ଦେଵୀପରାଜଯକରଣାଯ ଦୁର୍ଧରପ୍ରବୋଧଵଚନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତନ୍ନିଶମ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ତାମ୍ରସ୍ଯ ଜଗଦମ୍ବିକା । ମେଘଗମ୍ଭୀରଯା ଵାଚା ହସନ୍ତୀ ତମୁଵାଚ ହ
ଦେବୀଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିବା ପାଇଁ ତାମ୍ର ଯେଉଁ କଥା କହିଲେ, ତାହା ବୁଝିବା ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଦୃଢ଼ ଥିଲା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ସେ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାଆ ମେଘର ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ ହସି କହିଲେ।
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ଗଚ୍ଛ ତାମ୍ର ପତିଂ ବ୍ରୂହି ମୁମୂର୍ଷୁଂ ମନ୍ଦଚେତସମ୍ । ମହିଷଂ ଚାତିକାମାର୍ତଂ ମୂଢଂ ଜ୍ଞାନଵିଵର୍ଜିତମ୍
ଦେବୀ କହିଲେ: ତାମ୍ର, ତୁମ ସ୍ୱାମୀ, ଯିଏ ମରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ଓ ମନ ଅବୁଦ୍ଧି ହୋଇଛି, ଏବଂ ଅତି ଆସକ୍ତ ମହିଷ, ଯିଏ ଜ୍ଞାନହୀନ, ସେମାନଙ୍କୁ ଯାଇ କହ।
ଯଥା ତେ ମହିଷୀ ମାତା ପ୍ରୌଢା ଯଵସଭକ୍ଷିଣୀ । ନାହଂ ତଥା ଶୃଙ୍ଗଵତୀ ଲମ୍ବପୁଚ୍ଛା ମହୋଦରୀ
ଯେପରି ତୁମ ମାଆ ରାଣୀ ବୟସ୍କ ଓ ଯବ ଖାଉଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେପରି ଶୃଙ୍ଗ ଧାରିଣୀ, ଲମ୍ବା ପୁଛ ଓ ବଡ଼ ପେଟ ଥିବା ନୁହେଁ।
ନ କାମଯେଽହଂ ଦେଵେଶଂ ନୈଵ ଵିଷ୍ଣୁଂ ନ ଶଙ୍କରମ୍ । ଧନଦଂ ଵରୁଣଂ ନୈଵ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ନ ଚ ପାଵକମ୍
ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ନାହିଁ ବିଷ୍ଣୁ, ନାହିଁ ଶଙ୍କର; ଧନର ଦେବତା, ବରୁଣ, ବ୍ରହ୍ମା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ଏତାନ୍ଦେଵଗଣାନ୍ହିତ୍ଵା ପଶୁଂ କେନ ଗୁଣେନ ଵୈ । ଵୃଣୋମ୍ଯହଂ ଵୃଥା ଲୋକେ ଗର୍ହଣା ମେ ଭଵେଦିତି
ଏମିତି ଦେବମାନେ ଥିବାବେଳେ, ମୁଁ କେଉଁ ଗୁଣରେ ଏକ ପଶୁକୁ ବାଛିବି? ଏହା କରିଲେ ଲୋକେ ମୋତେ ଅନାବଶ୍ୟକ ନିନ୍ଦା କରିବେ।
ନାହଂ ପତିଂଵରା ନାରୀ ଵର୍ତତେ ମେ ପତିଃ ପ୍ରଭୁଃ । ସର୍ଵକର୍ତା ସର୍ଵସାକ୍ଷୀ ହ୍ଯକର୍ତା ନିଃସ୍ପୃହଃ ସ୍ଥିରଃ
ମୁଁ କୌଣସି ପତିକୁ ନିଷ୍ଠା ରଖୁଥିବା ଜଣେ ଜନାନୀ ନୁହେଁ; ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି ପ୍ରଭୁ ନାହିଁ। ସେ ସବୁ କାମର କର୍ତ୍ତା, ସବୁ ଦେଖୁଥିବା ସାକ୍ଷୀ, ତଥାପି କିଛି କରୁନାହାଁତି, ଆସକ୍ତିହୀନ ଓ ଅଚଳ।
ନିର୍ଗୁଣୋ ନିର୍ମମୋଽନନ୍ତୋ ନିରାଲମ୍ବୋ ନିରାଶ୍ରଯଃ । ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଗଃ ସାକ୍ଷୀ ପୂର୍ଣଃ ପୂର୍ଣାଶଯଃ ଶିଵଃ
ସେ ଗୁଣହୀନ, ମମତାହୀନ, ଅନନ୍ତ, ଆଶ୍ରୟବିହୀନ, ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ସାକ୍ଷୀ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ଥିବା, ଶୁଭ।
ସର୍ଵାଵାସକ୍ଷମଃ ଶାନ୍ତଃ ସର୍ଵଦୃକ୍ସର୍ଵଭାଵନଃ । ତଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମହିଷଂ ମନ୍ଦଂ କଥଂ ସେଵିତୁମୁତ୍ସହେ
ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବାସ କରିପାରିବା, ଶାନ୍ତ, ସମସ୍ତକୁ ଦେଖୁଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ଏମିତି ଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଏକ ମୂଢ଼ ମହିଷ ପାଇଁ କିପରି ମୁଁ ସେବା କରିପାରିବି?
ପ୍ରବୁଧ୍ଯ ଯୁଧ୍ଯତାଂ କାମଂ କରୋମି ଯମଵାହନମ୍ । ଅଥଵା ମନୁଜାନାଂ ଵୈ କରିଷ୍ଯେ ଜଲଵାହକମ୍
ଯଦି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଜାଗି ଯୁଦ୍ଧ କର। ମୁଁ ତୁମକୁ ଯମଙ୍କର ବାହନ କରିଦେବି, କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ପାଣି ବୋହିବା ପଶୁ କରିଦେବି।
ଜୀଵିତେଚ୍ଛାସ୍ତି ଚେତ୍ପାପ ଗଚ୍ଛ ପାତାଲମାଶୁ ଵୈ । ସମସ୍ତୈର୍ଦାନଵୈର୍ଯୁକ୍ତସ୍ତ୍ଵନ୍ଯଥା ହନ୍ମି ସଙ୍ଗରେ
ଯଦି ତୁମେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ତୁରନ୍ତ ପାତାଳକୁ ଯାଅ, ସମସ୍ତ ଦାନବଙ୍କ ସହିତ। ନହେଲେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମାରିଦେବି।
କାମଂ ସଦୃଶଯୋର୍ଯୋଗଃ ସଂସାରେ ସୁଖଦୋ ଭଵେତ୍ । ଅନ୍ଯଥା ଦୁଃଖଦୋ ଭୂଯାଦଜ୍ଞାନାଦ୍ଯଦି କଲ୍ପିତଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ସମାନଙ୍କର ଏକତା ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ଅନ୍ୟଥା, ଅଜ୍ଞାନରେ ଭାବିଲେ ଦୁଃଖ ହୁଏ।
ମୂର୍ଖସ୍ତ୍ଵମସି ଯଦ୍ ବ୍ରୂଷେ ପତିଂ ମେ ଭଜ ଭାମିନି । କ୍ଵାହଂ କ୍ଵ ମହିଷଃ ଶୃଙ୍ଗୀ ସମ୍ବନ୍ଧଃ କୀଦୃଶୋ ଦ୍ଵଯୋଃ
ତୁମେ ମୂଢ଼, ଯେଉଁଠି 'ସୁନ୍ଦରୀ, ମୋ ପତିକୁ ଗ୍ରହଣ କର' କୁହୁଛ। ମୁଁ କେଉଁଠି, ଏହି ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ମହିଷ କେଉଁଠି? ଦୁଇଝଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ସମ୍ପର୍କ?
ଗଚ୍ଛ ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ଵା କାମଂ ହନିଷ୍ଯେଽହଂ ସବାନ୍ଧଵମ୍ । ଯଜ୍ଞଭାଗଂ ଦେଵଲୋକଂ ନୋଚେତ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସୁଖୀ ଭଵ
ଚାଲ, ଚାହୁଁଛୁ ଯୁଦ୍ଧ କର, ନାହିଁଲେ ମୁଁ ତୁମେ ଓ ତୁମ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବକୁ ମାରିଦେବି। ଯଦି ଦେବମାନେର ଯଜ୍ଞ ଅଂଶ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ ଫେରାଇ ଦେଉନାହଁ, ତେବେ ସବୁକିଛି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟଠାରେ ସୁଖରେ ରୁହ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସା ତଦା ଦେଵୀ ଜଗର୍ଜ ଭୃଶମଦ୍ଭୁତମ୍ । କଲ୍ପାନ୍ତସଦୃଶଂ ନାଦଂ ଚକ୍ରେ ଦୈତ୍ଯଭଯାଵହମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି କହି, ସେଇ ସମୟରେ ଦେବୀ ଭୟଙ୍କର ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗର୍ଜନ କଲେ, ଯାହା କଳ୍ପାନ୍ତ ସମାନ ଶବ୍ଦ ହେଲା ଓ ଦାନବମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ଚକମ୍ପେ ଵସୁଧା ଚେଲୁସ୍ତେନ ଶବ୍ଦେନ ଭୂଧରାଃ । ଗର୍ଭାଶ୍ଚ ଦୈତ୍ଯପତ୍ନୀନାଂ ସସ୍ରଂସୁର୍ଗର୍ଜିତସ୍ଵନାତ୍
ସେଇ ଶବ୍ଦରେ ଭୂମି କମ୍ପିଗଲା, ପାହାଡ଼ମାନେ ହଲିଗଲେ, ଦାନବୀମାନେର ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁମାନେ ଗର୍ଜନ ଶବ୍ଦରେ ଗର୍ଭରୁ ଝରିପଡ଼ିଲେ।
ତାମ୍ରଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ତଂ ଶବ୍ଦଂ ଭଯତ୍ରସ୍ତମନାସ୍ତଦା । ପଲାଯନଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ଜଗାମ ମହିଷାନ୍ତିକମ୍
ସେଇ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତାମ୍ର ଭୟରେ ଭୀତ ହୋଇ, ପଳାଇ ମହିଷଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା।
ନଗରେ ତସ୍ଯ ଯେ ଦୈତ୍ଯାସ୍ତେଽପି ଚିନ୍ତାମଵାପ୍ନୁଵନ୍ । ବଧିରୀକୃତକର୍ଣାଶ୍ଚ ପଲାଯନପରା ନୃପ
ସେ ନଗରରେ ଥିବା ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ସେମାନଙ୍କର କାନ ବିବ୍ରତ ହେଲା, ଓ ରାଜା, ସେମାନେ ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ତଦା କ୍ରୋଧେନ ସିଂହୋଽପି ନନାଦ ଭୃଶମୁତ୍ସଟଃ । ତେନ ନାଦେନ ଦୈତେଯା ଭଯଂ ଜଗ୍ମୁରପି ସ୍ଫୁଟମ୍
ତାପରେ, କ୍ରୋଧରେ ସିଂହ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଗର୍ଜନ କଲା; ସେ ଗର୍ଜନ ଶବ୍ଦରେ ଦାନବମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ତାମ୍ରଂ ସମାଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହଯାରିରପି ମୋହିତଃ । ଚିନ୍ତଯାମାସ ସଚିଵୈଃ କିଂ କର୍ତଵ୍ଯମତଃ ପରମ୍
ତାମ୍ରକୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ଘୋଡ଼ାମୁହଁ ବିପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଗଲା, ଓ ସେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଦୁର୍ଗଗ୍ରହୋ ଵା କର୍ତଵ୍ଯୋ ଯୁଦ୍ଧଂ ନିର୍ଗତ୍ଯ ଵା ପୁନଃ । ପଲାଯନେ କୃତେ ଶ୍ରେଯୋ ଭଵେଦ୍ଵା ଦାନଵୋତ୍ତମାଃ
କି ଆମେ ଏକ ଦୁର୍ଗ ଦଖଳ କରିବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା ପୁଣିଥରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ବାହାରିବା? ନାହିଁଲେ ପଳାଇଯିବା ଭଲ ହେବ କି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବମାନେ?
ବୁଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ଦୁରାଧର୍ଷାଃ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ । ମନ୍ତ୍ରଃ ଖଲୁ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଃ ସୁଗୁପ୍ତଃ କାର୍ଯସିଦ୍ଧଯେ
ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଅଦମ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭଲ ଭାବରେ ଗୁପ୍ତ ଯୋଜନା କରିବା ଦ୍ୱାରା କାମ ସଫଳ କରିବା ଉଚିତ।
ମନ୍ତ୍ରମୂଲଂ ସ୍ମୃତଂ ରାଜ୍ଯଂ ଯଦି ସ ସ୍ଯାତ୍ସୁରକ୍ଷିତଃ । ମନ୍ତ୍ରିଭିଶ୍ଚ ସଦାଚାରୈର୍ଵିଧେଯଃ ସର୍ଵଥା ବୁଧୈଃ
ଯଦି ରାଜ୍ୟର ମୂଳ ହେଉଛି ମନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଏହା ସୁରକ୍ଷିତ ଅଛି, ତେବେ ସଦାଚାର ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସବୁବେଳେ ଏହାକୁ ଶାସନ କରିବା ଦରକାର।
ମନ୍ତ୍ରଭେଦେ ଵିନାଶଃ ସ୍ଯାଦ୍ରାଜ୍ଯସ୍ଯ ଭୂପତେସ୍ତଥା । ତସ୍ମାଦ୍ଭେଦଭଯାଦ୍ ଗୁପ୍ତଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଭୂତିମିଚ୍ଛତା
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ହେଲେ, ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯିବ। ତେଣୁ, ଭିନ୍ନତା ଭୟରୁ ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଭଲ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ କାମ କରିବା ଉଚିତ।
ତଦତ୍ର ମନ୍ତ୍ରିଭିର୍ଵାଚ୍ଯଂ ଵଚନଂ ହେତୁମଦ୍ଧିତମ୍ । କାଲଦେଶାନୁସାରେଣ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ନୀତିନିର୍ଣଯମ୍
ଏଠି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ଭଲ ଭାବେ ଭାବି, ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ ଓ ଉପକାରୀ କଥା କହିବା ଉଚିତ ଏବଂ ନୀତି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଦରକାର।
ଯା ଯୋଷାତ୍ର ସମାଯାତା ପ୍ରବଲା ଦେଵନିର୍ମିତା । ଏକାକିନୀ ନିରାଲମ୍ବା କାରଣଂ ତଦ୍ଵିଚିନ୍ତ୍ଯତାମ୍
ଏଠିକୁ ଯିଏ ମହିଳା ଆସିଛନ୍ତି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳି ଓ ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା। ସେ ଏକା ଓ କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ—ଏହାର କାରଣ ଭଲ ଭାବେ ଭାବିବା ଉଚିତ।
ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ବାଲା କିମାଶ୍ଚର୍ଯମତଃ ପରମ୍ । ଶ୍ରେଯୋଽତ୍ର ଵିପରୀତଂ ଵା କୋ ଵେତ୍ତି ଭୁଵନତ୍ରଯେ
ଏକ ଯୁବତୀ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହୁଁଛି—ଏଠାରୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଉ କଣ ହେବ? ଏହି ତିନି ଭୁବନରେ କିଏ ଜାଣେ, ଏଠିରେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କଣ ହେବ?
ନ ବହୂନାଂ ଜଯୋଽପ୍ଯସ୍ତି ନୈକସ୍ଯ ଚ ପରାଜଯଃ । ଦୈଵାଧୀନୌ ସଦା ଜ୍ଞେଯୌ ଯୁଦ୍ଧେ ଜଯପରାଜଯୌ
ଅନେକଙ୍କ ପାଖରେ ସବୁବେଳେ ଜୟ ନଥାଏ, ଏବଂ ଏକ ଲୋକ ପାଖରେ ସବୁବେଳେ ପରାଜୟ ହୁଏନାହିଁ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ଓ ପରାଜୟ ସଦା ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ଉପାଯଵାଦିନଃ ପ୍ରାହୁର୍ଦୈଵଂ କିଂ କେନ ଵୀକ୍ଷିତମ୍ । ଅଦୃଷ୍ଟମିତି ଯନ୍ନାମ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
ଯେଉଁମାନେ ଉପାୟ ନେଇ କଥା କହନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି—'ଭାଗ୍ୟ କଣ, ଏବଂ କିଏ ଦେଖିଛି?' ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅଜଣା ବୋଲି କହନ୍ତି।
ତତ୍ସତ୍ତ୍ଵେଽପି ପ୍ରମାଣଂ କିଂ କାତରାଶାଵଲମ୍ବନମ୍ । ନ ସମର୍ଥଜନାନାଂ ହି ଦୈଵଂ କୁତ୍ରାପି ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଭାଗ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୟଭିତ ଆଶା ଉପରେ ଭରସା କରିବା ପାଇଁ କଣ ପ୍ରମାଣ ଅଛି? ସକ୍ଷମ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଭାଗ୍ୟ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ଉଦ୍ଯମୋ ଦୈଵମେତୌ ହି ଶୂରକାତରଯୋର୍ମତମ୍ । ଵିଚିନ୍ତ୍ଯାଦ୍ଯ ଧିଯା ସର୍ଵଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ କାର୍ଯମାଦରାତ୍
ଉଦ୍ୟମ ଓ ଭାଗ୍ୟ—ଏହି ଦୁଇଟି ଶୂର ଓ ଭୟଭିତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ। ଆଜି ସବୁ କଥା ଭଲ ଭାବେ ଭାବି, ଆଦର ସହ କାମ କରିବା ଉଚିତ।