କାର୍ଯଭେଦକରା ନିତ୍ଯଂ କୋଶଗୁପ୍ତାସିଵତ୍ସଦା । ସଂଗ୍ରାମେଽଥ ସମୁତ୍ପନ୍ନେ ଭୀଷଯନ୍ତି ପ୍ରଭୁଂ ସଦା
ସେମାନେ ସଦା କାମରେ ଭାଗ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଧନକୁ ତଳେ ରଖିଥାନ୍ତି; ଯୁଦ୍ଧ ଆସିଲେ ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସଦା ଭୟ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଵିଶ୍ଵାସସ୍ତୁ ନ କର୍ତଵ୍ଯସ୍ତେଷାଂ ରାଜନ୍ କଦାଚନ । ଵିଶ୍ଵାସେ କାର୍ଯହାନିଃ ସ୍ଯାନ୍ମନ୍ତ୍ରହାନିଃ ସଦୈଵ ହି
ରାଜା, ସେମାନେ ଉପରେ କେବେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଭରସା କଲେ କାମର ହାନି ଓ ଗୁପ୍ତ କଥା ଫାସ ହେବା ସଦା ହୁଏ।
ଖଲାଃ କିଂ କିଂ ନ କୁର୍ଵନ୍ତି ଵିଶ୍ଵସ୍ତା ଲୋଭତତ୍ପରାଃ । ତାମସାଃ ପାପନିରତା ବୁଦ୍ଧିହୀନାଃ ଶଠାସ୍ତଥା
ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକେ ଯେତେବେଳେ ଭରସା ଦିଆଯାନ୍ତି, ଲୋଭରେ ଲଗିଥିବା ସେମାନେ କଣ କରିବେ ନାହିଁ? ତାମସି, ପାପରେ ଲଗିଥିବା, ଅବୁଦ୍ଧି, ଶଠ ଓ ଚତୁର।
ତସ୍ମାତ୍କାର୍ଯଂ କରିଷ୍ଯାମି ଗତ୍ଵାହଂ ରଣମସ୍ତକେ । ଚିନ୍ତା ତ୍ଵଯା ନ କର୍ତଵ୍ଯା ସର୍ଵଥା ନୃପସତ୍ତମ
ତେଣୁ, ମୁଁ ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧର ମୁହାଁରେ ଯାଇ କାମ ସଫଳ କରିବି; ରାଜା, ତୁମେ କେବେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକା ନାହିଁ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ତାଂ ଦୁରାଚାରାମାଗମିଷ୍ଯାମି ସତ୍ଵରଃ । ପଶ୍ଯ ମେଽଦ୍ଯ ବଲଂ ଧୈର୍ଯଂ ପ୍ରଭୁକାର୍ଯଂ ସ୍ଵଶକ୍ତିତଃ
ମୁଁ ସେ ଦୁର୍ଚରିତ୍ରାକୁ ଧରି ଶୀଘ୍ର ଫେରିବି; ଆଜି ମୋ ଶକ୍ତି, ସାହସ ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାମ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ଦେଖ।
ମହିଷସେନାଧିପବାଷ୍କଲଦୁର୍ମୁଖନିପାତନଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତୌ ମହାବାହୂ ଦୈତ୍ଯୌ ବାଷ୍କଲଦୁର୍ମୁଖୌ । ଜଗ୍ମତୁର୍ମଦଦିଗ୍ଧାଙ୍ଗୌ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦୌ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି କହି, ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେତ୍ୟ, ବାଷ୍କଳ ଓ ଦୁର୍ମୁଖ, ଅଭିମାନରେ ମତିଗ୍ରସ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଯାତ୍ରା କଲେ।
ତୌ ଗତ୍ଵା ସମରେ ଦେଵୀମୂଚତୁର୍ଵଚନଂ ତଦା । ଦାନଵୌ ଚ ମଦୋନ୍ମତ୍ତୌ ମେଘଗମ୍ଭୀରଯା ଗିରା
ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇ, ଦେବୀଙ୍କୁ ମେଘର ଭଳି ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ କଥା କହିଲେ; ଦୁଇ ଦାନବ ଅଭିମାନରେ ମତିଗ୍ରସ୍ତ।
ଦେଵି ଦେଵା ଜିତା ଯେନ ମହିଷେଣ ମହାତ୍ମନା । ଵରଯ ତ୍ଵଂ ଵରାରୋହେ ସର୍ଵଦୈତ୍ଯାଧିପଂ ନୃପମ୍
ଦେବୀ, ମହିଷ, ମହାତ୍ମା, ଦେବମାନେକୁ ଜିତିଛନ୍ତି; ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେତ୍ୟଙ୍କ ମାଧ୍ୟରେ ରାଜା ମହିଷଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣ କର।
ସ କୃତ୍ଵା ମାନୁଷଂ ରୂପଂ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତମ୍ । ଭୂଷିତଂ ଭୂଷଣୈର୍ଦିଵ୍ଯୈସ୍ତ୍ଵାମେଷ୍ଯତି ରହଃ କିଲ
ସେ ମାନବ ରୂପ ନେଇ, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ, ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ତୁମ ପାଖକୁ ଗୁପ୍ତରେ ଆସିବ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଭଵଂ କାମଂ ତ୍ଵମେଷ୍ଯସି ଶୁଚିସ୍ମିତେ । ମହିଷେ ପରମଂ ଭାଵଂ କୁରୁ କାନ୍ତେ ମନୋଗତମ୍
ମହିଷଙ୍କ ସହିତ ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଧନ ଲାଭ କରିବ; ଶୁଭ୍ର ହସିଥିବା, ତୁମ ହୃଦୟର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ମହିଷଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ନେହ ଦିଅ।
କୃତ୍ଵା ପତିଂ ମହାଵୀରଂ ସଂସାରସୁଖମଦ୍ଭୁତମ୍ । ତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ପିକାଲାପେ ଯୋଷିତାଂ ଖଲୁ ଵାଞ୍ଛିତମ୍
ସେ ମହାବୀରକୁ ପତି କରି, ତୁମେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଜଗତର ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିବ; କୋଇଲି ସ୍ୱରରେ, ଯାହା ନାରୀମାନେ ଚାହାନ୍ତି, ତୁମେ ଲାଭ କରିବ।
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ଜାଲ୍ମ ତ୍ଵଂ କିଂ ଵିଜାନାସି ନାରୀଯଂ କାମମୋହିତା । ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିବଲାତ୍ଯର୍ଥଂ ଭଜେଯଂ ମହିଷଂ ଶଠମ୍
ଦେବୀ କହିଲେ: ଅପବାଦୀ, ତୁମେ କଣ ଜାଣିଛ? ମୁଁ ଏମିତି ନାରୀ ନୁହେଁ, ଯାହା କାମ ମୋହରେ ଅନ୍ଧା, ଅବୁଦ୍ଧି ଓ ଦୁର୍ବଳତାରେ ମହିଷ ଦୁଷ୍ଟକୁ ଚୟନ କରିବି।
କୁଲଶୀଲଗୁଣୈସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ତଂ ଭଜନ୍ତି କୁଲସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଅଧିକଂ ରୂପଚାତୁର୍ଯବୁଦ୍ଧିଶୀଲକ୍ଷମାଦିଭିଃ
ସଂସ୍କାର, ଚରିତ୍ର ଓ ଗୁଣରେ ସମାନ ପତିକୁ କୁଳନୀ ନାରୀମାନେ ଚୟନ କରନ୍ତି; କିମ୍ବା ରୂପ, ଚତୁର୍ୟ, ବୁଦ୍ଧି, ଚରିତ୍ର, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଅଧିକ।
କା ନୁ କାମାତୁରା ନାରୀ ଭଜେଚ୍ଚ ପଶୁରୂପିଣମ୍ । ପଶୂନାମଧମଂ ନୂନଂ ମହିଷଂ ଦେଵରୂପିଣୀ
କେଉଁ ନାରୀ କାମରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ ପଶୁ ରୂପ ଥିବାକୁ ଚୟନ କରିବ? ନିଶ୍ଚୟ, ଦେବ ରୂପ ଥିବା ମୁଁ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିମ୍ନ, ମହିଷକୁ ଚୟନ କରିବି ନାହିଁ।
ଗଚ୍ଛତଂ ମହିଷଂ ତୂର୍ଣଂ ଭୂପଂ ବାଷ୍କଲଦୁର୍ମୁଖୌ । ଵଦତଂ ମଦ୍ଵଚୋ ଦୈତ୍ଯଂ ଗଜତୁଲ୍ଯଂ ଵିଷାଣିନମ୍
ବାଷ୍କଳ ଓ ଦୁର୍ମୁଖ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମହିଷ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ; ଗଜର ଭଳି ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ଦେତ୍ୟକୁ ମୋ ଉକ୍ତି କହ।
ପାତାଲଂ ଗଚ୍ଛ ଵାଭ୍ଯେତ୍ଯ ସଂଗ୍ରାମଂ କୁରୁ ଵା ମଯା । ରଣେ ଜାତେ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ନିର୍ଭଯଃ ସ୍ଯାଦିତି ଧୁଵମ୍
ସେ ଚାହେଁ ତାଲପାତାଳକୁ ଯାଉ, କିମ୍ବା ଏଠାକୁ ଆସି ମୋ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର; ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେବ।
ହତ୍ଵାହଂ ତ୍ଵାଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ନାନ୍ଯଥା ଗମନଂ ମମ । ଇତ୍ଥଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସୁଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ମୁଁ ତୁମକୁ ମାରିଦେଇଁ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବି, ଏହା ଛଡ଼ା ମୋ ପାଇଁ ଯିବାର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଏହି କଥା ଭଲଭାବେ ବୁଝିନିଅ, ମୂଢ଼ ମଣିଷ, ଏବେ ଯେମିତି ଚାହଁଅ ସେମିତି କର।
ମାମନିର୍ଜିତ୍ଯ ଭୂଭାଗେ ନ ସ୍ଥାନଂ ତେ କଦାଚନ । ଭଵିଷ୍ଯତି ଚତୁଷ୍ପାଦ ଦିଵି ଵା ଗିରିକନ୍ଦରେ
ମୋତେ ହରାଇନଥିଲେ, ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ଚାରିପାଉଁ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, କିମ୍ବା ଦିଗନ୍ତରେ, କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରେ, କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ତୁମର ସ୍ଥାନ ହେବ ନାହିଁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତୌ ତୌ ତଯା ଦୈତ୍ଯୌ କୋପାକୁଲିତଲୋଚନୌ । ଧନୁର୍ବାଣଧରୌ ଵୀରୌ ଯୁଦ୍ଧକାମୌ ବଭୂଵତୁଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଦେବୀ ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେଇ ଦୁଇ ଦାନବ ରାଗରେ ଚକଚକିଥିବା ଆଖି ସହିତ, ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧରି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଓ ସାହସୀ ହୋଇ ଦଢ଼ି ହେଲେ।
କୃତ୍ଵା ସୁଵିପୁଲଂ ନାଦଂ ଦେଵୀ ସା ନିର୍ଭଯା ସ୍ଥିତା । ଉଭୌ ଚ ଚକ୍ରତୁସ୍ତୀଵ୍ରା ବାଣଵୃଷ୍ଟିଂ କୁରୂଦ୍ଵହ
ଦେବୀ ଭୟହୀନ ହୋଇ ଦଢ଼ି ହେଲେ ଏବଂ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କଲେ। ଦୁଇଜଣେ ଦାନବ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ବର୍ଷା କରିଲେ।
ଭଗଵତ୍ଯପି ବାଣୌଘାନ୍ମୁମୋଚ ଦାନଵୌ ପ୍ରତି । କୃତ୍ଵାତିମଧୁରଂ ନାଦଂ ଦେଵକାର୍ଯାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ
ଦେବୀ ମଧ୍ୟ ଦାନବମାନଙ୍କ ଉପରେ ବାଣର ଝଡ଼ ଛାଡ଼ିଲେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର କାମ ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ ଅତି ମଧୁର ଧ୍ୱନି କଲେ।
ତଯୋସ୍ତୁ ବାଷ୍କଲସ୍ତୂର୍ଣଂ ସମ୍ମୁଖୋଽଭୂଦ୍ ରଣାଙ୍ଗଣେ । ଦୁର୍ମୁଖଃ ପ୍ରେକ୍ଷକସ୍ତତ୍ର ଦେଵୀମଭିମୁଖଃ ସ୍ଥିତଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବାଷ୍କଳ ତୁରନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେବୀଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁର୍ମୁଖ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ହେଲେ।
ତଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧମଭୂଦ୍ ଘୋରଂ ଦେଵୀବାଷ୍କଲଯୋସ୍ତଦା । ବାଣାସିପରିଘାଘାତୈର୍ଭଯଦଂ ମନ୍ଦଚେତସାମ୍
ସେଇ ସମୟରେ ଦେବୀ ଓ ବାଷ୍କଳଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯାହା ଦୁର୍ବଳ ହୃଦୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥିଲା, ବାଣ, ତଳୱାର ଓ ଗଦାର ଘାତରେ।
ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧା ଜଗନ୍ମାତା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ଯୁଦ୍ଧଦୁର୍ମଦମ୍ । ଜଘାନ ପଞ୍ଚଭିର୍ବାଣୈଃ କର୍ଣାକୃଷ୍ଟୈଃ ଶିଲାଶିତୈଃ
ତାପରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମତ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେଇ ଦାନବକୁ ଦେଖି, ଜଗତ୍ ଜନନୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟାଣିଥିବା ଏବଂ ପାହାଡ଼ ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପାଞ୍ଚଟି ବାଣରେ ତାକୁ ଘାତ କଲେ।
ଦାନଵୋଽପି ଶରାନ୍ଦେଵ୍ଯାଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ । ସପ୍ତଭିସ୍ତାଡଯାମାସ ଦେଵୀଂ ସିଂହୋପରିସ୍ଥିତାମ୍
ଦାନବ ମଧ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କ ବାଣକୁ ତାଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ସିଂହ ଉପରେ ବସିଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ସାତଟି ବାଣରେ ଘାତ କଲେ।
ସାପି ତଂ ଦଶଭିସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ ସୁପୀତୈଃ ସାଯକୈଃ ଖଲମ୍ । ଜଘାନ ତଚ୍ଛରାଂଶ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ଜହାସ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ଦେବୀ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦୁଷ୍ଟକୁ ଦଶଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ସୁନା ରଙ୍ଗର ପଙ୍କ ଥିବା ବାଣରେ ଘାତ କଲେ, ତାଙ୍କ ବାଣକୁ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ପୁନିପୁନି ହସିଲେ।
ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରେଣ ବାଣେନ ଚିଚ୍ଛେଦ ଚ ଶରାସନମ୍ । ବାଷ୍କଲୋଽପି ଗଦାଂ ଗୃହ୍ଯ ଦେଵୀଂ ହନ୍ତୁମୁପାଯଯୌ
ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର ବାଣରେ ଦେବୀ ବାଷ୍କଳଙ୍କ ଧନୁଷ କାଟିଦେଲେ, ତାପରେ ବାଷ୍କଳ ଗଦା ଧରି ଦେବୀଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଆଗେଇଲେ।
ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଗଦାପାଣିଂ ଦାନଵଂ ମଦଗର୍ଵିତମ୍ । ଚଣ୍ଡିକା ସ୍ଵଗଦାପାତୈଃ ପାତଯାମାସ ଭୂତଲେ
ମଦ ଓ ଅହଂକାରରେ ଭରିଥିବା ଗଦାଧାରୀ ଦାନବ ଆସୁଥିବାବେଳେ, ଚଣ୍ଡିକା ତାଙ୍କ ଗଦାର ଘାତରେ ସେଉଁଠି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଦେଲେ।
ବାଷ୍କଲଃ ପତିତୋ ଭୂମୌ ମୁହୂର୍ତାଦୁତ୍ଥିତଃ ପୁନଃ । ଚିକ୍ଷେପ ଚ ଗଦାଂ ସୋଽପି ଚଣ୍ଡିକାଂ ଚଣ୍ଡଵିକ୍ରମଃ
ବାଷ୍କଳ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ପରେ ପୁଣି ଉଠିଲେ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପରେ ଦେବୀ ଉପରେ ତାଙ୍କ ଗଦା ଛୁଡ଼ିଲେ।
ତମାଗଚ୍ଛନ୍ତମାଲୋକ୍ଯ ଦେଵୀ ଶୂଲେନ ଵକ୍ଷସି । ଜଘାନ ବାଷ୍କଲଂ କ୍ରୁଦ୍ଧା ପପାତ ଚ ମମାର ସଃ
ତାକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, କ୍ରୋଧିତ ଦେବୀ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶୂଳରେ ବାଷ୍କଳଙ୍କ ଛାତିରେ ଘାତ କଲେ; ସେ ପଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ ମରିଗଲେ।