ପଶ୍ଯ ବାହୁବଲଂ ମେଽଦ୍ଯ ଵିହରସ୍ଵ ଯଥାସୁଖମ୍ । ଭଵତାତ୍ର ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ସଂଗ୍ରାମେଽପ୍ଯନଯା ସମମ୍
ଆଜି ମୋର ବାହୁବଳ ଦେଖ; ଇଚ୍ଛାମତେ ମଜା କର; ତୁମେ ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଏଵଂ ବ୍ରୁଵତି ରାଜେନ୍ଦ୍ରଂ ବାଷ୍କଲେ ମଦଗର୍ଵିତେ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ନୃପତିଂ ତତ୍ର ଦୁର୍ଧରୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ବାଷ୍କଳ ମୋ ଅଭିମାନରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଦୁର୍ଧର ଏଠାରେ କଥା କହିଲେ।
ଦୁର୍ଧର ଉଵାଚ ମହିଷାହଂ ଵିଜେଷ୍ଯାମି ଦେଵୀଂ ଦେଵଵିନିର୍ମିତାମ୍ । ଅଷ୍ଟାଦଶଭୁଜାଂ ରମ୍ଯାଂ କାରଣାଚ୍ଚ ସମାଗତାମ୍
ଦୁର୍ଧର କହିଲେ: ମହିଷ, ମୁଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ଜିତିବି, ଯିଏ ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ଅଷ୍ଟାଦଶ ବାହୁ ଥିବା ସୁନ୍ଦରୀ, ଯିଏ କାରଣରେ ଆସିଛନ୍ତି।
ରାଜନ୍ ଭୀଷଯିତୁଂ ତ୍ଵାଂ ଵୈ ମାଯୈଷା ନିର୍ମିତା ସୁରୈଃ । ଵିଭୀଷିକେଯଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ତ୍ଯଜ ମୋହଂ ମନୋଗତମ୍
ରାଜା, ଏହା ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ଭୟ ଦେବାକୁ ମାୟାରେ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଭୟକୁ ବୁଝି, ମନର ମୋହ ଛାଡ।
ରାଜନୀତିରିଯଂ ରାଜନ୍ ମନ୍ତ୍ରିକୃତ୍ଯଂ ତଥା ଶୃଣୁ । ସାତ୍ତ୍ଵିକା ରାଜସାଃ କେଚିତ୍ତାମସାଶ୍ଚ ତଥାପରେ
ରାଜନୀତି ଏହି, ରାଜା; ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ କାମ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ; କେହି ସାତ୍ତ୍ୱିକ, କେହି ରାଜସିକ, ଅନ୍ୟମାନେ ତାମସିକ।
ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତ୍ରିଵିଧା ଲୋକେ ଭଵନ୍ତି ଦାନଵାଧିପ । ସାତ୍ତ୍ଵିକାଃ ପ୍ରଭୁକାର୍ଯାଣି ସାଧଯନ୍ତି ସ୍ଵଶକ୍ତିଭିଃ
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର ହୁଅନ୍ତି, ଦାନବର ମହାରାଜ; ସାତ୍ତ୍ୱିକ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାମ ସାଧନ କରନ୍ତି।
ଆତ୍ମକୃତ୍ଯଂ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ସ୍ଵାମିକାର୍ଯାଵିରୋଧତଃ । ଏକଚିତ୍ତା ଧର୍ମପରା ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ
ସେମାନେ ନିଜ କାମ କରନ୍ତି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାମକୁ ବିରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏକମନ, ଧର୍ମରେ ଲଗି, ମନ୍ତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ରାଜସା ଭିନ୍ନଚିତ୍ତାଶ୍ଚ ସ୍ଵକାର୍ଯନିରତାଃ ସଦା । କଦାଚିତ୍ସ୍ଵାମିକାର୍ଯଂ ତେ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ଯଦୃଚ୍ଛଯା
ରାଜସିକ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭିନ୍ନମନ, ସଦା ନିଜ କାମରେ ଲଗିଥାନ୍ତି; କେବେ କେବେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାମ ମନେ ଆସିଲେ କରନ୍ତି।
ତାମସା ଲୋଭନିରତାଃ ସ୍ଵକାର୍ଯନିରତାଃ ସଦା । ପ୍ରଭୁକାର୍ଯଂ ଵିନାଶ୍ଯୈଵ ସ୍ଵକାର୍ଯଂ ସାଧଯନ୍ତି ତେ
ତାମସି ଲୋକେ ନିଜ ଲାଭ ଓ ଲୋଭରେ ସଦା ଲଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର କାମକୁ ନଷ୍ଟ କରି ନିଜ କାମକୁ ସଫଳ କରନ୍ତି।
ସମଯେ ତେ ଵିଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ପରୈସ୍ତୁ ପରିଵଞ୍ଚିତାଃ । ସ୍ଵଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷୀଯାନ୍ନିର୍ଦିଶନ୍ତି ଗୃହସ୍ଥିତାଃ
ଯଥାସମୟରେ ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ଓ ଠକାଯାନ୍ତି; ଘରେ ରହି ସେମାନେ ନିଜ ଦୁର୍ବଳତା ଶତ୍ରୁପକ୍ଷକୁ ଦେଖାନ୍ତି।
କାର୍ଯଭେଦକରା ନିତ୍ଯଂ କୋଶଗୁପ୍ତାସିଵତ୍ସଦା । ସଂଗ୍ରାମେଽଥ ସମୁତ୍ପନ୍ନେ ଭୀଷଯନ୍ତି ପ୍ରଭୁଂ ସଦା
ସେମାନେ ସଦା କାମରେ ଭାଗ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଧନକୁ ତଳେ ରଖିଥାନ୍ତି; ଯୁଦ୍ଧ ଆସିଲେ ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସଦା ଭୟ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଵିଶ୍ଵାସସ୍ତୁ ନ କର୍ତଵ୍ଯସ୍ତେଷାଂ ରାଜନ୍ କଦାଚନ । ଵିଶ୍ଵାସେ କାର୍ଯହାନିଃ ସ୍ଯାନ୍ମନ୍ତ୍ରହାନିଃ ସଦୈଵ ହି
ରାଜା, ସେମାନେ ଉପରେ କେବେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଭରସା କଲେ କାମର ହାନି ଓ ଗୁପ୍ତ କଥା ଫାସ ହେବା ସଦା ହୁଏ।
ଖଲାଃ କିଂ କିଂ ନ କୁର୍ଵନ୍ତି ଵିଶ୍ଵସ୍ତା ଲୋଭତତ୍ପରାଃ । ତାମସାଃ ପାପନିରତା ବୁଦ୍ଧିହୀନାଃ ଶଠାସ୍ତଥା
ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକେ ଯେତେବେଳେ ଭରସା ଦିଆଯାନ୍ତି, ଲୋଭରେ ଲଗିଥିବା ସେମାନେ କଣ କରିବେ ନାହିଁ? ତାମସି, ପାପରେ ଲଗିଥିବା, ଅବୁଦ୍ଧି, ଶଠ ଓ ଚତୁର।
ତସ୍ମାତ୍କାର୍ଯଂ କରିଷ୍ଯାମି ଗତ୍ଵାହଂ ରଣମସ୍ତକେ । ଚିନ୍ତା ତ୍ଵଯା ନ କର୍ତଵ୍ଯା ସର୍ଵଥା ନୃପସତ୍ତମ
ତେଣୁ, ମୁଁ ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧର ମୁହାଁରେ ଯାଇ କାମ ସଫଳ କରିବି; ରାଜା, ତୁମେ କେବେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକା ନାହିଁ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ତାଂ ଦୁରାଚାରାମାଗମିଷ୍ଯାମି ସତ୍ଵରଃ । ପଶ୍ଯ ମେଽଦ୍ଯ ବଲଂ ଧୈର୍ଯଂ ପ୍ରଭୁକାର୍ଯଂ ସ୍ଵଶକ୍ତିତଃ
ମୁଁ ସେ ଦୁର୍ଚରିତ୍ରାକୁ ଧରି ଶୀଘ୍ର ଫେରିବି; ଆଜି ମୋ ଶକ୍ତି, ସାହସ ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାମ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ଦେଖ।
ମହିଷସେନାଧିପବାଷ୍କଲଦୁର୍ମୁଖନିପାତନଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତୌ ମହାବାହୂ ଦୈତ୍ଯୌ ବାଷ୍କଲଦୁର୍ମୁଖୌ । ଜଗ୍ମତୁର୍ମଦଦିଗ୍ଧାଙ୍ଗୌ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦୌ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି କହି, ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେତ୍ୟ, ବାଷ୍କଳ ଓ ଦୁର୍ମୁଖ, ଅଭିମାନରେ ମତିଗ୍ରସ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଯାତ୍ରା କଲେ।
ତୌ ଗତ୍ଵା ସମରେ ଦେଵୀମୂଚତୁର୍ଵଚନଂ ତଦା । ଦାନଵୌ ଚ ମଦୋନ୍ମତ୍ତୌ ମେଘଗମ୍ଭୀରଯା ଗିରା
ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇ, ଦେବୀଙ୍କୁ ମେଘର ଭଳି ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ କଥା କହିଲେ; ଦୁଇ ଦାନବ ଅଭିମାନରେ ମତିଗ୍ରସ୍ତ।
ଦେଵି ଦେଵା ଜିତା ଯେନ ମହିଷେଣ ମହାତ୍ମନା । ଵରଯ ତ୍ଵଂ ଵରାରୋହେ ସର୍ଵଦୈତ୍ଯାଧିପଂ ନୃପମ୍
ଦେବୀ, ମହିଷ, ମହାତ୍ମା, ଦେବମାନେକୁ ଜିତିଛନ୍ତି; ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେତ୍ୟଙ୍କ ମାଧ୍ୟରେ ରାଜା ମହିଷଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣ କର।
ସ କୃତ୍ଵା ମାନୁଷଂ ରୂପଂ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତମ୍ । ଭୂଷିତଂ ଭୂଷଣୈର୍ଦିଵ୍ଯୈସ୍ତ୍ଵାମେଷ୍ଯତି ରହଃ କିଲ
ସେ ମାନବ ରୂପ ନେଇ, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ, ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ତୁମ ପାଖକୁ ଗୁପ୍ତରେ ଆସିବ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଭଵଂ କାମଂ ତ୍ଵମେଷ୍ଯସି ଶୁଚିସ୍ମିତେ । ମହିଷେ ପରମଂ ଭାଵଂ କୁରୁ କାନ୍ତେ ମନୋଗତମ୍
ମହିଷଙ୍କ ସହିତ ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଧନ ଲାଭ କରିବ; ଶୁଭ୍ର ହସିଥିବା, ତୁମ ହୃଦୟର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ମହିଷଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ନେହ ଦିଅ।
କୃତ୍ଵା ପତିଂ ମହାଵୀରଂ ସଂସାରସୁଖମଦ୍ଭୁତମ୍ । ତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ପିକାଲାପେ ଯୋଷିତାଂ ଖଲୁ ଵାଞ୍ଛିତମ୍
ସେ ମହାବୀରକୁ ପତି କରି, ତୁମେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଜଗତର ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିବ; କୋଇଲି ସ୍ୱରରେ, ଯାହା ନାରୀମାନେ ଚାହାନ୍ତି, ତୁମେ ଲାଭ କରିବ।
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ଜାଲ୍ମ ତ୍ଵଂ କିଂ ଵିଜାନାସି ନାରୀଯଂ କାମମୋହିତା । ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିବଲାତ୍ଯର୍ଥଂ ଭଜେଯଂ ମହିଷଂ ଶଠମ୍
ଦେବୀ କହିଲେ: ଅପବାଦୀ, ତୁମେ କଣ ଜାଣିଛ? ମୁଁ ଏମିତି ନାରୀ ନୁହେଁ, ଯାହା କାମ ମୋହରେ ଅନ୍ଧା, ଅବୁଦ୍ଧି ଓ ଦୁର୍ବଳତାରେ ମହିଷ ଦୁଷ୍ଟକୁ ଚୟନ କରିବି।
କୁଲଶୀଲଗୁଣୈସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ତଂ ଭଜନ୍ତି କୁଲସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଅଧିକଂ ରୂପଚାତୁର୍ଯବୁଦ୍ଧିଶୀଲକ୍ଷମାଦିଭିଃ
ସଂସ୍କାର, ଚରିତ୍ର ଓ ଗୁଣରେ ସମାନ ପତିକୁ କୁଳନୀ ନାରୀମାନେ ଚୟନ କରନ୍ତି; କିମ୍ବା ରୂପ, ଚତୁର୍ୟ, ବୁଦ୍ଧି, ଚରିତ୍ର, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଅଧିକ।
କା ନୁ କାମାତୁରା ନାରୀ ଭଜେଚ୍ଚ ପଶୁରୂପିଣମ୍ । ପଶୂନାମଧମଂ ନୂନଂ ମହିଷଂ ଦେଵରୂପିଣୀ
କେଉଁ ନାରୀ କାମରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ ପଶୁ ରୂପ ଥିବାକୁ ଚୟନ କରିବ? ନିଶ୍ଚୟ, ଦେବ ରୂପ ଥିବା ମୁଁ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିମ୍ନ, ମହିଷକୁ ଚୟନ କରିବି ନାହିଁ।
ଗଚ୍ଛତଂ ମହିଷଂ ତୂର୍ଣଂ ଭୂପଂ ବାଷ୍କଲଦୁର୍ମୁଖୌ । ଵଦତଂ ମଦ୍ଵଚୋ ଦୈତ୍ଯଂ ଗଜତୁଲ୍ଯଂ ଵିଷାଣିନମ୍
ବାଷ୍କଳ ଓ ଦୁର୍ମୁଖ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମହିଷ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ; ଗଜର ଭଳି ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ଦେତ୍ୟକୁ ମୋ ଉକ୍ତି କହ।
ପାତାଲଂ ଗଚ୍ଛ ଵାଭ୍ଯେତ୍ଯ ସଂଗ୍ରାମଂ କୁରୁ ଵା ମଯା । ରଣେ ଜାତେ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ନିର୍ଭଯଃ ସ୍ଯାଦିତି ଧୁଵମ୍
ସେ ଚାହେଁ ତାଲପାତାଳକୁ ଯାଉ, କିମ୍ବା ଏଠାକୁ ଆସି ମୋ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର; ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେବ।
ହତ୍ଵାହଂ ତ୍ଵାଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ନାନ୍ଯଥା ଗମନଂ ମମ । ଇତ୍ଥଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସୁଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ମୁଁ ତୁମକୁ ମାରିଦେଇଁ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବି, ଏହା ଛଡ଼ା ମୋ ପାଇଁ ଯିବାର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଏହି କଥା ଭଲଭାବେ ବୁଝିନିଅ, ମୂଢ଼ ମଣିଷ, ଏବେ ଯେମିତି ଚାହଁଅ ସେମିତି କର।
ମାମନିର୍ଜିତ୍ଯ ଭୂଭାଗେ ନ ସ୍ଥାନଂ ତେ କଦାଚନ । ଭଵିଷ୍ଯତି ଚତୁଷ୍ପାଦ ଦିଵି ଵା ଗିରିକନ୍ଦରେ
ମୋତେ ହରାଇନଥିଲେ, ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ଚାରିପାଉଁ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, କିମ୍ବା ଦିଗନ୍ତରେ, କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରେ, କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ତୁମର ସ୍ଥାନ ହେବ ନାହିଁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତୌ ତୌ ତଯା ଦୈତ୍ଯୌ କୋପାକୁଲିତଲୋଚନୌ । ଧନୁର୍ବାଣଧରୌ ଵୀରୌ ଯୁଦ୍ଧକାମୌ ବଭୂଵତୁଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଦେବୀ ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେଇ ଦୁଇ ଦାନବ ରାଗରେ ଚକଚକିଥିବା ଆଖି ସହିତ, ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧରି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଓ ସାହସୀ ହୋଇ ଦଢ଼ି ହେଲେ।
କୃତ୍ଵା ସୁଵିପୁଲଂ ନାଦଂ ଦେଵୀ ସା ନିର୍ଭଯା ସ୍ଥିତା । ଉଭୌ ଚ ଚକ୍ରତୁସ୍ତୀଵ୍ରା ବାଣଵୃଷ୍ଟିଂ କୁରୂଦ୍ଵହ
ଦେବୀ ଭୟହୀନ ହୋଇ ଦଢ଼ି ହେଲେ ଏବଂ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କଲେ। ଦୁଇଜଣେ ଦାନବ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ବର୍ଷା କରିଲେ।