ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ରାଜ୍ଞୋ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହେତୁଗର୍ଭଂ ମହାଯଶାଃ । ବିଡାଲାଖ୍ଯୋ ମହାରାଜମିତ୍ଯୁଵାଚ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏପରି ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଖ୍ୟାତିଶାଳି ବିଡାଳ ହାତ ଜୋଡି ମହାରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—
ରାଜନ୍ନେଷା ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯା ଯତ୍ନତଃ ପୁନଃ । କିମର୍ଥମିହ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା କୁତଃ କସ୍ଯ ପରିଗ୍ରହଃ
ହେ ରାଜା, ଏହି ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମହିଳାକୁ ପୁଣିଥରେ ଭଲ ଭାବେ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଦରକାର—ସେ କାହିଁକି ଏଠିକୁ ଆସିଛନ୍ତି, କୋଉଠୁ ଆସିଛନ୍ତି, କାହା ପାଇଁ କାମ କରୁଛନ୍ତି?
ମରଣଂ ତେ ପରିଜ୍ଞାଯ ସ୍ତ୍ରିଯା ସର୍ଵାତ୍ମନା ସୁରୈଃ । ପ୍ରେଷିତା ପଦ୍ମପତ୍ରାକ୍ଷୀ ସମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ସ୍ଵତେଜସା
ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ଏକ ମହିଳା ହାତରେ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ଜାଣି, ଦେବତାମାନେ ଏହି ପଦ୍ମନୟନୀଙ୍କୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରକଟ କରି ପଠାଇଛନ୍ତି।
ତେଽପି ଛନ୍ନାଃ ସ୍ଥିତାଃ ଖେଽତ୍ର ସର୍ଵେ ଯୁଦ୍ଧଦିଦୃକ୍ଷଵଃ । ସମଯେଽସ୍ଯାଃ ସହାଯାସ୍ତେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଯୁଯୁତ୍ସଵଃ
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ଲୁଚି ରହିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ସମୟ ଆସିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ସହଯୋଗୀ ହେବେ ଓ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହିବେ।
ପୁରତଃ କାମିନୀଂ କୃତ୍ଵା ତେ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁପୁରୋଗମାଃ । ଵଧିଷ୍ଯନ୍ତି ଚ ନଃ ସର୍ଵାନ୍ସା ତ୍ଵାଂ ଯୁଦ୍ଧେ ହନିଷ୍ଯତି
ମହିଳାକୁ ଆଗରେ ରଖି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ, ସେମାନେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମାରିଦେବେ; ଏବଂ ସେ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା କରିବେ।
ଏତଚ୍ଚିକୀର୍ଷିତଂ ତେଷାଂ ମଯା ଜ୍ଞାତଂ ନରାଧିପ । ଭଵିତଵ୍ଯସ୍ଯ ନ ଜ୍ଞାନଂ ଵର୍ତତେ ମମ ସର୍ଵଥା
ହେ ରାଜା, ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କଣ ମୁଁ ଜାଣିଛି; କିନ୍ତୁ ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବା, ତାହା ବିଷୟରେ ମୋତେ କିଛି ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ।
ଯୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ନ ତ୍ଵଯାଦ୍ଯେତି ନାହଂ ଵକ୍ତୁଂ କ୍ଷମଃ ପ୍ରଭୋ । ପ୍ରମାଣଂ ତ୍ଵଂ ମହାରାଜ କାର୍ଯେଽତ୍ର ଦେଵନିର୍ମିତେ
ମୁଁ କହିପାରିବିନାହିଁ—'ଆଜି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ'। ଏହି ଦେବତାମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଥିବା କାମରେ, ତୁମେ ମହାରାଜା ପ୍ରମାଣ।
ତଦର୍ଥେଽସ୍ମାଭିରନିଶଂ ମର୍ତଵ୍ଯଂ କାର୍ଯଗୌରଵାତ୍ । ଵିହର୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ସାର୍ଧମେଷ ଧର୍ମୋଽନୁଜୀଵିନାମ୍
ଏହି କାରଣରେ, କାମର ଗମ୍ଭୀରତା ଦେଖି, ଆମେ ସବୁବେଳେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଆମ ସହିତ ଏକତାରେ କାମ କରିବା ଦରକାର—ଏହି ହେଉଛି ସେବକମାନେର ଧର୍ମ।
ଵିଚାରୋଽତ୍ର ମହାନସ୍ତି ଯଦେକା କାମିନୀ ନୃପ । ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତେଽସ୍ମାଭିଃ ସସୈନ୍ଯୈର୍ବଲଦର୍ପିତୈଃ
ଏଠି ଏତେ ବଡ଼ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ ଯେ, ଏକ ମହିଳା ଏମିତି ଶକ୍ତିଶାଳି ଓ ସେନା ସମ୍ପନ୍ନ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାଥିରେ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।
ଦୁର୍ମୁଖ ଉଵାଚ ରାଜନ୍ ଯୁଦ୍ଧେ ଜଯୋ ନୋଽଦ୍ଯ ଭଵିତା ଵେଦ୍ମ୍ଯହଂ କିଲ । ପଲାଯନଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯଶୋହାନିକରଂ ନୃଣାମ୍
ଦୁର୍ମୁଖ କହିଲେ— ରାଜା, ଆଜି ଯୁଦ୍ଧରେ ଆମେ ଜିତିପାରିବୁନାହିଁ ବୋଲି ମୁଁ ଜାଣେ। କିନ୍ତୁ ପଳାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଲୋକଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ନଷ୍ଟ କରେ।
ଇନ୍ଦ୍ରାଦୀନାଂ ସଂଯୁଗେଽପି ନ କୃତଂ ଯଜ୍ଜୁଗୁପ୍ସିତମ୍ । ଏକାକିନୀଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ କୋ ହି କୁର୍ଯାତ୍ପଲାଯନମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଲଜ୍ଜାଜନକ କାମ କରିନାହାନ୍ତି; ଏକା ଜଣେ ଜନନୀକୁ ଦେଖି କେଉଁଠି ଭୟରେ ପଳାଇବ?
ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ମରଣଂ ଵା ରଣେ ଜଯଃ । ଯଦ୍ଭାଵି ତଦ୍ଭଵତ୍ଯେଵ କାତ୍ର ଚିନ୍ତା ଵିପଶ୍ଯତଃ
ତେଣୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ, ମରିବା କିମ୍ବା ଜିତିବା ରଣରେ; ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବା, ସେହି ନିଶ୍ଚିତ ହେବ, ଜଣେ ବୁଝିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଏହି ଚିନ୍ତାର କଣ ଆବଶ୍ୟକ?
ମରଣେଽତ୍ର ଯଶଃପ୍ରାପ୍ତିର୍ଜୀଵନେ ଚ ତଥା ସୁଖମ୍ । ଉଭଯଂ ମନସା କୃତ୍ଵା କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯୁଦ୍ଧମଦ୍ଯ ଵୈ
ମୃତ୍ୟୁରେ ଯଶ ମିଳେ, ଜୀବନରେ ସେହିପରି ସୁଖ ମିଳେ; ଦୁଇଟିକୁ ଭାବି, ଆଜି ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
ପଲାଯନେ ଯଶୋହାନିର୍ମରଣଂ ଚାଯୁଷଃ କ୍ଷଯେ । ତସ୍ମାଚ୍ଛୋକୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଜୀଵିତେ ମରଣେ ଵୃଥା
ପଳାଇବାରେ ଯଶ ହାରାଯାଏ, ମୃତ୍ୟୁରେ ଜୀବନ ଶେଷ ହୁଏ; ତେଣୁ ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁରେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଦୁର୍ମୁଖସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବାଷ୍କଲୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ପ୍ରଣତଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ରାଜାନଂ ଵାକ୍ଯକୋଵିଦଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଦୁର୍ମୁଖର କଥା ଶୁଣି ବାଷ୍କଳ ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ହାତ ଜୋଡି, ଚତୁର୍ କଥା କହିଲେ।
ବାଷ୍କଲ ଉଵାଚ ରାଜଂଶ୍ଚିନ୍ତା ନ କର୍ତଵ୍ଯା କାର୍ଯେଽସ୍ମିନ୍କାତରପ୍ରିଯେ । ଅହମେକୋ ହନିଷ୍ଯାମି ଚଣ୍ଡୀଂ ଚଞ୍ଚଲଲୋଚନାମ୍
ବାଷ୍କଳ କହିଲେ: ରାଜା, ଏହି କାମରେ ଭୟ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ମୁଁ ଏକା ଚଣ୍ଡୀଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଚଞ୍ଚଳ, ମାରିଦେବି।
ଉତ୍ସାହସ୍ତୁ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଃ ସ୍ଥାଯୀଭାଵୋ ରସସ୍ଯ ଚ । ଭଯାନକୋ ଭଵେଦ୍ଵୈରୀ ଵୀରସ୍ଯ ନୃପସତ୍ତମ
ଉତ୍ସାହ ଓ ଦୃଢ଼ତା ରଖିବା ଦରକାର; ଶତ୍ରୁ କେବଳ ଭୟଭୀତ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ, ଶୂରବୀରଙ୍କୁ ନୁହେଁ, ରାଜା।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଭଯଂ ଭୂପ କରିଷ୍ଯେ ଯୁଦ୍ଧମଦ୍ଭୁତମ୍ । ନଯିଷ୍ଯାମି ନରେନ୍ଦ୍ରାହଂ ଚଣ୍ଡିକାଂ ଯମସାଦନମ୍
ତେଣୁ ଭୟ ଛାଡି, ରାଜା, ମୁଁ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି; ମୁଁ ଚଣ୍ଡୀଙ୍କୁ ଯମଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇଯିବି।
ନ ବିଭେମି ଯମାଦିନ୍ଦ୍ରାତ୍କୁବେରାଦ୍ଵରୁଣାଦପି । ଵାଯୋର୍ଵହ୍ନେସ୍ତଥା ଵିଷ୍ଣୋଃ ଶଙ୍କରାଚ୍ଛଶିନୋ ରଵେଃ
ମୁଁ ଯମ, ଇନ୍ଦ୍ର, କୁବେର, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ବିଷ୍ଣୁ, ଶଙ୍କର, ଚନ୍ଦ୍ର, ରବି—କାହାକୁ ଭୟ କରେନି।
ଏକାକିନୀ ତଥା ନାରୀ କିଂ ପୁନର୍ମଦଗର୍ଵିତା । ଅହଂ ତାଂ ନିହନିଷ୍ଯାମି ଵିଶିଖୈଶ୍ଚ ଶିଲାଶିତୈଃ
ସେ ଏକା ଏବଂ ଜଣେ ଜନନୀ—ତାପରି ମୋ ଅଭିମାନରେ ଗର୍ବିତ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତୀର ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପଥରରେ ମାରିଦେବି।
ପଶ୍ଯ ବାହୁବଲଂ ମେଽଦ୍ଯ ଵିହରସ୍ଵ ଯଥାସୁଖମ୍ । ଭଵତାତ୍ର ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ସଂଗ୍ରାମେଽପ୍ଯନଯା ସମମ୍
ଆଜି ମୋର ବାହୁବଳ ଦେଖ; ଇଚ୍ଛାମତେ ମଜା କର; ତୁମେ ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଏଵଂ ବ୍ରୁଵତି ରାଜେନ୍ଦ୍ରଂ ବାଷ୍କଲେ ମଦଗର୍ଵିତେ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ନୃପତିଂ ତତ୍ର ଦୁର୍ଧରୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ବାଷ୍କଳ ମୋ ଅଭିମାନରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଦୁର୍ଧର ଏଠାରେ କଥା କହିଲେ।
ଦୁର୍ଧର ଉଵାଚ ମହିଷାହଂ ଵିଜେଷ୍ଯାମି ଦେଵୀଂ ଦେଵଵିନିର୍ମିତାମ୍ । ଅଷ୍ଟାଦଶଭୁଜାଂ ରମ୍ଯାଂ କାରଣାଚ୍ଚ ସମାଗତାମ୍
ଦୁର୍ଧର କହିଲେ: ମହିଷ, ମୁଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ଜିତିବି, ଯିଏ ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ଅଷ୍ଟାଦଶ ବାହୁ ଥିବା ସୁନ୍ଦରୀ, ଯିଏ କାରଣରେ ଆସିଛନ୍ତି।
ରାଜନ୍ ଭୀଷଯିତୁଂ ତ୍ଵାଂ ଵୈ ମାଯୈଷା ନିର୍ମିତା ସୁରୈଃ । ଵିଭୀଷିକେଯଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ତ୍ଯଜ ମୋହଂ ମନୋଗତମ୍
ରାଜା, ଏହା ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ଭୟ ଦେବାକୁ ମାୟାରେ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଭୟକୁ ବୁଝି, ମନର ମୋହ ଛାଡ।
ରାଜନୀତିରିଯଂ ରାଜନ୍ ମନ୍ତ୍ରିକୃତ୍ଯଂ ତଥା ଶୃଣୁ । ସାତ୍ତ୍ଵିକା ରାଜସାଃ କେଚିତ୍ତାମସାଶ୍ଚ ତଥାପରେ
ରାଜନୀତି ଏହି, ରାଜା; ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ କାମ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ; କେହି ସାତ୍ତ୍ୱିକ, କେହି ରାଜସିକ, ଅନ୍ୟମାନେ ତାମସିକ।
ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତ୍ରିଵିଧା ଲୋକେ ଭଵନ୍ତି ଦାନଵାଧିପ । ସାତ୍ତ୍ଵିକାଃ ପ୍ରଭୁକାର୍ଯାଣି ସାଧଯନ୍ତି ସ୍ଵଶକ୍ତିଭିଃ
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର ହୁଅନ୍ତି, ଦାନବର ମହାରାଜ; ସାତ୍ତ୍ୱିକ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାମ ସାଧନ କରନ୍ତି।
ଆତ୍ମକୃତ୍ଯଂ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ସ୍ଵାମିକାର୍ଯାଵିରୋଧତଃ । ଏକଚିତ୍ତା ଧର୍ମପରା ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ
ସେମାନେ ନିଜ କାମ କରନ୍ତି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାମକୁ ବିରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏକମନ, ଧର୍ମରେ ଲଗି, ମନ୍ତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ରାଜସା ଭିନ୍ନଚିତ୍ତାଶ୍ଚ ସ୍ଵକାର୍ଯନିରତାଃ ସଦା । କଦାଚିତ୍ସ୍ଵାମିକାର୍ଯଂ ତେ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ଯଦୃଚ୍ଛଯା
ରାଜସିକ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭିନ୍ନମନ, ସଦା ନିଜ କାମରେ ଲଗିଥାନ୍ତି; କେବେ କେବେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାମ ମନେ ଆସିଲେ କରନ୍ତି।
ତାମସା ଲୋଭନିରତାଃ ସ୍ଵକାର୍ଯନିରତାଃ ସଦା । ପ୍ରଭୁକାର୍ଯଂ ଵିନାଶ୍ଯୈଵ ସ୍ଵକାର୍ଯଂ ସାଧଯନ୍ତି ତେ
ତାମସି ଲୋକେ ନିଜ ଲାଭ ଓ ଲୋଭରେ ସଦା ଲଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର କାମକୁ ନଷ୍ଟ କରି ନିଜ କାମକୁ ସଫଳ କରନ୍ତି।
ସମଯେ ତେ ଵିଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ପରୈସ୍ତୁ ପରିଵଞ୍ଚିତାଃ । ସ୍ଵଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷୀଯାନ୍ନିର୍ଦିଶନ୍ତି ଗୃହସ୍ଥିତାଃ
ଯଥାସମୟରେ ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ଓ ଠକାଯାନ୍ତି; ଘରେ ରହି ସେମାନେ ନିଜ ଦୁର୍ବଳତା ଶତ୍ରୁପକ୍ଷକୁ ଦେଖାନ୍ତି।