ବୁଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ଦୁରାଧର୍ଷାଃ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ । ମନ୍ତ୍ରଃ ଖଲୁ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଃ ସୁଗୁପ୍ତଃ କାର୍ଯସିଦ୍ଧଯେ
ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଅଦମ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭଲ ଭାବରେ ଗୁପ୍ତ ଯୋଜନା କରିବା ଦ୍ୱାରା କାମ ସଫଳ କରିବା ଉଚିତ।
ମନ୍ତ୍ରମୂଲଂ ସ୍ମୃତଂ ରାଜ୍ଯଂ ଯଦି ସ ସ୍ଯାତ୍ସୁରକ୍ଷିତଃ । ମନ୍ତ୍ରିଭିଶ୍ଚ ସଦାଚାରୈର୍ଵିଧେଯଃ ସର୍ଵଥା ବୁଧୈଃ
ଯଦି ରାଜ୍ୟର ମୂଳ ହେଉଛି ମନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଏହା ସୁରକ୍ଷିତ ଅଛି, ତେବେ ସଦାଚାର ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସବୁବେଳେ ଏହାକୁ ଶାସନ କରିବା ଦରକାର।
ମନ୍ତ୍ରଭେଦେ ଵିନାଶଃ ସ୍ଯାଦ୍ରାଜ୍ଯସ୍ଯ ଭୂପତେସ୍ତଥା । ତସ୍ମାଦ୍ଭେଦଭଯାଦ୍ ଗୁପ୍ତଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଭୂତିମିଚ୍ଛତା
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ହେଲେ, ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯିବ। ତେଣୁ, ଭିନ୍ନତା ଭୟରୁ ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଭଲ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ କାମ କରିବା ଉଚିତ।
ତଦତ୍ର ମନ୍ତ୍ରିଭିର୍ଵାଚ୍ଯଂ ଵଚନଂ ହେତୁମଦ୍ଧିତମ୍ । କାଲଦେଶାନୁସାରେଣ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ନୀତିନିର୍ଣଯମ୍
ଏଠି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ଭଲ ଭାବେ ଭାବି, ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ ଓ ଉପକାରୀ କଥା କହିବା ଉଚିତ ଏବଂ ନୀତି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଦରକାର।
ଯା ଯୋଷାତ୍ର ସମାଯାତା ପ୍ରବଲା ଦେଵନିର୍ମିତା । ଏକାକିନୀ ନିରାଲମ୍ବା କାରଣଂ ତଦ୍ଵିଚିନ୍ତ୍ଯତାମ୍
ଏଠିକୁ ଯିଏ ମହିଳା ଆସିଛନ୍ତି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳି ଓ ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା। ସେ ଏକା ଓ କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ—ଏହାର କାରଣ ଭଲ ଭାବେ ଭାବିବା ଉଚିତ।
ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ବାଲା କିମାଶ୍ଚର୍ଯମତଃ ପରମ୍ । ଶ୍ରେଯୋଽତ୍ର ଵିପରୀତଂ ଵା କୋ ଵେତ୍ତି ଭୁଵନତ୍ରଯେ
ଏକ ଯୁବତୀ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହୁଁଛି—ଏଠାରୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଉ କଣ ହେବ? ଏହି ତିନି ଭୁବନରେ କିଏ ଜାଣେ, ଏଠିରେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କଣ ହେବ?
ନ ବହୂନାଂ ଜଯୋଽପ୍ଯସ୍ତି ନୈକସ୍ଯ ଚ ପରାଜଯଃ । ଦୈଵାଧୀନୌ ସଦା ଜ୍ଞେଯୌ ଯୁଦ୍ଧେ ଜଯପରାଜଯୌ
ଅନେକଙ୍କ ପାଖରେ ସବୁବେଳେ ଜୟ ନଥାଏ, ଏବଂ ଏକ ଲୋକ ପାଖରେ ସବୁବେଳେ ପରାଜୟ ହୁଏନାହିଁ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ଓ ପରାଜୟ ସଦା ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ଉପାଯଵାଦିନଃ ପ୍ରାହୁର୍ଦୈଵଂ କିଂ କେନ ଵୀକ୍ଷିତମ୍ । ଅଦୃଷ୍ଟମିତି ଯନ୍ନାମ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
ଯେଉଁମାନେ ଉପାୟ ନେଇ କଥା କହନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି—'ଭାଗ୍ୟ କଣ, ଏବଂ କିଏ ଦେଖିଛି?' ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅଜଣା ବୋଲି କହନ୍ତି।
ତତ୍ସତ୍ତ୍ଵେଽପି ପ୍ରମାଣଂ କିଂ କାତରାଶାଵଲମ୍ବନମ୍ । ନ ସମର୍ଥଜନାନାଂ ହି ଦୈଵଂ କୁତ୍ରାପି ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଭାଗ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୟଭିତ ଆଶା ଉପରେ ଭରସା କରିବା ପାଇଁ କଣ ପ୍ରମାଣ ଅଛି? ସକ୍ଷମ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଭାଗ୍ୟ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ଉଦ୍ଯମୋ ଦୈଵମେତୌ ହି ଶୂରକାତରଯୋର୍ମତମ୍ । ଵିଚିନ୍ତ୍ଯାଦ୍ଯ ଧିଯା ସର୍ଵଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ କାର୍ଯମାଦରାତ୍
ଉଦ୍ୟମ ଓ ଭାଗ୍ୟ—ଏହି ଦୁଇଟି ଶୂର ଓ ଭୟଭିତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ। ଆଜି ସବୁ କଥା ଭଲ ଭାବେ ଭାବି, ଆଦର ସହ କାମ କରିବା ଉଚିତ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ରାଜ୍ଞୋ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହେତୁଗର୍ଭଂ ମହାଯଶାଃ । ବିଡାଲାଖ୍ଯୋ ମହାରାଜମିତ୍ଯୁଵାଚ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏପରି ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଖ୍ୟାତିଶାଳି ବିଡାଳ ହାତ ଜୋଡି ମହାରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—
ରାଜନ୍ନେଷା ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯା ଯତ୍ନତଃ ପୁନଃ । କିମର୍ଥମିହ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା କୁତଃ କସ୍ଯ ପରିଗ୍ରହଃ
ହେ ରାଜା, ଏହି ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମହିଳାକୁ ପୁଣିଥରେ ଭଲ ଭାବେ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଦରକାର—ସେ କାହିଁକି ଏଠିକୁ ଆସିଛନ୍ତି, କୋଉଠୁ ଆସିଛନ୍ତି, କାହା ପାଇଁ କାମ କରୁଛନ୍ତି?
ମରଣଂ ତେ ପରିଜ୍ଞାଯ ସ୍ତ୍ରିଯା ସର୍ଵାତ୍ମନା ସୁରୈଃ । ପ୍ରେଷିତା ପଦ୍ମପତ୍ରାକ୍ଷୀ ସମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ସ୍ଵତେଜସା
ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ଏକ ମହିଳା ହାତରେ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ଜାଣି, ଦେବତାମାନେ ଏହି ପଦ୍ମନୟନୀଙ୍କୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରକଟ କରି ପଠାଇଛନ୍ତି।
ତେଽପି ଛନ୍ନାଃ ସ୍ଥିତାଃ ଖେଽତ୍ର ସର୍ଵେ ଯୁଦ୍ଧଦିଦୃକ୍ଷଵଃ । ସମଯେଽସ୍ଯାଃ ସହାଯାସ୍ତେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଯୁଯୁତ୍ସଵଃ
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ଲୁଚି ରହିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ସମୟ ଆସିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ସହଯୋଗୀ ହେବେ ଓ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହିବେ।
ପୁରତଃ କାମିନୀଂ କୃତ୍ଵା ତେ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁପୁରୋଗମାଃ । ଵଧିଷ୍ଯନ୍ତି ଚ ନଃ ସର୍ଵାନ୍ସା ତ୍ଵାଂ ଯୁଦ୍ଧେ ହନିଷ୍ଯତି
ମହିଳାକୁ ଆଗରେ ରଖି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ, ସେମାନେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମାରିଦେବେ; ଏବଂ ସେ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା କରିବେ।
ଏତଚ୍ଚିକୀର୍ଷିତଂ ତେଷାଂ ମଯା ଜ୍ଞାତଂ ନରାଧିପ । ଭଵିତଵ୍ଯସ୍ଯ ନ ଜ୍ଞାନଂ ଵର୍ତତେ ମମ ସର୍ଵଥା
ହେ ରାଜା, ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କଣ ମୁଁ ଜାଣିଛି; କିନ୍ତୁ ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବା, ତାହା ବିଷୟରେ ମୋତେ କିଛି ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ।
ଯୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ନ ତ୍ଵଯାଦ୍ଯେତି ନାହଂ ଵକ୍ତୁଂ କ୍ଷମଃ ପ୍ରଭୋ । ପ୍ରମାଣଂ ତ୍ଵଂ ମହାରାଜ କାର୍ଯେଽତ୍ର ଦେଵନିର୍ମିତେ
ମୁଁ କହିପାରିବିନାହିଁ—'ଆଜି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ'। ଏହି ଦେବତାମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଥିବା କାମରେ, ତୁମେ ମହାରାଜା ପ୍ରମାଣ।
ତଦର୍ଥେଽସ୍ମାଭିରନିଶଂ ମର୍ତଵ୍ଯଂ କାର୍ଯଗୌରଵାତ୍ । ଵିହର୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ସାର୍ଧମେଷ ଧର୍ମୋଽନୁଜୀଵିନାମ୍
ଏହି କାରଣରେ, କାମର ଗମ୍ଭୀରତା ଦେଖି, ଆମେ ସବୁବେଳେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଆମ ସହିତ ଏକତାରେ କାମ କରିବା ଦରକାର—ଏହି ହେଉଛି ସେବକମାନେର ଧର୍ମ।
ଵିଚାରୋଽତ୍ର ମହାନସ୍ତି ଯଦେକା କାମିନୀ ନୃପ । ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତେଽସ୍ମାଭିଃ ସସୈନ୍ଯୈର୍ବଲଦର୍ପିତୈଃ
ଏଠି ଏତେ ବଡ଼ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ ଯେ, ଏକ ମହିଳା ଏମିତି ଶକ୍ତିଶାଳି ଓ ସେନା ସମ୍ପନ୍ନ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାଥିରେ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।
ଦୁର୍ମୁଖ ଉଵାଚ ରାଜନ୍ ଯୁଦ୍ଧେ ଜଯୋ ନୋଽଦ୍ଯ ଭଵିତା ଵେଦ୍ମ୍ଯହଂ କିଲ । ପଲାଯନଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯଶୋହାନିକରଂ ନୃଣାମ୍
ଦୁର୍ମୁଖ କହିଲେ— ରାଜା, ଆଜି ଯୁଦ୍ଧରେ ଆମେ ଜିତିପାରିବୁନାହିଁ ବୋଲି ମୁଁ ଜାଣେ। କିନ୍ତୁ ପଳାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଲୋକଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ନଷ୍ଟ କରେ।
ଇନ୍ଦ୍ରାଦୀନାଂ ସଂଯୁଗେଽପି ନ କୃତଂ ଯଜ୍ଜୁଗୁପ୍ସିତମ୍ । ଏକାକିନୀଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ କୋ ହି କୁର୍ଯାତ୍ପଲାଯନମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଲଜ୍ଜାଜନକ କାମ କରିନାହାନ୍ତି; ଏକା ଜଣେ ଜନନୀକୁ ଦେଖି କେଉଁଠି ଭୟରେ ପଳାଇବ?
ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ମରଣଂ ଵା ରଣେ ଜଯଃ । ଯଦ୍ଭାଵି ତଦ୍ଭଵତ୍ଯେଵ କାତ୍ର ଚିନ୍ତା ଵିପଶ୍ଯତଃ
ତେଣୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ, ମରିବା କିମ୍ବା ଜିତିବା ରଣରେ; ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବା, ସେହି ନିଶ୍ଚିତ ହେବ, ଜଣେ ବୁଝିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଏହି ଚିନ୍ତାର କଣ ଆବଶ୍ୟକ?
ମରଣେଽତ୍ର ଯଶଃପ୍ରାପ୍ତିର୍ଜୀଵନେ ଚ ତଥା ସୁଖମ୍ । ଉଭଯଂ ମନସା କୃତ୍ଵା କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯୁଦ୍ଧମଦ୍ଯ ଵୈ
ମୃତ୍ୟୁରେ ଯଶ ମିଳେ, ଜୀବନରେ ସେହିପରି ସୁଖ ମିଳେ; ଦୁଇଟିକୁ ଭାବି, ଆଜି ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
ପଲାଯନେ ଯଶୋହାନିର୍ମରଣଂ ଚାଯୁଷଃ କ୍ଷଯେ । ତସ୍ମାଚ୍ଛୋକୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଜୀଵିତେ ମରଣେ ଵୃଥା
ପଳାଇବାରେ ଯଶ ହାରାଯାଏ, ମୃତ୍ୟୁରେ ଜୀବନ ଶେଷ ହୁଏ; ତେଣୁ ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁରେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଦୁର୍ମୁଖସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବାଷ୍କଲୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ପ୍ରଣତଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ରାଜାନଂ ଵାକ୍ଯକୋଵିଦଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଦୁର୍ମୁଖର କଥା ଶୁଣି ବାଷ୍କଳ ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ହାତ ଜୋଡି, ଚତୁର୍ କଥା କହିଲେ।
ବାଷ୍କଲ ଉଵାଚ ରାଜଂଶ୍ଚିନ୍ତା ନ କର୍ତଵ୍ଯା କାର୍ଯେଽସ୍ମିନ୍କାତରପ୍ରିଯେ । ଅହମେକୋ ହନିଷ୍ଯାମି ଚଣ୍ଡୀଂ ଚଞ୍ଚଲଲୋଚନାମ୍
ବାଷ୍କଳ କହିଲେ: ରାଜା, ଏହି କାମରେ ଭୟ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ମୁଁ ଏକା ଚଣ୍ଡୀଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଚଞ୍ଚଳ, ମାରିଦେବି।
ଉତ୍ସାହସ୍ତୁ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଃ ସ୍ଥାଯୀଭାଵୋ ରସସ୍ଯ ଚ । ଭଯାନକୋ ଭଵେଦ୍ଵୈରୀ ଵୀରସ୍ଯ ନୃପସତ୍ତମ
ଉତ୍ସାହ ଓ ଦୃଢ଼ତା ରଖିବା ଦରକାର; ଶତ୍ରୁ କେବଳ ଭୟଭୀତ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ, ଶୂରବୀରଙ୍କୁ ନୁହେଁ, ରାଜା।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଭଯଂ ଭୂପ କରିଷ୍ଯେ ଯୁଦ୍ଧମଦ୍ଭୁତମ୍ । ନଯିଷ୍ଯାମି ନରେନ୍ଦ୍ରାହଂ ଚଣ୍ଡିକାଂ ଯମସାଦନମ୍
ତେଣୁ ଭୟ ଛାଡି, ରାଜା, ମୁଁ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି; ମୁଁ ଚଣ୍ଡୀଙ୍କୁ ଯମଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇଯିବି।
ନ ବିଭେମି ଯମାଦିନ୍ଦ୍ରାତ୍କୁବେରାଦ୍ଵରୁଣାଦପି । ଵାଯୋର୍ଵହ୍ନେସ୍ତଥା ଵିଷ୍ଣୋଃ ଶଙ୍କରାଚ୍ଛଶିନୋ ରଵେଃ
ମୁଁ ଯମ, ଇନ୍ଦ୍ର, କୁବେର, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ବିଷ୍ଣୁ, ଶଙ୍କର, ଚନ୍ଦ୍ର, ରବି—କାହାକୁ ଭୟ କରେନି।
ଏକାକିନୀ ତଥା ନାରୀ କିଂ ପୁନର୍ମଦଗର୍ଵିତା । ଅହଂ ତାଂ ନିହନିଷ୍ଯାମି ଵିଶିଖୈଶ୍ଚ ଶିଲାଶିତୈଃ
ସେ ଏକା ଏବଂ ଜଣେ ଜନନୀ—ତାପରି ମୋ ଅଭିମାନରେ ଗର୍ବିତ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତୀର ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପଥରରେ ମାରିଦେବି।