ମଧୁକୈଟଭଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧୋଦ୍ଯୋଗଵର୍ଣନମ୍ ଋଷଯ ଊଚୁଃ ସୌମ୍ଯ ଯଚ୍ଚ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶୌରେର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ମହାର୍ଣଵେ । ମଧୁକୈଟଭଯୋଃ ସାର୍ଧଂ ପଞ୍ଚଵର୍ଷସହସ୍ରକମ୍
ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ତାହାର ପ୍ରସ୍ତୁତିର ବର୍ଣ୍ଣନା। ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ସୁମଧୁର, ତୁମେ ଯେଉଁ ଶୌରିଙ୍କ ମହାସାଗରରେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ସହିତ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ, ଏହା କିପରି ହେଲା?
କସ୍ମାତ୍ତୌ ଦାନଵୌ ଜାତୌ ତସ୍ମିନ୍ନେକାର୍ଣଵେ ଜଲେ । ମହାଵୀର୍ଯୋ ଦୁରାଧର୍ଷୌ ଦେଵୈରପି ସୁଦୁର୍ଜଯୌ
ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ, ସେ ଦୁଇ ଦାନବ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ? ସେମାନେ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ କିପରି ହେଲେ?
କଥଂ ତାଵସୁରୌ ଜାତୌ କଥଂ ଚ ହରିଣା ହତୌ । ତଦାଚକ୍ଷ୍ଵ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଚରିତଂ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍
ସେ ଦୁଇ ଅସୁର କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିପରି ବଧ ହେଲେ? ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଆମକୁ କୁହ।
ଶ୍ରୋତୁକାମା ଵଯଂ ସର୍ଵେ ତ୍ଵଂ ଵକ୍ତା ଚ ବହୁଶ୍ରୁତଃ । ଦୈଵାଚ୍ଚାତ୍ରୈଵ ସଂଜାତଃ ସଂଯୋଗଶ୍ଚ ତଥାଵଯୋଃ
ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁଛୁ; ତୁମେ ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିଛ, ଏହି ମିଳନ ଓ ଆମର ଏକାତ୍ରତା ଦୈବବଶାତ୍ ଘଟିଛି।
ମୂର୍ଖେଣ ସହ ସଂଯୋଗୋ ଵିଷାଦପି ସୁଦୁର୍ଜରଃ । ଵିଜ୍ଞେନ ସହ ସଂଯୋଗଃ ସୁଧାରସସମଃ ସ୍ମୃତଃ
ମୂଢ଼ ସହିତ ମିଳନ ବିଷ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ କଠିନ; ଜ୍ଞାନୀ ସହିତ ମିଳନ ଅମୃତର ସ୍ୱାଦ ସମାନ ମନେ କରାଯାଏ।
ଜୀଵନ୍ତି ପଶଵଃ ସର୍ଵେ ଖାଦନ୍ତି ମେହଯନ୍ତି ଚ । ଜାନନ୍ତି ଵିଷଯାକାରଂ ଵ୍ଯଵାଯସୁଖମଦ୍ଭୁତମ୍
ସମସ୍ତ ପଶୁ ଜୀବନ୍ତି, ଖାଆନ୍ତି ଏବଂ ପାଖାନ୍ତି; ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଓ ବିଚିତ୍ର ଯୌନ ସୁଖକୁ ଜାଣନ୍ତି।
ନ ତେଷାଂ ସଦସଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଵିଵେକୋ ନ ଚ ମୋକ୍ଷଦଃ । ପଶୁଭିସ୍ତେ ସମା ଜ୍ଞେଯା ଯେଷାଂ ନ ଶ୍ରଵଣାଦରଃ
ଯେମାନେ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ବିଚାର କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଭଲ-ମନ୍ଦ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ—ଏମାନେ ଶୁଣିବାରେ ଆଦର ନଥିବା ଲୋକମାନେ ପଶୁ ସମାନ ବୋଲି ଜାଣ।
ମୃଗାଦ୍ଯାଃ ପଶଵଃ କେଚିଜ୍ଜାନନ୍ତି ଶ୍ରାଵଣଂ ସୁଖମ୍ । ଅଶ୍ରୋତ୍ରାଃ ଫଣିନଶ୍ଚୈଵ ମୁମୁହୁର୍ନାଦପାନତଃ
କିଛି ପଶୁ, ଯେପରିକି ହରିଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଶୁଣିବାର ଆନନ୍ଦ ଜାଣନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସାପମାନେ କାନ ନଥିବାରୁ ଧ୍ୱନିର ଆନନ୍ଦରୁ ବଞ୍ଚିତ।
ପଞ୍ଚାନାମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଵୈ ଶୁଭେ ଶ୍ରଵଣଦର୍ଶନେ । ଶ୍ରଵଣାଦ୍ଵସ୍ତୁଵିଜ୍ଞାନଂ ଦର୍ଶନାଚ୍ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନମ୍
ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରେ, କାନ ଓ ଆଖିକୁ ଶୁଭ ମନାଯାଏ; କାନ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ଆଖି ଦ୍ୱାରା ମନ ଖୁସି ହୁଏ।
ଶ୍ରଵଣଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ରାଜସଂ ତଥା । ତାମସଂ ଚ ମହାଭାଗ ସୁଜ୍ଞୋକ୍ତଂ ନିଶ୍ଚଯାନ୍ଵିତମ୍
ଶୁଣିବାକୁ ତିନି ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ; ମହାଭାଗ, ଏହି କଥା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି।
ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାଦି ସାହିତ୍ଯଂ ଚୈଵ ରାଜସମ୍ । ତାମସଂ ଯୁଦ୍ଧଵାର୍ତା ଚ ପରଦୋଷପ୍ରକାଶନମ୍
ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଶୁଣିବା ହେଉଛି ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଏପରି; ରାଜସିକ ହେଉଛି ସାହିତ୍ୟ; ତାମସିକ ହେଉଛି ଯୁଦ୍ଧର କଥା ଓ ଅନ୍ୟର ଦୋଷ ଖୋଲାସା।
ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ପଣ୍ଡିତୈଃ । ଉତ୍ତମଂ ମଧ୍ଯମଂ ଚୈଵ ତଥୈଵାଧମମିତ୍ଯୁତ
ସାତ୍ତ୍ୱିକ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର କୁହିଛନ୍ତି—ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଅଧମ।
ଉତ୍ତମଂ ମୋକ୍ଷଫଲଦଂ ସ୍ଵର୍ଗଦଂ ମଧ୍ଯମଂ ତଥା । ଅଧମଂ ଭୋଗଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନିର୍ଣୀଯ ଵିଦିତଂ ବୁଧୈଃ
ଉତ୍ତମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ମୁକ୍ତି, ମଧ୍ୟମ ଦେଇଥାଏ ସ୍ୱର୍ଗ, ଅଧମ ଦେଇଥାଏ ଭୋଗ; ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଶ୍ଚିତ କରିଛନ୍ତି।
ସାହିତ୍ଯଂ ଚୈଵ ତ୍ରିଵିଧଂ ସ୍ଵୀଯାଯାଂ ଚୋତ୍ତମଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ମଧ୍ଯମଂ ଵାରଯୋଷାଯାଂ ପରୋଢାଯାଂ ତଥାଧମମ୍
ସାହିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର—ନିଜର ସାହିତ୍ୟ ଉତ୍ତମ, ବେଶ୍ୟାଙ୍କର ମଧ୍ୟମ, ଅନ୍ୟର ଘରଣୀଙ୍କର ଅଧମ।
ତାମସଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ ଶାସ୍ତ୍ରଦର୍ଶିଭିଃ । ଆତତାଯିନିଯୁଦ୍ଧଂ ଯତ୍ତଦୁତ୍ତମମୁଦାହୃତମ୍
ତାମସିକ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର କୁହନ୍ତି; ଆକ୍ରମଣକାରୀ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉତ୍ତମ କୁହାଯାଏ।
ମଧ୍ଯମଂ ଚାପି ଵିଦ୍ଵେଷାତ୍ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ତଥାରିଭିଃ । ଅଧମଂ ନିର୍ନିମିତ୍ତଂ ତୁ ଵିଵାଦେ କଲହେ ତଥା
ମଧ୍ୟମ ହେଉଛି ଶତ୍ରୁତା ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ, ଯେପରି ପାଣ୍ଡବମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନେ; କାରଣ ବିନା ବିବାଦ ଓ ଝଗଡ଼ା ଅଧମ।
ତଦତ୍ର ଶ୍ରଵଣଂ ମୁଖ୍ଯଂ ପୁରାଣସ୍ଯ ମହାମତେ । ବୁଦ୍ଧିପ୍ରଵର୍ଧନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତତଃ ପାପପ୍ରଣାଶନମ୍
ଏହିଠାରେ ପୁରାଣ ଶୁଣିବା ସବୁଠାରୁ ମୁଖ୍ୟ; ଏହା ବୁଦ୍ଧି ବଢ଼ାଏ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଛି, ପାପ ଦୂର କରେ।
ତଦାଖ୍ଯାହି ମହାବୁଦ୍ଧେ କଥାଂ ପୌରାଣିକୀଂ ଶୁଭାମ୍ । ଶ୍ରୁତାଂ ଦ୍ଵୈପାଯନାତ୍ପୂର୍ଵଂ ସର୍ଵାର୍ଥସ୍ଯ ପ୍ରସାଧିନୀମ୍
ଏହିପରି, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆପଣ ବ୍ୟାସଙ୍କଠାରୁ ପୂର୍ବେ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ପୁରାଣ କଥା ଶୁଣିଥିଲେ, ସେହି ଶୁଭ କଥା କହନ୍ତୁ, ଯାହା ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦେଉଛି।
ସୂତ ଉଵାଚ ଯୂଯଂ ଧନ୍ଯା ମହାଭାଗା ଧନ୍ଯୋଽହଂ ପୃଥିଵୀତଲେ । ଯେଷାଂ ଶ୍ରଵଣବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ମମାପି କଥନେ କିଲ
ସୂତ କହିଲେ: ଆପଣମାନେ ଧନ୍ୟ, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ଆପଣମାନେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ମୋତେ କହିବା ସୁଯୋଗ ମିଳିଛି।
ପୁରା ଚୈକାର୍ଣଵେ ଜାତେ ଵିଲୀନେ ଭୁଵନତ୍ରଯେ । ଶେଷପର୍ଯଙ୍କସୁପ୍ତେ ଚ ଦେଵଦେଵେ ଜନାର୍ଦନେ
ପୂର୍ବେ, ଯେବେ ତିନି ଲୋକ ଏକ ମହାସାଗରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଥିଲା, ଦେବମାନଙ୍କ ଦେବ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଶେଷ ନାଗ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଏଇଥିଲେ,
ଵିଷ୍ଣୁକର୍ଣମଲୋଦ୍ଭୂତୌ ଦାନଵୌ ମଧୁକୈଟଭୌ । ମହାବଲୌ ଚ ତୌ ଦୈତ୍ଯୌ ଵିଵୃଦ୍ଧୌ ସାଗରେ ଜଲେ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାନର ମେଳୁରୁ ଦୁଇ ଦାନବ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେମାନେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେତ୍ୟ, ସାଗର ଜଳରେ ବଡ଼ ହେଲେ।
କ୍ରୀଡମାନୌ ସ୍ଥିତୌ ତତ୍ର ଵିଚରନ୍ତାଵିତସ୍ତତଃ । ତାଵେକଦା ମହାକାଯୌ କ୍ରୀଡାସକ୍ତୌ ମହାର୍ଣଵେ
ସେଠାରେ, ସେ ଦୁଇଜଣ ବଡ଼ ଦେହ ଥିବା, ସାଗରରେ ଖେଳିବା ଓ ଘୁରିବାରେ ଲାଗି ରହିଲେ, ଖେଳରେ ମନ ଲଗାଇ ଥିଲେ।
ଚିନ୍ତାମଵାପତୁଶ୍ଚିତ୍ତେ ଭ୍ରାତରାଵିଵ ସଂସ୍ଥିତୌ । ନାକାରଣଂ ଭଵେତ୍କାର୍ଯଂ ସର୍ଵତ୍ରୈଷା ପରମ୍ପରା
ସେମାନେ ଭାଇମାନେ ପରି ମନରେ ଚିନ୍ତା କଲେ—'କୌଣସି କାମ କାରଣ ବିନା ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ନିୟମ ସବୁଠାରେ ଲାଗୁ ହୁଏ।'
ଆଧେଯଂ ତୁ ଵିନାଧାରଂ ନ ତିଷ୍ଠତି କଥଞ୍ଚନ । ଆଧାରାଧେଯଭାଵସ୍ତୁ ଭାତି ନୋ ଚିତ୍ତଗୋଚରଃ
ଆଧାର ବିନା ଆଧେୟ କେବେ ଟିକିପାରେ ନାହିଁ; ଆଧାର ଓ ଆଧେୟର ସମ୍ପର୍କ ମନରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏନାହିଁ।
କ୍ଵ ତିଷ୍ଠତି ଜଲଂ ଚେଦଂ ସୁଖରୂପଂ ସୁଵିସ୍ତରମ୍ । କେନ ସୃଷ୍ଟଂ କଥଂ ଜାତଂ ମଗ୍ନାଵାଵାଞ୍ଜଲେ ସ୍ଥିତୌ
ଏହି ସୁଖଦାୟକ ଓ ବିସ୍ତୃତ ପାଣି କେଉଁଠି ଅଛି? ଏହାକୁ କିଏ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି, କିପରି ଏହା ହେଲା? ଏହାରେ ବିଲିନ ହେଇ ମଧ୍ୟ ଆମେ କିପରି ତେରି ରହିଛୁ?
ଆଵାଂ ଵା କଥମୁତ୍ପନ୍ନୌ କେନ ଵୋତ୍ପାଦିତାଵୁଭୌ । ପିତରୌ କ୍ଵେତି ଵିଜ୍ଞାନଂ ନାସ୍ତି କାମଂ ତଥାଵଯୋଃ
ଆମେ ଦୁଇଜଣ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲୁ, କିଏ ଆମକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା? ଆମ ପିତାମାତା କେଉଁଠି? ଏହା ବିଷୟରେ ଆମ ପାଖରେ କୌଣସି ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଏଵଂ କାମଯମାନୌ ତୌ ଜଗ୍ମତୁର୍ନ ଵିନିଶ୍ଚଯମ୍ । ଉଵାଚ କୈଟଭସ୍ତତ୍ର ମଧୁଂ ପାର୍ଶ୍ଵେ ସ୍ଥିତଂ ଜଲେ
ସୂତ କହିଲେ: ଏଭଳି ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଉତ୍ତର ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ, ସେଠାରେ କୈଟଭ ଜଳରେ ପାଖରେ ଥିବା ମଧୁଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୈଟଭ ଉଵାଚ ମଧୋ ଵାମତ୍ର ସଲିଲେ ସ୍ଥାତୁଂ ଶକ୍ତିର୍ମହାବଲା । ଵର୍ତତେ ଭ୍ରାତରଚଲା କାରଣଂ ସା ହି ମେ ମତା
କୈଟଭ କହିଲେ: ମଧୁ, ଏହି ପାଣିରେ ରହିପାରିବାର ଶକ୍ତି ଏକ ବଡ଼ ଓ ଅଚଳ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି। ଭାଇ, ମୋ ମତରେ ଏହା ହେଉଛି ତାହାର କାରଣ।
ତଯା ତତମିଦଂ ତୋଯଂ ତଦାଧାରଂ ଚ ତିଷ୍ଠତି । ସା ଏଵ ପରମା ଦେଵୀ କାରଣଞ୍ଚ ତଥାଵଯୋଃ
ସେଇ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ପାଣି ସମସ୍ତଂକୁ ଆବୃତ କରିଛି, ଏବଂ ସେଉଁଠି ଏହାର ଆଧାର। ସେଉଁଠି ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବୀ ଓ ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କର କାରଣ।
ଏଵଂ ଵିବୁଧ୍ଯମାନୌ ତୌ ଚିନ୍ତାଵିଷ୍ଟୌ ଯଦାସୁରୌ । ତଦାକାଶେ ଶ୍ରୁତଂ ତାଭ୍ଯାଂ ଵାଗ୍ବୀଜଂ ସୁମନୋହରମ୍
ଏଭଳି ସେମାନେ ବୁଝିପାରି, ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିଲେ, ସେ ସମୟରେ ଆକାଶରୁ ଏକ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ମନ୍ତ୍ରାକ୍ଷର ଶୁଣିଲେ।