
ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ କିନ୍ନରମାନେ ସେ ଯୁଦ୍ଧର ମୁଖ୍ୟ ଦାନବଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି ବହୁତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ତାମ୍ରଚିକ୍ଷୁରାଖ୍ଯଵଧଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଦୁର୍ମୁଖଂ ନିହତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହିଷଃ କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ । ଉଵାଚ ଦାନଵାନ୍ସର୍ଵାନ୍କିଂ ଜାତମିତି ଚାସକୃତ୍
ଦୁର୍ମୁଖଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ମହିଷ ରୋଷରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଗଲେ; ସେ ବାରମ୍ବାର ସମସ୍ତ ଦାନବଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'କଣ ଘଟିଲା?'
ନିହତୌ ଦାନଵୌ ଶୂରୌ ରଣେ ଦୁର୍ମୁଖବାଷ୍କଲୌ । ତନ୍ଵ୍ଯା ତତ୍ପରମାଶ୍ଚର୍ଯଂ ପଶ୍ଯନ୍ତୁ ଦୈଵଚେଷ୍ଟିତମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁର୍ମୁଖ ଓ ବାସ୍କଳ ଦୁଇ ଶୂର ଦାନବ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦେବୀଙ୍କ କୃତ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଦେଖନ୍ତୁ, ଏହା ଦେବତାଙ୍କର ଚମତ୍କାର।
କାଲୋ ହି ବଲଵାନ୍କର୍ତା ସତତଂ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ । ନରାଣାଂ ପରତନ୍ତ୍ରାଣାଂ ପୁଣ୍ଯପାପାନୁଯୋଗତଃ
ସମୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏହା ସଦା ମାନବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପର ଫଳରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଖ ଦୁଃଖର କାରଣ।
ନିହତୌ ଦାନଵଶ୍ରେଷ୍ଠୌ କିଂ କର୍ତଵ୍ଯମତଃ ପରମ୍ । ବ୍ରୁଵନ୍ତୁ ମିଲିତାଃ ସର୍ଵେ ଯଦ୍ଯୁକ୍ତଂ କାର୍ଯସଙ୍କଟେ
ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ନିହତ ହୋଇଗଲେ, ଏବେ ପରେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ଏହି ସମସ୍ୟାରେ ସମସ୍ତେ ମିଳି ଯେଉଁଠି ଯୋଗ୍ୟ, ତାହା କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଏଵଂ ବ୍ରୁଵତି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ମହିଷେଽତିବଲାନ୍ଵିତେ । ଚିକ୍ଷୁରାଖ୍ଯସ୍ତୁ ସେନାନୀସ୍ତମୁଵାଚ ମହାରଥଃ
ଏପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ଅତ୍ୟଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମହିଷଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ଚିକ୍ଷୁର ନାମକ ବଡ଼ ଯୋଦ୍ଧା ଏବଂ ସେନାପତି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।