ତଦ୍ଵୈ ଵିଚାରତୋ ଜ୍ଞେଯଂ ରସଗ୍ରନ୍ଥଵିଚକ୍ଷଣୈଃ । ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମହାରାଜ କର୍ତଵ୍ଯଂ ରସସଂଯୁତମ୍
ଏହି କଥାକୁ ଯିଏ ରସଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏହା ବୁଝି, ହେ ମହାରାଜା, ଉଚିତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର।
ସାମଦାନଦ୍ଵଯଂ ତସ୍ଯା ନାନ୍ଯୋପାଯୋଽସ୍ତି ଭୂପତେ । ରୁଷ୍ଟା ଵା ଗର୍ଵିତା ଵାପି ଵଶଗା ମାନିନୀ ଭଵେତ୍
ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ସାମ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱିତୀୟ ଉପାୟ ନାହିଁ, ହେ ଭୂପତି। ସେ କ୍ରୁଧ୍ଧ କିମ୍ବା ଗର୍ବିତ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ବିତା ନାରୀ ଅନ୍ତେ ଅଧୀନ ହୁଏ।
ତାଦୃଶୈର୍ମଧୁରୈର୍ଵାକ୍ଯୈରାନଯିଷ୍ଯେ ତଵାନ୍ତିକମ୍ । କିଂ ବହୂକ୍ତେନ ମେ ରାଜନ୍ କର୍ତଵ୍ଯା ଵଶଵର୍ତିନୀ
ଏପରି ମଧୁର କଥା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣିଦେବି। ଅଧିକ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, ହେ ରାଜା। ତାଙ୍କୁ ଅଧୀନ କରିବା ଦରକାର।
ଗତ୍ଵା ମଯାଧୁନୈଵେଯଂ କିଙ୍କରୀଵ ସଦୈଵ ତେ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଵ ଇତ୍ଥଂ ନିଶମ୍ଯ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ତାମ୍ରସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵିଚକ୍ଷଣଃ
ମୁଁ ଏବେ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ସଦା ତୁମର ଦାସୀ କରିଦେବି। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ତାମ୍ର ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ
ଉଵାଚ ଵଚନଂ ରାଜନ୍ନିଶାମଯ ମଯୋଦିତମ୍ । ହେତୁମଦ୍ଧର୍ମସହିତଂ ରସଯୁକ୍ତଂ ନଯାନ୍ଵିତମ୍
କହିଲେ—'ହେ ରାଜା, ମୋର କଥା ଶୁଣ। ଏହା କାରଣପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧର୍ମସହିତ, ରସମୟ ଓ ନୀତିରେ ଯୁକ୍ତ।'
ନୈଷା କାମାତୁରା ବାଲା ନାନୁରକ୍ତା ଵିଚକ୍ଷଣା । ଵ୍ଯଂଗ୍ଯାନି ନୈଵ ଵାକ୍ଯାନି ତଯୋକ୍ତାନି ତୁ ମାନଦ
ସେ କାମନାରେ ମତିହୀନ କିମ୍ବା ଅତି ଆସକ୍ତ କୁମାରୀ ନୁହଁନ୍ତି, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ସେ ଯେଉଁ ଇଙ୍ଗିତପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଗର୍ବିତା ନାରୀଙ୍କ କଥା ନୁହଁ।
ଚିତ୍ରମତ୍ର ମହାବାହୋ ଯଦେକା ଵରଵର୍ଣିନୀ । ନିରାଲମ୍ବା ସମାଯାତି ଚିତ୍ରରୂପା ମନୋହରା
ଏଠାରେ ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ହେ ବଳଶାଳୀ, ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର୍ଣ୍ଣର ମହିଳା ଏକା ଏବଂ କୌଣସି ଆଧାର ଛାଡ଼ି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଆକର୍ଷକ ରୂପରେ ଆସିଛନ୍ତି।
ଅଷ୍ଟାଦଶଭୁଜା ନାରୀ ନ ଶ୍ରୁତା ନ ଚ ଵୀକ୍ଷିତା । କେନାପି ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ପରାକ୍ରମଵତୀ ଶୁଭା
ଅଷ୍ଟାଦଶ ଭୁଜା ବିଶିଷ୍ଟ ଏପରି ମହିଳାକୁ ତିନି ଲୋକରେ କେହି ଶୁଣିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ହେ ଶୁଭା, ଯିଏ ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ।
ଆଯୁଧାନ୍ଯପି ତାଵନ୍ତି ଧୃତାନି ବଲଵନ୍ତି ଚ । ଵିପରୀତମିଦଂ ମନ୍ଯେ ସର୍ଵଂ କାଲକୃତଂ ନୃପ
ଏତେକ ଶସ୍ତ୍ର ଧରାଯାଇଛି, ଏମିତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ହେ ରାଜା, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହା ସବୁ ବିପରୀତ ହେଉଛି; ସମସ୍ତ କିଛି କାଳର କାରଣ।
ସ୍ଵପ୍ନାନି ଦୁର୍ନିମିତ୍ତାନି ମଯା ଦୃଷ୍ଟାନି ଵୈ ନିଶି । ତେନ ଜାନାମ୍ଯହଂ ନୂନଂ ଵୈଶସଂ ସମୁପାଗତମ୍
ମୁଁ ରାତିରେ ଦୁର୍ଦ୍ଦୃଷ୍ଟ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖିଛି; ଏହିଥିରେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣିଛି ଯେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଆସିପଡ଼ିଛି।
କୃଷ୍ଣାମ୍ବରଧରା ନାରୀ ରୁଦତୀ ଚ ଗୃହାଙ୍ଗଣେ । ଦୃଷ୍ଟା ସ୍ଵପ୍ନେଽପ୍ଯୁଷଃକାଲେ ଚିନ୍ତିତଵ୍ଯସ୍ତଦତ୍ଯଯଃ
ସକାଳ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ଏକ ମହିଳା କଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଘର ଆଙ୍ଗଣରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି; ଏହି ଅପଶକୁନ ଉପରେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର।
ଵିକୃତାଃ ପକ୍ଷିଣୋ ରାତ୍ରୌ ରୋରୁଵନ୍ତି ଗୃହେ ଗୃହେ । ଉତ୍ପାତା ଵିଵିଧା ରାଜନ୍ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଗୃହେ ଗୃହେ
ରାତିରେ ଅଜଣା ପକ୍ଷୀମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅପଶକୁନ ହେଉଛି, ହେ ରାଜା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ।
ତେନ ଜାନାମ୍ଯହଂ ନୂନଂ କାରଣଂ କିଞ୍ଚିଦେଵ ହି । ଯତ୍ତ୍ଵାଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ବାଲା ଯୁଦ୍ଧାଯ କୃତନିଶ୍ଚଯା
ଏହିଥିରେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣିଛି ଯେ କିଛି କାରଣ ଅଛି; ସେହି କାରଣ ହେଉଛି, ସେ ଯୁବତୀ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ତୁମକୁ ଚାହୁଁଛି।
ନୈଷାସ୍ତି ମାନୁଷୀ ନୋ ଵା ଗାନ୍ଧର୍ଵୀ ନ ତଥାସୁରୀ । ଦେଵୈଃ କୃତେଯଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯା ମାଯା ମୋହକରୀ ଵିଭୋ
ସେ ନ ମାନବୀ, ନ ଗାନ୍ଧର୍ବୀ, ନ ଆସୁରୀ; ଏହା ଦେବତାମାନେ କରିଥିବା ମାୟା, ମନ ଭ୍ରମ କରାଉଥିବା ଜାଣିବାକୁ ଦରକାର, ହେ ପ୍ରଭୁ।
କାତରତ୍ଵଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ମମୈତନ୍ମତମିତ୍ଯଲମ୍ । କର୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଥା ଯୁଦ୍ଧଂ ଯଦ୍ଭାଵ୍ଯଂ ତଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ଭୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ମୋର ମତ। ସମସ୍ତ ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର; ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବ, ସେହି ହେବ।
କୋ ଵେଦ ଦୈଵକର୍ତଵ୍ଯଂ ଶୁଭଂ ଵାପ୍ଯଶୁଭଂ ତଥା । ଅଵଲମ୍ବ୍ଯ ଧିଯା ଧୈର୍ଯଂ ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ଵୈ ଵିଚକ୍ଷଣୈଃ
ଦେବତାମାନେ କ'ଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, କିଏ ଜାଣିପାରିବ? ବୁଦ୍ଧି ଓ ସାହସ ଉପରେ ଭରସା କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦୃଢ଼ ରହିବା ଉଚିତ।
ଜୀଵିତଂ ମରଣଂ ପୁଂସାଂ ଦୈଵାଧୀନଂ ନରାଧିପ । କୋଽପି ନୈଵାନ୍ଯଥା କର୍ତୁଂ ସମର୍ଥୋ ଭୁଵନତ୍ରଯେ
ମଣିଷମାନଙ୍କର ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ, ହେ ରାଜା, ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଏଇ ତିନି ଲୋକରେ କେହି ଏହାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ମହିଷ ଉଵାଚ ଗଚ୍ଛ ତାମ୍ର ମହାଭାଗ ଯୁଦ୍ଧାଯ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ । ତାମାନଯ ଵରାରୋହାଂ ଜିତ୍ଵା ଧର୍ମେଣ ମାନିନୀମ୍
ମହିଷ କହିଲେ: ହେ ତାମ୍ର, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ଯାଅ; ଧର୍ମରେ ଜିତି, ସେ ଗର୍ବିତା ମହିଳାକୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।
ନ ଭଵେଦ୍ଵଶଗା ନାରୀ ସଂଗ୍ରାମେ ଯଦି ସା ତଵ । ହନ୍ତଵ୍ଯା ନାନ୍ଯଥା କାମଂ ମାନନୀଯା ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ଯଦି ସେ ମହିଳା ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମ ଅଧୀନକୁ ନ ଆସନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେବା ଦରକାର; ନହେଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଦର ସହିତ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର।
ଵୀରସ୍ତ୍ଵମସି ସର୍ଵଜ୍ଞ କାମଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦଃ । ଯେନ କେନାପ୍ଯୁପାଯେନ ଜେତଵ୍ଯା ଵରଵର୍ଣିନୀ
ତୁମେ ବୀର, ସବୁ ଜାଣିଥିବା, ଏବଂ କାମଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ; ଯେପରି ହେଉ, ସେ ସୁନ୍ଦରୀକୁ ଜିତିବା ଦରକାର।
ତ୍ଵରନ୍ଵୀର ମହାବାହୋ ସୈନ୍ଯେନ ମହତା ଵୃତଃ । ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ତ୍ଵଯା ଜ୍ଞେଯା ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ହେ ବଳଶାଳୀ ବୀର, ତୁମେ ଦ୍ରୁତ ଚାଲ, ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ଯାଅ; ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ପୁନିପୁନି ଭଲଭାବେ ଭାବିବା ଦରକାର।
କିମର୍ଥମାଗତା ଚେଯଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ତଦ୍ଧି କାରଣମ୍ । କାମାଦ୍ଵା ଵୈରଭାଵାଚ୍ଚ ମାଯା କସ୍ଯେଯମିତ୍ଯୁତ
ସେ କାହିଁକି ଆସିଛନ୍ତି, ଏହା ଜାଣିବା ଦରକାର; ତାହାର କାରଣ କ'ଣ, କାମ ରୁ କି, ଶତ୍ରୁତା ରୁ କି, କିମ୍ବା କାହାର ମାୟା ଏହା, ଏହି ନିଶ୍ଚିତ କର।
ଆଦୌ ତନ୍ନିଶ୍ଚଯଂ କୃତ୍ଵା ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ତଚ୍ଚିକୀର୍ଷିତମ୍ । ପଶ୍ଚାଦ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଯଥାଯୋଗ୍ଯଂ ଯଥାବଲମ୍
ପ୍ରଥମେ ତାହାର ଇଚ୍ଛା ନିଶ୍ଚିତ କରି, ସେ କ'ଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ଜାଣିବା ଦରକାର; ପରେ, ତୁମ ଶକ୍ତି ଓ ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ ଯୁଦ୍ଧ କର।
କାତରତ୍ଵଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନିର୍ଦଯତ୍ଵଂ ତଥା ନ ଚ । ଯାଦୃଶଂ ହି ମନସ୍ତସ୍ଯାଃ କର୍ତଵ୍ଯଂ ତାଦୃଶଂ ତ୍ଵଯା
ଭୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନ ନିର୍ଦୟ ହେବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କର ମନ ଯେପରି, ସେହିପରି ତୁମେ ବ୍ୟବହାର କର।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତଦ୍ଭାଷିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତାମ୍ରଃ କାଲଵଶଂ ଗତଃ । ନିର୍ଗତଃ ସୈନ୍ଯସଂଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରଣମ୍ଯ ମହିଷଂ ନୃପମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତାମ୍ର ଭାଗ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହି, ସେନା ସହିତ ରାଜା ମହିଷଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ବାହାରିଗଲେ।
ଗଚ୍ଛନ୍ମାର୍ଗେ ଦୁରାତ୍ମାସୌ ଶକୁନାନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦାରୁଣାନ୍ । ଵିସ୍ମଯଞ୍ଚ ଭଯଂ ପ୍ରାପ ଯମମାର୍ଗପ୍ରଦର୍ଶକାନ୍
ପଥରେ ଯିବାବେଳେ, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ପକ୍ଷୀମାନେ ଦେଖିଲେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭୟ ଅନୁଭବ କଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁର ପଥ ଦେଖାଉଥିଲେ।
ସଗତ୍ଵା ତାଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଦେଵୀଂ ସିଂହୋପରିସ୍ଥିତାମ୍ । ସ୍ତୂଯମାନାଂ ସୁରୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସର୍ଵାଯୁଧଵିଭୂଷିତାମ୍
ସେ ଜଣେ ଯାଇ, ସିଂହ ଉପରେ ବସିଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହେଉଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ।
ତାମୁଵାଚ ଵିନୀତଃ ସନ୍ ଵାକ୍ଯଂ ମଧୁରଯା ଗିରା । ସାମଭାଵଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଵିନଯାଵନତଃ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ବଡ ନମ୍ରତା ସହିତ ମୃଦୁ କଥାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ, ମନରେ ସମତା ଧରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଠିଆ ରହିଲେ।
ଦେଵି ଦୈତ୍ଯେଶ୍ଵରଃ ଶୃଙ୍ଗୀ ତ୍ଵଦ୍ରୂପଗୁଣମୋହିତଃ । ସ୍ପୃହାଂ କରୋତି ମହିଷସ୍ତ୍ଵତ୍ପାଣିଗ୍ରହଣାଯ ଚ
ହେ ଦେବୀ, ଦାୟତ୍ୟମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଶୃଙ୍ଗୀ ଆପଣଙ୍କ ରୂପ ଓ ଗୁଣରେ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି; ମହିଷ ଆପଣଙ୍କ ହାତ ଧରି ବିବାହ କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି।
ଭାଵଂ କୁରୁ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ତସ୍ମିନ୍ନମରଦୁର୍ଜଯେ । ପତିଂ ତଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମୃଦ୍ଵଙ୍ଗି ନନ୍ଦନେ ଵିହରାଦ୍ଭୁତେ
ହେ ବିସ୍ତୃତ ନୟନ ଧାରିଣୀ, ଏହି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯିଏଁ ଜିତିପାରିନଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦୟା କରନ୍ତୁ; ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ପାଇ, ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତୁ।