ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାଦି ସାହିତ୍ଯଂ ଚୈଵ ରାଜସମ୍ । ତାମସଂ ଯୁଦ୍ଧଵାର୍ତା ଚ ପରଦୋଷପ୍ରକାଶନମ୍
ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଶୁଣିବା ହେଉଛି ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଏପରି; ରାଜସିକ ହେଉଛି ସାହିତ୍ୟ; ତାମସିକ ହେଉଛି ଯୁଦ୍ଧର କଥା ଓ ଅନ୍ୟର ଦୋଷ ଖୋଲାସା।
ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ପଣ୍ଡିତୈଃ । ଉତ୍ତମଂ ମଧ୍ଯମଂ ଚୈଵ ତଥୈଵାଧମମିତ୍ଯୁତ
ସାତ୍ତ୍ୱିକ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର କୁହିଛନ୍ତି—ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଅଧମ।
ଉତ୍ତମଂ ମୋକ୍ଷଫଲଦଂ ସ୍ଵର୍ଗଦଂ ମଧ୍ଯମଂ ତଥା । ଅଧମଂ ଭୋଗଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନିର୍ଣୀଯ ଵିଦିତଂ ବୁଧୈଃ
ଉତ୍ତମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ମୁକ୍ତି, ମଧ୍ୟମ ଦେଇଥାଏ ସ୍ୱର୍ଗ, ଅଧମ ଦେଇଥାଏ ଭୋଗ; ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଶ୍ଚିତ କରିଛନ୍ତି।
ସାହିତ୍ଯଂ ଚୈଵ ତ୍ରିଵିଧଂ ସ୍ଵୀଯାଯାଂ ଚୋତ୍ତମଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ମଧ୍ଯମଂ ଵାରଯୋଷାଯାଂ ପରୋଢାଯାଂ ତଥାଧମମ୍
ସାହିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର—ନିଜର ସାହିତ୍ୟ ଉତ୍ତମ, ବେଶ୍ୟାଙ୍କର ମଧ୍ୟମ, ଅନ୍ୟର ଘରଣୀଙ୍କର ଅଧମ।
ତାମସଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ ଶାସ୍ତ୍ରଦର୍ଶିଭିଃ । ଆତତାଯିନିଯୁଦ୍ଧଂ ଯତ୍ତଦୁତ୍ତମମୁଦାହୃତମ୍
ତାମସିକ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର କୁହନ୍ତି; ଆକ୍ରମଣକାରୀ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉତ୍ତମ କୁହାଯାଏ।
ମଧ୍ଯମଂ ଚାପି ଵିଦ୍ଵେଷାତ୍ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ତଥାରିଭିଃ । ଅଧମଂ ନିର୍ନିମିତ୍ତଂ ତୁ ଵିଵାଦେ କଲହେ ତଥା
ମଧ୍ୟମ ହେଉଛି ଶତ୍ରୁତା ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ, ଯେପରି ପାଣ୍ଡବମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନେ; କାରଣ ବିନା ବିବାଦ ଓ ଝଗଡ଼ା ଅଧମ।
ତଦତ୍ର ଶ୍ରଵଣଂ ମୁଖ୍ଯଂ ପୁରାଣସ୍ଯ ମହାମତେ । ବୁଦ୍ଧିପ୍ରଵର୍ଧନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତତଃ ପାପପ୍ରଣାଶନମ୍
ଏହିଠାରେ ପୁରାଣ ଶୁଣିବା ସବୁଠାରୁ ମୁଖ୍ୟ; ଏହା ବୁଦ୍ଧି ବଢ଼ାଏ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଛି, ପାପ ଦୂର କରେ।
ତଦାଖ୍ଯାହି ମହାବୁଦ୍ଧେ କଥାଂ ପୌରାଣିକୀଂ ଶୁଭାମ୍ । ଶ୍ରୁତାଂ ଦ୍ଵୈପାଯନାତ୍ପୂର୍ଵଂ ସର୍ଵାର୍ଥସ୍ଯ ପ୍ରସାଧିନୀମ୍
ଏହିପରି, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆପଣ ବ୍ୟାସଙ୍କଠାରୁ ପୂର୍ବେ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ପୁରାଣ କଥା ଶୁଣିଥିଲେ, ସେହି ଶୁଭ କଥା କହନ୍ତୁ, ଯାହା ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦେଉଛି।
ସୂତ ଉଵାଚ ଯୂଯଂ ଧନ୍ଯା ମହାଭାଗା ଧନ୍ଯୋଽହଂ ପୃଥିଵୀତଲେ । ଯେଷାଂ ଶ୍ରଵଣବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ମମାପି କଥନେ କିଲ
ସୂତ କହିଲେ: ଆପଣମାନେ ଧନ୍ୟ, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ଆପଣମାନେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ମୋତେ କହିବା ସୁଯୋଗ ମିଳିଛି।
ପୁରା ଚୈକାର୍ଣଵେ ଜାତେ ଵିଲୀନେ ଭୁଵନତ୍ରଯେ । ଶେଷପର୍ଯଙ୍କସୁପ୍ତେ ଚ ଦେଵଦେଵେ ଜନାର୍ଦନେ
ପୂର୍ବେ, ଯେବେ ତିନି ଲୋକ ଏକ ମହାସାଗରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଥିଲା, ଦେବମାନଙ୍କ ଦେବ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଶେଷ ନାଗ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଏଇଥିଲେ,
ଵିଷ୍ଣୁକର୍ଣମଲୋଦ୍ଭୂତୌ ଦାନଵୌ ମଧୁକୈଟଭୌ । ମହାବଲୌ ଚ ତୌ ଦୈତ୍ଯୌ ଵିଵୃଦ୍ଧୌ ସାଗରେ ଜଲେ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାନର ମେଳୁରୁ ଦୁଇ ଦାନବ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେମାନେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେତ୍ୟ, ସାଗର ଜଳରେ ବଡ଼ ହେଲେ।
କ୍ରୀଡମାନୌ ସ୍ଥିତୌ ତତ୍ର ଵିଚରନ୍ତାଵିତସ୍ତତଃ । ତାଵେକଦା ମହାକାଯୌ କ୍ରୀଡାସକ୍ତୌ ମହାର୍ଣଵେ
ସେଠାରେ, ସେ ଦୁଇଜଣ ବଡ଼ ଦେହ ଥିବା, ସାଗରରେ ଖେଳିବା ଓ ଘୁରିବାରେ ଲାଗି ରହିଲେ, ଖେଳରେ ମନ ଲଗାଇ ଥିଲେ।
ଚିନ୍ତାମଵାପତୁଶ୍ଚିତ୍ତେ ଭ୍ରାତରାଵିଵ ସଂସ୍ଥିତୌ । ନାକାରଣଂ ଭଵେତ୍କାର୍ଯଂ ସର୍ଵତ୍ରୈଷା ପରମ୍ପରା
ସେମାନେ ଭାଇମାନେ ପରି ମନରେ ଚିନ୍ତା କଲେ—'କୌଣସି କାମ କାରଣ ବିନା ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ନିୟମ ସବୁଠାରେ ଲାଗୁ ହୁଏ।'
ଆଧେଯଂ ତୁ ଵିନାଧାରଂ ନ ତିଷ୍ଠତି କଥଞ୍ଚନ । ଆଧାରାଧେଯଭାଵସ୍ତୁ ଭାତି ନୋ ଚିତ୍ତଗୋଚରଃ
ଆଧାର ବିନା ଆଧେୟ କେବେ ଟିକିପାରେ ନାହିଁ; ଆଧାର ଓ ଆଧେୟର ସମ୍ପର୍କ ମନରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏନାହିଁ।
କ୍ଵ ତିଷ୍ଠତି ଜଲଂ ଚେଦଂ ସୁଖରୂପଂ ସୁଵିସ୍ତରମ୍ । କେନ ସୃଷ୍ଟଂ କଥଂ ଜାତଂ ମଗ୍ନାଵାଵାଞ୍ଜଲେ ସ୍ଥିତୌ
ଏହି ସୁଖଦାୟକ ଓ ବିସ୍ତୃତ ପାଣି କେଉଁଠି ଅଛି? ଏହାକୁ କିଏ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି, କିପରି ଏହା ହେଲା? ଏହାରେ ବିଲିନ ହେଇ ମଧ୍ୟ ଆମେ କିପରି ତେରି ରହିଛୁ?
ଆଵାଂ ଵା କଥମୁତ୍ପନ୍ନୌ କେନ ଵୋତ୍ପାଦିତାଵୁଭୌ । ପିତରୌ କ୍ଵେତି ଵିଜ୍ଞାନଂ ନାସ୍ତି କାମଂ ତଥାଵଯୋଃ
ଆମେ ଦୁଇଜଣ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲୁ, କିଏ ଆମକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା? ଆମ ପିତାମାତା କେଉଁଠି? ଏହା ବିଷୟରେ ଆମ ପାଖରେ କୌଣସି ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଏଵଂ କାମଯମାନୌ ତୌ ଜଗ୍ମତୁର୍ନ ଵିନିଶ୍ଚଯମ୍ । ଉଵାଚ କୈଟଭସ୍ତତ୍ର ମଧୁଂ ପାର୍ଶ୍ଵେ ସ୍ଥିତଂ ଜଲେ
ସୂତ କହିଲେ: ଏଭଳି ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଉତ୍ତର ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ, ସେଠାରେ କୈଟଭ ଜଳରେ ପାଖରେ ଥିବା ମଧୁଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୈଟଭ ଉଵାଚ ମଧୋ ଵାମତ୍ର ସଲିଲେ ସ୍ଥାତୁଂ ଶକ୍ତିର୍ମହାବଲା । ଵର୍ତତେ ଭ୍ରାତରଚଲା କାରଣଂ ସା ହି ମେ ମତା
କୈଟଭ କହିଲେ: ମଧୁ, ଏହି ପାଣିରେ ରହିପାରିବାର ଶକ୍ତି ଏକ ବଡ଼ ଓ ଅଚଳ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି। ଭାଇ, ମୋ ମତରେ ଏହା ହେଉଛି ତାହାର କାରଣ।
ତଯା ତତମିଦଂ ତୋଯଂ ତଦାଧାରଂ ଚ ତିଷ୍ଠତି । ସା ଏଵ ପରମା ଦେଵୀ କାରଣଞ୍ଚ ତଥାଵଯୋଃ
ସେଇ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ପାଣି ସମସ୍ତଂକୁ ଆବୃତ କରିଛି, ଏବଂ ସେଉଁଠି ଏହାର ଆଧାର। ସେଉଁଠି ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବୀ ଓ ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କର କାରଣ।
ଏଵଂ ଵିବୁଧ୍ଯମାନୌ ତୌ ଚିନ୍ତାଵିଷ୍ଟୌ ଯଦାସୁରୌ । ତଦାକାଶେ ଶ୍ରୁତଂ ତାଭ୍ଯାଂ ଵାଗ୍ବୀଜଂ ସୁମନୋହରମ୍
ଏଭଳି ସେମାନେ ବୁଝିପାରି, ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିଲେ, ସେ ସମୟରେ ଆକାଶରୁ ଏକ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ମନ୍ତ୍ରାକ୍ଷର ଶୁଣିଲେ।
ଗୃହୀତଂ ଚ ତତସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ତସ୍ଯାଭ୍ଯାସୋ ଦୃଢଃ କୃତଃ । ତଦା ସୌଦାମନୀ ଦୃଷ୍ଟା ତାଭ୍ଯାଂ ଖେ ଚୋତ୍ଥିତା ଶୁଭା
ତାପରେ, ସେମାନେ ସେଇ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଧରି ଦୃଢ଼ତାର ସହିତ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ। ସେ ସମୟରେ, ସେମାନେ ଆକାଶରେ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶୁଭ ଆଲୋକ ଦେଖିଲେ।
ତାଭ୍ଯାଂ ଵିଚାରିତଂ ତତ୍ର ମନ୍ତ୍ରୋଽଯଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ତଥା ଧ୍ଯାନମିଦଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଗଗନେ ସଗୁଣଂ କିଲ
ସେଠାରେ ସେମାନେ ଭାବିଲେ: 'ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ମନ୍ତ୍ର, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।' ଏଭଳି, ସେମାନେ ଆକାଶରେ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଧ୍ୟାନ ଦେଖିଲେ।
ନିରାହାରୌ ଜିତାତ୍ମାନୌ ତନ୍ମନସ୍କୌ ସମାହିତୌ । ବଭୂଵତୁର୍ଵିଚିନ୍ତ୍ଯୈଵଂ ଜପଧ୍ଯାନପରାଯଣୌ
ଉପବାସରେ ରହି, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ।
ଏଵଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ତାଭ୍ଯାଂ ତପ୍ତଂ ମହତ୍ତପଃ । ପ୍ରସନ୍ନା ପରମା ଶକ୍ତିର୍ଜାତା ସା ପରମା ତଯୋଃ
ଏଭଳି, ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ମହାତପସ୍ୟା କଲେ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ, ସେମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ଖିନ୍ନୌ ତୌ ଦାନଵୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତପସେ କୃତନିଶ୍ଚଯୌ । ତଯୋରନୁଗ୍ରହାର୍ଥାଯ ଵାଗୁଵାଚାଶରୀରିଣୀ
ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଓ କ୍ଳାନ୍ତ ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଏକ ଦେହହୀନ ସ୍ୱର ଶୁଣାଗଲା।
ଵରଂ ଵାଂ ଵାଞ୍ଛିତଂ ଦୈତ୍ଯୌ ବ୍ରୂତଂ ପରମସମ୍ମତମ୍ । ଦଦାମି ପରିତୁଷ୍ଟାସ୍ମି ଯୁଵଯୋସ୍ତପସା କିଲ
ହେ ଦାନବମାନେ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଁଛ, ସେଇ ମନପସନ୍ଦ ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗ। ମୁଁ ତୁମର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇଛି, ଏହା ଦେଇବି।
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ତାଂ ଵାଣୀଂ ଦାନଵାଵୂଚତୁସ୍ତଦା । ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ମରଣଂ ଦେଵି ଵରଂ ନୌ ଦେହି ସୁଵ୍ରତେ
ସୂତ କହିଲେ: ସେଇ ସ୍ୱର ଶୁଣି, ସେମାନେ କହିଲେ: 'ହେ ଦେବୀ, ହେ ସୁବ୍ରତେ, ଆମେ ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା କରିବୁ, ସେତେବେଳେ ମାତ୍ର ଆମର ମୃତ୍ୟୁ ହେଉ, ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅ।'
ଵାଗୁଵାଚ ଵାଞ୍ଛିତଂ ମରଣଂ ଦୈତ୍ଯୌ ଭଵେଦ୍ଵା ମତ୍ପ୍ରସାଦତଃ । ଅଜେଯୌ ଦେଵଦୈତ୍ଯୈଶ୍ଚ ଭ୍ରାତରୌ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ସ୍ୱର କହିଲା: ମୋର କୃପାରେ, ହେ ଦାନବମାନେ, ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଚାହିବ, ସେତେବେଳେ ମାତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ। ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଅଜୟ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ଦତ୍ତଵରୌ ଦେଵ୍ଯା ଦାନଵୌ ମଦଦର୍ପିତୌ । ଚକ୍ରତୁଃ ସାଗରେ କ୍ରୀଡାଂ ଯାଦୋଗଣସମନ୍ଵିତୌ
ସୂତ କହିଲେ: ଏଭଳି ଦେବୀଙ୍କଠାରୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ, ସେମାନେ ଗର୍ବିତ ହୋଇ, ସମୁଦ୍ରରେ ଅନେକ ଜଳଚର ସହିତ ଖେଳିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କାଲେନ କିଯତା ଵିପ୍ରା ଦାନଵାଭ୍ଯାଂ ଯଦୃଚ୍ଛଯା । ଦୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରଜାପତିର୍ବ୍ରହ୍ମା ପଦ୍ମାସନଗତଃ ପ୍ରଭୁଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେମାନେ ଯଦୃଚ୍ଛାବଶତଃ ପଦ୍ମରେ ବସିଥିବା ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।