ତ୍ଵରନ୍ଵୀର ମହାବାହୋ ସୈନ୍ଯେନ ମହତା ଵୃତଃ । ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ତ୍ଵଯା ଜ୍ଞେଯା ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ହେ ବଳଶାଳୀ ବୀର, ତୁମେ ଦ୍ରୁତ ଚାଲ, ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ଯାଅ; ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ପୁନିପୁନି ଭଲଭାବେ ଭାବିବା ଦରକାର।
କିମର୍ଥମାଗତା ଚେଯଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ତଦ୍ଧି କାରଣମ୍ । କାମାଦ୍ଵା ଵୈରଭାଵାଚ୍ଚ ମାଯା କସ୍ଯେଯମିତ୍ଯୁତ
ସେ କାହିଁକି ଆସିଛନ୍ତି, ଏହା ଜାଣିବା ଦରକାର; ତାହାର କାରଣ କ'ଣ, କାମ ରୁ କି, ଶତ୍ରୁତା ରୁ କି, କିମ୍ବା କାହାର ମାୟା ଏହା, ଏହି ନିଶ୍ଚିତ କର।
ଆଦୌ ତନ୍ନିଶ୍ଚଯଂ କୃତ୍ଵା ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ତଚ୍ଚିକୀର୍ଷିତମ୍ । ପଶ୍ଚାଦ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଯଥାଯୋଗ୍ଯଂ ଯଥାବଲମ୍
ପ୍ରଥମେ ତାହାର ଇଚ୍ଛା ନିଶ୍ଚିତ କରି, ସେ କ'ଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ଜାଣିବା ଦରକାର; ପରେ, ତୁମ ଶକ୍ତି ଓ ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ ଯୁଦ୍ଧ କର।
କାତରତ୍ଵଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନିର୍ଦଯତ୍ଵଂ ତଥା ନ ଚ । ଯାଦୃଶଂ ହି ମନସ୍ତସ୍ଯାଃ କର୍ତଵ୍ଯଂ ତାଦୃଶଂ ତ୍ଵଯା
ଭୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନ ନିର୍ଦୟ ହେବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କର ମନ ଯେପରି, ସେହିପରି ତୁମେ ବ୍ୟବହାର କର।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତଦ୍ଭାଷିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତାମ୍ରଃ କାଲଵଶଂ ଗତଃ । ନିର୍ଗତଃ ସୈନ୍ଯସଂଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରଣମ୍ଯ ମହିଷଂ ନୃପମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତାମ୍ର ଭାଗ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହି, ସେନା ସହିତ ରାଜା ମହିଷଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ବାହାରିଗଲେ।
ଗଚ୍ଛନ୍ମାର୍ଗେ ଦୁରାତ୍ମାସୌ ଶକୁନାନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦାରୁଣାନ୍ । ଵିସ୍ମଯଞ୍ଚ ଭଯଂ ପ୍ରାପ ଯମମାର୍ଗପ୍ରଦର୍ଶକାନ୍
ପଥରେ ଯିବାବେଳେ, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ପକ୍ଷୀମାନେ ଦେଖିଲେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭୟ ଅନୁଭବ କଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁର ପଥ ଦେଖାଉଥିଲେ।
ସଗତ୍ଵା ତାଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଦେଵୀଂ ସିଂହୋପରିସ୍ଥିତାମ୍ । ସ୍ତୂଯମାନାଂ ସୁରୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସର୍ଵାଯୁଧଵିଭୂଷିତାମ୍
ସେ ଜଣେ ଯାଇ, ସିଂହ ଉପରେ ବସିଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହେଉଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ।
ତାମୁଵାଚ ଵିନୀତଃ ସନ୍ ଵାକ୍ଯଂ ମଧୁରଯା ଗିରା । ସାମଭାଵଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଵିନଯାଵନତଃ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ବଡ ନମ୍ରତା ସହିତ ମୃଦୁ କଥାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ, ମନରେ ସମତା ଧରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଠିଆ ରହିଲେ।
ଦେଵି ଦୈତ୍ଯେଶ୍ଵରଃ ଶୃଙ୍ଗୀ ତ୍ଵଦ୍ରୂପଗୁଣମୋହିତଃ । ସ୍ପୃହାଂ କରୋତି ମହିଷସ୍ତ୍ଵତ୍ପାଣିଗ୍ରହଣାଯ ଚ
ହେ ଦେବୀ, ଦାୟତ୍ୟମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଶୃଙ୍ଗୀ ଆପଣଙ୍କ ରୂପ ଓ ଗୁଣରେ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି; ମହିଷ ଆପଣଙ୍କ ହାତ ଧରି ବିବାହ କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି।
ଭାଵଂ କୁରୁ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ତସ୍ମିନ୍ନମରଦୁର୍ଜଯେ । ପତିଂ ତଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମୃଦ୍ଵଙ୍ଗି ନନ୍ଦନେ ଵିହରାଦ୍ଭୁତେ
ହେ ବିସ୍ତୃତ ନୟନ ଧାରିଣୀ, ଏହି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯିଏଁ ଜିତିପାରିନଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦୟା କରନ୍ତୁ; ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ପାଇ, ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତୁ।
ସର୍ଵାଙ୍ଗସୁନ୍ଦରଂ ଦେହଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସର୍ଵସୁଖାସ୍ପଦମ୍ । ସୁଖଂ ସର୍ଵାତ୍ମନା ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ଦୁଃଖଂ ହେଯମିତି ସ୍ଥିତିଃ
ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର ଦେହ ପାଇ, ଯାହା ସମସ୍ତ ସୁଖର ଉତ୍ସ, ସେଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସୁଖକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଦୁଃଖକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଏହି ଜୀବନର ନୀତି।
କରଭୋରୁ କିମର୍ଥଂ ତେ ଗୃହୀତାନ୍ଯାଯୁଧାନ୍ଯଲମ୍ । ପୁଷ୍ପକନ୍ଦୁକଯୋଗ୍ଯାସ୍ତେ କରାଃ କମଲକୋମଲାଃ
ହେ ସୁକୁମାର ଜଂଘା ଧାରିଣୀ, କାହିଁକି ଆପଣ ଏତେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଛନ୍ତି? ଆପଣଙ୍କ ପଦ୍ମ ସମ କୋମଳ ହାତ ଫୁଲ କିମ୍ବା କନ୍ଦୁକ ଖେଳିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ଅସ୍ତ୍ର ଧରିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ।
ଭ୍ରୂଚାପେ ଵିଦ୍ଯମାନେଽପି ଧନୁଷା କିଂ ପ୍ରଯୋଜନମ୍ । କଟାକ୍ଷା ଵିଶିଖାଃ ସନ୍ତି କିଂ ବାଣୈର୍ନିଷ୍ପ୍ରଯୋଜନୈଃ
ଆପଣଙ୍କ ଭୃକୁଟି ଧନୁଷ ଥିବାବେଳେ, ସତ୍ୟ ଧନୁଷ ଦରକାର କାହିଁକି? ଆପଣଙ୍କ ଚାହିଁବା ଦୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ଶର, ତେଣୁ ଅସଲି ଶରର କୌଣସି ଦରକାର ନାହିଁ।
ସଂସାରେ ଦୁଃଖଦଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଜାନତା । ଲୋଭାସକ୍ତାଃ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ସଂଗ୍ରାମଞ୍ଚ ପରସ୍ପରମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ଜଣେ ବୁଝିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଲୋଭ ଓ ଆସକ୍ତିରେ ପଡିଥିବାମାନେ ଏକାଉଁ ଅପରେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି।
ପୁଷ୍ପୈରପି ନ ଯୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ କିଂ ପୁନର୍ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ । ଭେଦନଂ ନିଜଗାତ୍ରାଣାଂ କସ୍ଯ ତଜ୍ଜାଯତେ ମୁଦେ
ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତେବେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶର ଦ୍ୱାରା କିଏ କରିବ? ନିଜ ଦେହକୁ ଆଘାତ କରି କିଏ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ?
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମପି ତନ୍ଵଙ୍ଗି ପ୍ରସାଦଂ କର୍ତୁମର୍ହସି । ଭର୍ତାରଂ ଭଜ ମେ ନାଥଂ ଦେଵଦାନଵପୂଜିତମ୍
ତେଣୁ, ହେ ସୁକୁମାର ଅଙ୍ଗ ଧାରିଣୀ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଦୟା କରନ୍ତୁ; ମୋ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ, ଯିଏ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ପୂଜନ୍ତି, ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
ସ ତେଽତ୍ର ଵାଞ୍ଛିତଂ ସର୍ଵଂ କରିଷ୍ଯତି ମନୋରଥମ୍ । ତ୍ଵଂ ପଟ୍ଟମହିଷୀ ରାଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଥା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ସେ ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ କରିବେ; ଆପଣ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ ହେବେ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵଚନଂ କୁରୁ ମେ ଦେଵି ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ସୁଖମୁତ୍ତମମ୍ । ସଂଗ୍ରାମେ ଜଯସନ୍ଦେହଃ କଷ୍ଟଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ
ହେ ଦେବୀ, ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁଖ ପାଇବେ; ଯୁଦ୍ଧର କଷ୍ଟ ସହି ଅବଶ୍ୟ ଜୟ ଲାଭ କରିବେ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଜାନାସି ରାଜନୀତିଂ ତ୍ଵଂ ଯଥାଵଦ୍ଵରଵର୍ଣିନି । ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ରାଜ୍ଯସୁଖଂ ପୂର୍ଣଂ ଵର୍ଷାଣାମଯୁତାଯୁତମ୍
ହେ ସ୍ତ୍ରୀମଣି, ଆପଣ ରାଜନୀତି ଭଲଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତୁ।
ପୁତ୍ରସ୍ତେ ଭଵିତା କାନ୍ତଃ ସୋଽପି ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯତି । ଯୌଵନେ କ୍ରୀଡଯିତ୍ଵାନ୍ତେ ଵାର୍ଧକ୍ଯେ ସୁଖମାପ୍ସ୍ଯସି
ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରିୟ ହେବେ ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ରାଜା ହେବେ; ଯୌବନରେ ଖେଳି ଶେଷରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ।
ଦେଵୀପରାଜଯକରଣାଯ ଦୁର୍ଧରପ୍ରବୋଧଵଚନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତନ୍ନିଶମ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ତାମ୍ରସ୍ଯ ଜଗଦମ୍ବିକା । ମେଘଗମ୍ଭୀରଯା ଵାଚା ହସନ୍ତୀ ତମୁଵାଚ ହ
ଦେବୀଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିବା ପାଇଁ ତାମ୍ର ଯେଉଁ କଥା କହିଲେ, ତାହା ବୁଝିବା ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଦୃଢ଼ ଥିଲା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ସେ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାଆ ମେଘର ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ ହସି କହିଲେ।
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ଗଚ୍ଛ ତାମ୍ର ପତିଂ ବ୍ରୂହି ମୁମୂର୍ଷୁଂ ମନ୍ଦଚେତସମ୍ । ମହିଷଂ ଚାତିକାମାର୍ତଂ ମୂଢଂ ଜ୍ଞାନଵିଵର୍ଜିତମ୍
ଦେବୀ କହିଲେ: ତାମ୍ର, ତୁମ ସ୍ୱାମୀ, ଯିଏ ମରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ଓ ମନ ଅବୁଦ୍ଧି ହୋଇଛି, ଏବଂ ଅତି ଆସକ୍ତ ମହିଷ, ଯିଏ ଜ୍ଞାନହୀନ, ସେମାନଙ୍କୁ ଯାଇ କହ।
ଯଥା ତେ ମହିଷୀ ମାତା ପ୍ରୌଢା ଯଵସଭକ୍ଷିଣୀ । ନାହଂ ତଥା ଶୃଙ୍ଗଵତୀ ଲମ୍ବପୁଚ୍ଛା ମହୋଦରୀ
ଯେପରି ତୁମ ମାଆ ରାଣୀ ବୟସ୍କ ଓ ଯବ ଖାଉଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେପରି ଶୃଙ୍ଗ ଧାରିଣୀ, ଲମ୍ବା ପୁଛ ଓ ବଡ଼ ପେଟ ଥିବା ନୁହେଁ।
ନ କାମଯେଽହଂ ଦେଵେଶଂ ନୈଵ ଵିଷ୍ଣୁଂ ନ ଶଙ୍କରମ୍ । ଧନଦଂ ଵରୁଣଂ ନୈଵ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ନ ଚ ପାଵକମ୍
ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ନାହିଁ ବିଷ୍ଣୁ, ନାହିଁ ଶଙ୍କର; ଧନର ଦେବତା, ବରୁଣ, ବ୍ରହ୍ମା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ଏତାନ୍ଦେଵଗଣାନ୍ହିତ୍ଵା ପଶୁଂ କେନ ଗୁଣେନ ଵୈ । ଵୃଣୋମ୍ଯହଂ ଵୃଥା ଲୋକେ ଗର୍ହଣା ମେ ଭଵେଦିତି
ଏମିତି ଦେବମାନେ ଥିବାବେଳେ, ମୁଁ କେଉଁ ଗୁଣରେ ଏକ ପଶୁକୁ ବାଛିବି? ଏହା କରିଲେ ଲୋକେ ମୋତେ ଅନାବଶ୍ୟକ ନିନ୍ଦା କରିବେ।
ନାହଂ ପତିଂଵରା ନାରୀ ଵର୍ତତେ ମେ ପତିଃ ପ୍ରଭୁଃ । ସର୍ଵକର୍ତା ସର୍ଵସାକ୍ଷୀ ହ୍ଯକର୍ତା ନିଃସ୍ପୃହଃ ସ୍ଥିରଃ
ମୁଁ କୌଣସି ପତିକୁ ନିଷ୍ଠା ରଖୁଥିବା ଜଣେ ଜନାନୀ ନୁହେଁ; ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି ପ୍ରଭୁ ନାହିଁ। ସେ ସବୁ କାମର କର୍ତ୍ତା, ସବୁ ଦେଖୁଥିବା ସାକ୍ଷୀ, ତଥାପି କିଛି କରୁନାହାଁତି, ଆସକ୍ତିହୀନ ଓ ଅଚଳ।
ନିର୍ଗୁଣୋ ନିର୍ମମୋଽନନ୍ତୋ ନିରାଲମ୍ବୋ ନିରାଶ୍ରଯଃ । ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଗଃ ସାକ୍ଷୀ ପୂର୍ଣଃ ପୂର୍ଣାଶଯଃ ଶିଵଃ
ସେ ଗୁଣହୀନ, ମମତାହୀନ, ଅନନ୍ତ, ଆଶ୍ରୟବିହୀନ, ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ସାକ୍ଷୀ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ଥିବା, ଶୁଭ।
ସର୍ଵାଵାସକ୍ଷମଃ ଶାନ୍ତଃ ସର୍ଵଦୃକ୍ସର୍ଵଭାଵନଃ । ତଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମହିଷଂ ମନ୍ଦଂ କଥଂ ସେଵିତୁମୁତ୍ସହେ
ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବାସ କରିପାରିବା, ଶାନ୍ତ, ସମସ୍ତକୁ ଦେଖୁଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ଏମିତି ଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଏକ ମୂଢ଼ ମହିଷ ପାଇଁ କିପରି ମୁଁ ସେବା କରିପାରିବି?
ପ୍ରବୁଧ୍ଯ ଯୁଧ୍ଯତାଂ କାମଂ କରୋମି ଯମଵାହନମ୍ । ଅଥଵା ମନୁଜାନାଂ ଵୈ କରିଷ୍ଯେ ଜଲଵାହକମ୍
ଯଦି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଜାଗି ଯୁଦ୍ଧ କର। ମୁଁ ତୁମକୁ ଯମଙ୍କର ବାହନ କରିଦେବି, କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ପାଣି ବୋହିବା ପଶୁ କରିଦେବି।
ଜୀଵିତେଚ୍ଛାସ୍ତି ଚେତ୍ପାପ ଗଚ୍ଛ ପାତାଲମାଶୁ ଵୈ । ସମସ୍ତୈର୍ଦାନଵୈର୍ଯୁକ୍ତସ୍ତ୍ଵନ୍ଯଥା ହନ୍ମି ସଙ୍ଗରେ
ଯଦି ତୁମେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ତୁରନ୍ତ ପାତାଳକୁ ଯାଅ, ସମସ୍ତ ଦାନବଙ୍କ ସହିତ। ନହେଲେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମାରିଦେବି।