ଇନ୍ଦ୍ରାଦୀନାଂ ସଂଯୁଗେଽପି ନ କୃତଂ ଯଜ୍ଜୁଗୁପ୍ସିତମ୍ । ଏକାକିନୀଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ କୋ ହି କୁର୍ଯାତ୍ପଲାଯନମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଲଜ୍ଜାଜନକ କାମ କରିନାହାନ୍ତି; ଏକା ଜଣେ ଜନନୀକୁ ଦେଖି କେଉଁଠି ଭୟରେ ପଳାଇବ?
ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ମରଣଂ ଵା ରଣେ ଜଯଃ । ଯଦ୍ଭାଵି ତଦ୍ଭଵତ୍ଯେଵ କାତ୍ର ଚିନ୍ତା ଵିପଶ୍ଯତଃ
ତେଣୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ, ମରିବା କିମ୍ବା ଜିତିବା ରଣରେ; ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବା, ସେହି ନିଶ୍ଚିତ ହେବ, ଜଣେ ବୁଝିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଏହି ଚିନ୍ତାର କଣ ଆବଶ୍ୟକ?
ମରଣେଽତ୍ର ଯଶଃପ୍ରାପ୍ତିର୍ଜୀଵନେ ଚ ତଥା ସୁଖମ୍ । ଉଭଯଂ ମନସା କୃତ୍ଵା କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯୁଦ୍ଧମଦ୍ଯ ଵୈ
ମୃତ୍ୟୁରେ ଯଶ ମିଳେ, ଜୀବନରେ ସେହିପରି ସୁଖ ମିଳେ; ଦୁଇଟିକୁ ଭାବି, ଆଜି ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
ପଲାଯନେ ଯଶୋହାନିର୍ମରଣଂ ଚାଯୁଷଃ କ୍ଷଯେ । ତସ୍ମାଚ୍ଛୋକୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଜୀଵିତେ ମରଣେ ଵୃଥା
ପଳାଇବାରେ ଯଶ ହାରାଯାଏ, ମୃତ୍ୟୁରେ ଜୀବନ ଶେଷ ହୁଏ; ତେଣୁ ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁରେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଦୁର୍ମୁଖସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବାଷ୍କଲୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ପ୍ରଣତଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ରାଜାନଂ ଵାକ୍ଯକୋଵିଦଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଦୁର୍ମୁଖର କଥା ଶୁଣି ବାଷ୍କଳ ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ହାତ ଜୋଡି, ଚତୁର୍ କଥା କହିଲେ।
ବାଷ୍କଲ ଉଵାଚ ରାଜଂଶ୍ଚିନ୍ତା ନ କର୍ତଵ୍ଯା କାର୍ଯେଽସ୍ମିନ୍କାତରପ୍ରିଯେ । ଅହମେକୋ ହନିଷ୍ଯାମି ଚଣ୍ଡୀଂ ଚଞ୍ଚଲଲୋଚନାମ୍
ବାଷ୍କଳ କହିଲେ: ରାଜା, ଏହି କାମରେ ଭୟ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ମୁଁ ଏକା ଚଣ୍ଡୀଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଚଞ୍ଚଳ, ମାରିଦେବି।
ଉତ୍ସାହସ୍ତୁ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଃ ସ୍ଥାଯୀଭାଵୋ ରସସ୍ଯ ଚ । ଭଯାନକୋ ଭଵେଦ୍ଵୈରୀ ଵୀରସ୍ଯ ନୃପସତ୍ତମ
ଉତ୍ସାହ ଓ ଦୃଢ଼ତା ରଖିବା ଦରକାର; ଶତ୍ରୁ କେବଳ ଭୟଭୀତ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ, ଶୂରବୀରଙ୍କୁ ନୁହେଁ, ରାଜା।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଭଯଂ ଭୂପ କରିଷ୍ଯେ ଯୁଦ୍ଧମଦ୍ଭୁତମ୍ । ନଯିଷ୍ଯାମି ନରେନ୍ଦ୍ରାହଂ ଚଣ୍ଡିକାଂ ଯମସାଦନମ୍
ତେଣୁ ଭୟ ଛାଡି, ରାଜା, ମୁଁ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି; ମୁଁ ଚଣ୍ଡୀଙ୍କୁ ଯମଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇଯିବି।
ନ ବିଭେମି ଯମାଦିନ୍ଦ୍ରାତ୍କୁବେରାଦ୍ଵରୁଣାଦପି । ଵାଯୋର୍ଵହ୍ନେସ୍ତଥା ଵିଷ୍ଣୋଃ ଶଙ୍କରାଚ୍ଛଶିନୋ ରଵେଃ
ମୁଁ ଯମ, ଇନ୍ଦ୍ର, କୁବେର, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ବିଷ୍ଣୁ, ଶଙ୍କର, ଚନ୍ଦ୍ର, ରବି—କାହାକୁ ଭୟ କରେନି।
ଏକାକିନୀ ତଥା ନାରୀ କିଂ ପୁନର୍ମଦଗର୍ଵିତା । ଅହଂ ତାଂ ନିହନିଷ୍ଯାମି ଵିଶିଖୈଶ୍ଚ ଶିଲାଶିତୈଃ
ସେ ଏକା ଏବଂ ଜଣେ ଜନନୀ—ତାପରି ମୋ ଅଭିମାନରେ ଗର୍ବିତ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତୀର ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପଥରରେ ମାରିଦେବି।
ପଶ୍ଯ ବାହୁବଲଂ ମେଽଦ୍ଯ ଵିହରସ୍ଵ ଯଥାସୁଖମ୍ । ଭଵତାତ୍ର ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ସଂଗ୍ରାମେଽପ୍ଯନଯା ସମମ୍
ଆଜି ମୋର ବାହୁବଳ ଦେଖ; ଇଚ୍ଛାମତେ ମଜା କର; ତୁମେ ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଏଵଂ ବ୍ରୁଵତି ରାଜେନ୍ଦ୍ରଂ ବାଷ୍କଲେ ମଦଗର୍ଵିତେ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ନୃପତିଂ ତତ୍ର ଦୁର୍ଧରୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ବାଷ୍କଳ ମୋ ଅଭିମାନରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଦୁର୍ଧର ଏଠାରେ କଥା କହିଲେ।
ଦୁର୍ଧର ଉଵାଚ ମହିଷାହଂ ଵିଜେଷ୍ଯାମି ଦେଵୀଂ ଦେଵଵିନିର୍ମିତାମ୍ । ଅଷ୍ଟାଦଶଭୁଜାଂ ରମ୍ଯାଂ କାରଣାଚ୍ଚ ସମାଗତାମ୍
ଦୁର୍ଧର କହିଲେ: ମହିଷ, ମୁଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ଜିତିବି, ଯିଏ ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ଅଷ୍ଟାଦଶ ବାହୁ ଥିବା ସୁନ୍ଦରୀ, ଯିଏ କାରଣରେ ଆସିଛନ୍ତି।
ରାଜନ୍ ଭୀଷଯିତୁଂ ତ୍ଵାଂ ଵୈ ମାଯୈଷା ନିର୍ମିତା ସୁରୈଃ । ଵିଭୀଷିକେଯଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ତ୍ଯଜ ମୋହଂ ମନୋଗତମ୍
ରାଜା, ଏହା ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ଭୟ ଦେବାକୁ ମାୟାରେ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଭୟକୁ ବୁଝି, ମନର ମୋହ ଛାଡ।
ରାଜନୀତିରିଯଂ ରାଜନ୍ ମନ୍ତ୍ରିକୃତ୍ଯଂ ତଥା ଶୃଣୁ । ସାତ୍ତ୍ଵିକା ରାଜସାଃ କେଚିତ୍ତାମସାଶ୍ଚ ତଥାପରେ
ରାଜନୀତି ଏହି, ରାଜା; ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ କାମ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ; କେହି ସାତ୍ତ୍ୱିକ, କେହି ରାଜସିକ, ଅନ୍ୟମାନେ ତାମସିକ।
ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତ୍ରିଵିଧା ଲୋକେ ଭଵନ୍ତି ଦାନଵାଧିପ । ସାତ୍ତ୍ଵିକାଃ ପ୍ରଭୁକାର୍ଯାଣି ସାଧଯନ୍ତି ସ୍ଵଶକ୍ତିଭିଃ
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର ହୁଅନ୍ତି, ଦାନବର ମହାରାଜ; ସାତ୍ତ୍ୱିକ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାମ ସାଧନ କରନ୍ତି।
ଆତ୍ମକୃତ୍ଯଂ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ସ୍ଵାମିକାର୍ଯାଵିରୋଧତଃ । ଏକଚିତ୍ତା ଧର୍ମପରା ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ
ସେମାନେ ନିଜ କାମ କରନ୍ତି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାମକୁ ବିରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏକମନ, ଧର୍ମରେ ଲଗି, ମନ୍ତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ରାଜସା ଭିନ୍ନଚିତ୍ତାଶ୍ଚ ସ୍ଵକାର୍ଯନିରତାଃ ସଦା । କଦାଚିତ୍ସ୍ଵାମିକାର୍ଯଂ ତେ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ଯଦୃଚ୍ଛଯା
ରାଜସିକ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭିନ୍ନମନ, ସଦା ନିଜ କାମରେ ଲଗିଥାନ୍ତି; କେବେ କେବେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାମ ମନେ ଆସିଲେ କରନ୍ତି।
ତାମସା ଲୋଭନିରତାଃ ସ୍ଵକାର୍ଯନିରତାଃ ସଦା । ପ୍ରଭୁକାର୍ଯଂ ଵିନାଶ୍ଯୈଵ ସ୍ଵକାର୍ଯଂ ସାଧଯନ୍ତି ତେ
ତାମସି ଲୋକେ ନିଜ ଲାଭ ଓ ଲୋଭରେ ସଦା ଲଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର କାମକୁ ନଷ୍ଟ କରି ନିଜ କାମକୁ ସଫଳ କରନ୍ତି।
ସମଯେ ତେ ଵିଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ପରୈସ୍ତୁ ପରିଵଞ୍ଚିତାଃ । ସ୍ଵଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷୀଯାନ୍ନିର୍ଦିଶନ୍ତି ଗୃହସ୍ଥିତାଃ
ଯଥାସମୟରେ ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ଓ ଠକାଯାନ୍ତି; ଘରେ ରହି ସେମାନେ ନିଜ ଦୁର୍ବଳତା ଶତ୍ରୁପକ୍ଷକୁ ଦେଖାନ୍ତି।
କାର୍ଯଭେଦକରା ନିତ୍ଯଂ କୋଶଗୁପ୍ତାସିଵତ୍ସଦା । ସଂଗ୍ରାମେଽଥ ସମୁତ୍ପନ୍ନେ ଭୀଷଯନ୍ତି ପ୍ରଭୁଂ ସଦା
ସେମାନେ ସଦା କାମରେ ଭାଗ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଧନକୁ ତଳେ ରଖିଥାନ୍ତି; ଯୁଦ୍ଧ ଆସିଲେ ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସଦା ଭୟ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଵିଶ୍ଵାସସ୍ତୁ ନ କର୍ତଵ୍ଯସ୍ତେଷାଂ ରାଜନ୍ କଦାଚନ । ଵିଶ୍ଵାସେ କାର୍ଯହାନିଃ ସ୍ଯାନ୍ମନ୍ତ୍ରହାନିଃ ସଦୈଵ ହି
ରାଜା, ସେମାନେ ଉପରେ କେବେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଭରସା କଲେ କାମର ହାନି ଓ ଗୁପ୍ତ କଥା ଫାସ ହେବା ସଦା ହୁଏ।
ଖଲାଃ କିଂ କିଂ ନ କୁର୍ଵନ୍ତି ଵିଶ୍ଵସ୍ତା ଲୋଭତତ୍ପରାଃ । ତାମସାଃ ପାପନିରତା ବୁଦ୍ଧିହୀନାଃ ଶଠାସ୍ତଥା
ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକେ ଯେତେବେଳେ ଭରସା ଦିଆଯାନ୍ତି, ଲୋଭରେ ଲଗିଥିବା ସେମାନେ କଣ କରିବେ ନାହିଁ? ତାମସି, ପାପରେ ଲଗିଥିବା, ଅବୁଦ୍ଧି, ଶଠ ଓ ଚତୁର।
ତସ୍ମାତ୍କାର୍ଯଂ କରିଷ୍ଯାମି ଗତ୍ଵାହଂ ରଣମସ୍ତକେ । ଚିନ୍ତା ତ୍ଵଯା ନ କର୍ତଵ୍ଯା ସର୍ଵଥା ନୃପସତ୍ତମ
ତେଣୁ, ମୁଁ ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧର ମୁହାଁରେ ଯାଇ କାମ ସଫଳ କରିବି; ରାଜା, ତୁମେ କେବେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକା ନାହିଁ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ତାଂ ଦୁରାଚାରାମାଗମିଷ୍ଯାମି ସତ୍ଵରଃ । ପଶ୍ଯ ମେଽଦ୍ଯ ବଲଂ ଧୈର୍ଯଂ ପ୍ରଭୁକାର୍ଯଂ ସ୍ଵଶକ୍ତିତଃ
ମୁଁ ସେ ଦୁର୍ଚରିତ୍ରାକୁ ଧରି ଶୀଘ୍ର ଫେରିବି; ଆଜି ମୋ ଶକ୍ତି, ସାହସ ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାମ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ଦେଖ।
ମହିଷସେନାଧିପବାଷ୍କଲଦୁର୍ମୁଖନିପାତନଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତୌ ମହାବାହୂ ଦୈତ୍ଯୌ ବାଷ୍କଲଦୁର୍ମୁଖୌ । ଜଗ୍ମତୁର୍ମଦଦିଗ୍ଧାଙ୍ଗୌ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦୌ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି କହି, ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେତ୍ୟ, ବାଷ୍କଳ ଓ ଦୁର୍ମୁଖ, ଅଭିମାନରେ ମତିଗ୍ରସ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଯାତ୍ରା କଲେ।
ତୌ ଗତ୍ଵା ସମରେ ଦେଵୀମୂଚତୁର୍ଵଚନଂ ତଦା । ଦାନଵୌ ଚ ମଦୋନ୍ମତ୍ତୌ ମେଘଗମ୍ଭୀରଯା ଗିରା
ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇ, ଦେବୀଙ୍କୁ ମେଘର ଭଳି ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ କଥା କହିଲେ; ଦୁଇ ଦାନବ ଅଭିମାନରେ ମତିଗ୍ରସ୍ତ।
ଦେଵି ଦେଵା ଜିତା ଯେନ ମହିଷେଣ ମହାତ୍ମନା । ଵରଯ ତ୍ଵଂ ଵରାରୋହେ ସର୍ଵଦୈତ୍ଯାଧିପଂ ନୃପମ୍
ଦେବୀ, ମହିଷ, ମହାତ୍ମା, ଦେବମାନେକୁ ଜିତିଛନ୍ତି; ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେତ୍ୟଙ୍କ ମାଧ୍ୟରେ ରାଜା ମହିଷଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣ କର।
ସ କୃତ୍ଵା ମାନୁଷଂ ରୂପଂ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତମ୍ । ଭୂଷିତଂ ଭୂଷଣୈର୍ଦିଵ୍ଯୈସ୍ତ୍ଵାମେଷ୍ଯତି ରହଃ କିଲ
ସେ ମାନବ ରୂପ ନେଇ, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ, ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ତୁମ ପାଖକୁ ଗୁପ୍ତରେ ଆସିବ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଭଵଂ କାମଂ ତ୍ଵମେଷ୍ଯସି ଶୁଚିସ୍ମିତେ । ମହିଷେ ପରମଂ ଭାଵଂ କୁରୁ କାନ୍ତେ ମନୋଗତମ୍
ମହିଷଙ୍କ ସହିତ ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଧନ ଲାଭ କରିବ; ଶୁଭ୍ର ହସିଥିବା, ତୁମ ହୃଦୟର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ମହିଷଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ନେହ ଦିଅ।