ମମାପି ଵଚନଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ଧୀମତା ତ୍ଵଯା । କାମାତୁରୈଷା ସୁଦତୀ ଲକ୍ଷ୍ଯତେଽପ୍ଯନୁମାନତଃ
ମୋର କଥା ମଧୁର ଭାବରେ ତୁମେ ଶୁଣିବାକୁ ଉଚିତ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଏହି ସୁନ୍ଦରୀ ଜଣେ ଅଭିଲାଷାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ତୁମେ ଅନୁମାନରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରୁଛ।
ଭଵତ୍ଯେଵଂଵିଧା କାମଂ ନାଯିକା ରୂପଗର୍ଵିତା । ଭୀଷଯିତ୍ଵା ଵରାରୋହା ତ୍ଵାଂ ଵଶେ କର୍ତୁମିଚ୍ଛତି
ଏପରି ରୂପରେ ଗର୍ବିତ ନାୟିକା ତୁମକୁ ଭୟ ଦେଇ ନିଜ ଅଧୀନରେ ରଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ହେ ଉତ୍ତମ ଶ୍ରେଣୀର ନର।
ହାଵୋଽଯଂ ମାନିନୀନାଂ ଵୈ ତଂ ଵେତ୍ତି ରସଵିତ୍ତମଃ । ଵକ୍ରୋକ୍ତିରେଷା କାମିନ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯଂ ପ୍ରତି ପରାଯଣମ୍
ଏହା ଗର୍ବିତା ମହିଳାମାନଙ୍କର ଆଚରଣ, ଯିଏ ରସର ଜଣାଶୁଣା ସେ ଏହା ବୁଝିପାରେ। ଏପରି ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚିଆ କଥା କାମନାରେ ଭରିତା ଜଣେ ନାରୀ ନିଜ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ କହେ।
ଵେତ୍ତି କୋଽପି ନରଃ କାମଂ କାମଶାସ୍ତ୍ରଵିଚକ୍ଷଣଃ । ଯଦୁକ୍ତଂ ନାମ ବାଣୈସ୍ତ୍ଵା ଵଧିଷ୍ଯେ ରଣମୂର୍ଧନି
ଯିଏ କାମଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେଠିଏ ଏହି କଥାର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରେ—'ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବାଣ ଦେଇ ମାରିଦେବି' ବୋଲି କହିଲେ।
ହେତୁଗର୍ଭମିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ହେତୁଵିତ୍ତମୈଃ । ବାଣାସ୍ତୁ ମାନିନୀନାଂ ଵୈ କଟାକ୍ଷା ଏଵ ଵିଶ୍ରୁତାଃ
ଏହି କଥାରେ କାରଣ ଲୁଚିଛି, ଯିଏ ତାହାର ଅର୍ଥ ବୁଝେ ସେମାନେ ଏହା ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଗର୍ବିତା ମହିଳାମାନଙ୍କର ବାଣ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ନୟନର ଚାହିଁ।
ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଲିମଯାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଵ୍ଯଂଗ୍ଯାନି ଵଚନାନି ଚ । କା ଶକ୍ତିରନ୍ଯବାଣାନାଂ ପ୍ରେରଣେ ତ୍ଵଯି ପାର୍ଥିଵ
ଫୁଲ ଅଞ୍ଜଳି ପରି ଅନ୍ୟ କଥାମାନେ ମଧ୍ୟ ଇଙ୍ଗিতପୂର୍ଣ୍ଣ। ହେ ରାଜା, ଅନ୍ୟ ବାଣମାନେ କେଉଁପରି ତୁମକୁ ଚଳାଇପାରିବେ?
ତାଦୃଶୀନାଂ ନ ସା ଶକ୍ତିର୍ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁହରାଦିଷୁ । ଯଯୋକ୍ତଂ ନେତ୍ରବାଣୈସ୍ତ୍ଵାଂ ହନିଷ୍ଯେ ମନ୍ଦ ପାର୍ଥିଵମ୍
ଏପରି ମହିଳାମାନେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ କେବେ ଅଧୀନ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ସେ ତାଙ୍କର ନୟନର ବାଣ ଦ୍ୱାରା 'ମୁଁ ତୁମକୁ ମାରିଦେବି, ମୂର୍ଖ ରାଜା' ବୋଲି କହିଥିଲେ।
ଵିପରୀତଂ ପରିଜ୍ଞାତଂ ତେନାରସଵିଦା କିଲ । ପାତଯିଷ୍ଯାମି ଶଯ୍ଯାଯାଂ ରଣମଯ୍ଯାଂ ପତିଂ ତଵ
ଯିଏ ରସର ଜଣାଶୁଣା, ସେ ଏହାକୁ ବିପରୀତ ବୋଲି ଚିହ୍ନିଛି—'ମୁଁ ତୁମର ପତିଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧର ଶଯ୍ୟାରେ ଢାଳିଦେବି' ବୋଲି କହିଥିଲେ।
ଵିପରୀତରତିକୀଡାଭାଷଣଂ ଜ୍ଞେଯମେଵ ତତ୍ । କରିଷ୍ଯେ ଵିଗତପ୍ରାଣଂ ଯଦୁକ୍ତଂ ଵଚନଂ ତଯା
ଏପରି କଥା ବିପରୀତ ରତିର ଖେଳ ସୂଚନା କରେ। ସେ ଯାହା କହିଥିଲେ—'ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଜୀବନହୀନ କରିଦେବି', ମୁଁ ତାହା କରିବି।
ଵୀର୍ଯଂ ପ୍ରାଣା ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତଦ୍ଵିହୀନଂ ନ ଚାନ୍ଯଥା । ଵ୍ଯଂଗ୍ଯାଧିକ୍ଯେନ ଵାକ୍ଯେନ ଵରଯତ୍ଯୁତ୍ତମା ନୃପ
ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରାଣ ଏକ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ହୁଏନାହିଁ। ଇଙ୍ଗିତପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀ ରାଜାକୁ ବାଛନ୍ତି।
ତଦ୍ଵୈ ଵିଚାରତୋ ଜ୍ଞେଯଂ ରସଗ୍ରନ୍ଥଵିଚକ୍ଷଣୈଃ । ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମହାରାଜ କର୍ତଵ୍ଯଂ ରସସଂଯୁତମ୍
ଏହି କଥାକୁ ଯିଏ ରସଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏହା ବୁଝି, ହେ ମହାରାଜା, ଉଚିତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର।
ସାମଦାନଦ୍ଵଯଂ ତସ୍ଯା ନାନ୍ଯୋପାଯୋଽସ୍ତି ଭୂପତେ । ରୁଷ୍ଟା ଵା ଗର୍ଵିତା ଵାପି ଵଶଗା ମାନିନୀ ଭଵେତ୍
ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ସାମ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱିତୀୟ ଉପାୟ ନାହିଁ, ହେ ଭୂପତି। ସେ କ୍ରୁଧ୍ଧ କିମ୍ବା ଗର୍ବିତ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ବିତା ନାରୀ ଅନ୍ତେ ଅଧୀନ ହୁଏ।
ତାଦୃଶୈର୍ମଧୁରୈର୍ଵାକ୍ଯୈରାନଯିଷ୍ଯେ ତଵାନ୍ତିକମ୍ । କିଂ ବହୂକ୍ତେନ ମେ ରାଜନ୍ କର୍ତଵ୍ଯା ଵଶଵର୍ତିନୀ
ଏପରି ମଧୁର କଥା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣିଦେବି। ଅଧିକ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, ହେ ରାଜା। ତାଙ୍କୁ ଅଧୀନ କରିବା ଦରକାର।
ଗତ୍ଵା ମଯାଧୁନୈଵେଯଂ କିଙ୍କରୀଵ ସଦୈଵ ତେ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଵ ଇତ୍ଥଂ ନିଶମ୍ଯ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ତାମ୍ରସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵିଚକ୍ଷଣଃ
ମୁଁ ଏବେ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ସଦା ତୁମର ଦାସୀ କରିଦେବି। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ତାମ୍ର ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ
ଉଵାଚ ଵଚନଂ ରାଜନ୍ନିଶାମଯ ମଯୋଦିତମ୍ । ହେତୁମଦ୍ଧର୍ମସହିତଂ ରସଯୁକ୍ତଂ ନଯାନ୍ଵିତମ୍
କହିଲେ—'ହେ ରାଜା, ମୋର କଥା ଶୁଣ। ଏହା କାରଣପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧର୍ମସହିତ, ରସମୟ ଓ ନୀତିରେ ଯୁକ୍ତ।'
ନୈଷା କାମାତୁରା ବାଲା ନାନୁରକ୍ତା ଵିଚକ୍ଷଣା । ଵ୍ଯଂଗ୍ଯାନି ନୈଵ ଵାକ୍ଯାନି ତଯୋକ୍ତାନି ତୁ ମାନଦ
ସେ କାମନାରେ ମତିହୀନ କିମ୍ବା ଅତି ଆସକ୍ତ କୁମାରୀ ନୁହଁନ୍ତି, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ସେ ଯେଉଁ ଇଙ୍ଗିତପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଗର୍ବିତା ନାରୀଙ୍କ କଥା ନୁହଁ।
ଚିତ୍ରମତ୍ର ମହାବାହୋ ଯଦେକା ଵରଵର୍ଣିନୀ । ନିରାଲମ୍ବା ସମାଯାତି ଚିତ୍ରରୂପା ମନୋହରା
ଏଠାରେ ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ହେ ବଳଶାଳୀ, ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର୍ଣ୍ଣର ମହିଳା ଏକା ଏବଂ କୌଣସି ଆଧାର ଛାଡ଼ି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଆକର୍ଷକ ରୂପରେ ଆସିଛନ୍ତି।
ଅଷ୍ଟାଦଶଭୁଜା ନାରୀ ନ ଶ୍ରୁତା ନ ଚ ଵୀକ୍ଷିତା । କେନାପି ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ପରାକ୍ରମଵତୀ ଶୁଭା
ଅଷ୍ଟାଦଶ ଭୁଜା ବିଶିଷ୍ଟ ଏପରି ମହିଳାକୁ ତିନି ଲୋକରେ କେହି ଶୁଣିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ହେ ଶୁଭା, ଯିଏ ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ।
ଆଯୁଧାନ୍ଯପି ତାଵନ୍ତି ଧୃତାନି ବଲଵନ୍ତି ଚ । ଵିପରୀତମିଦଂ ମନ୍ଯେ ସର୍ଵଂ କାଲକୃତଂ ନୃପ
ଏତେକ ଶସ୍ତ୍ର ଧରାଯାଇଛି, ଏମିତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ହେ ରାଜା, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହା ସବୁ ବିପରୀତ ହେଉଛି; ସମସ୍ତ କିଛି କାଳର କାରଣ।
ସ୍ଵପ୍ନାନି ଦୁର୍ନିମିତ୍ତାନି ମଯା ଦୃଷ୍ଟାନି ଵୈ ନିଶି । ତେନ ଜାନାମ୍ଯହଂ ନୂନଂ ଵୈଶସଂ ସମୁପାଗତମ୍
ମୁଁ ରାତିରେ ଦୁର୍ଦ୍ଦୃଷ୍ଟ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖିଛି; ଏହିଥିରେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣିଛି ଯେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଆସିପଡ଼ିଛି।
କୃଷ୍ଣାମ୍ବରଧରା ନାରୀ ରୁଦତୀ ଚ ଗୃହାଙ୍ଗଣେ । ଦୃଷ୍ଟା ସ୍ଵପ୍ନେଽପ୍ଯୁଷଃକାଲେ ଚିନ୍ତିତଵ୍ଯସ୍ତଦତ୍ଯଯଃ
ସକାଳ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ଏକ ମହିଳା କଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଘର ଆଙ୍ଗଣରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି; ଏହି ଅପଶକୁନ ଉପରେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର।
ଵିକୃତାଃ ପକ୍ଷିଣୋ ରାତ୍ରୌ ରୋରୁଵନ୍ତି ଗୃହେ ଗୃହେ । ଉତ୍ପାତା ଵିଵିଧା ରାଜନ୍ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଗୃହେ ଗୃହେ
ରାତିରେ ଅଜଣା ପକ୍ଷୀମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅପଶକୁନ ହେଉଛି, ହେ ରାଜା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ।
ତେନ ଜାନାମ୍ଯହଂ ନୂନଂ କାରଣଂ କିଞ୍ଚିଦେଵ ହି । ଯତ୍ତ୍ଵାଂ ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ବାଲା ଯୁଦ୍ଧାଯ କୃତନିଶ୍ଚଯା
ଏହିଥିରେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣିଛି ଯେ କିଛି କାରଣ ଅଛି; ସେହି କାରଣ ହେଉଛି, ସେ ଯୁବତୀ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ତୁମକୁ ଚାହୁଁଛି।
ନୈଷାସ୍ତି ମାନୁଷୀ ନୋ ଵା ଗାନ୍ଧର୍ଵୀ ନ ତଥାସୁରୀ । ଦେଵୈଃ କୃତେଯଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯା ମାଯା ମୋହକରୀ ଵିଭୋ
ସେ ନ ମାନବୀ, ନ ଗାନ୍ଧର୍ବୀ, ନ ଆସୁରୀ; ଏହା ଦେବତାମାନେ କରିଥିବା ମାୟା, ମନ ଭ୍ରମ କରାଉଥିବା ଜାଣିବାକୁ ଦରକାର, ହେ ପ୍ରଭୁ।
କାତରତ୍ଵଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ମମୈତନ୍ମତମିତ୍ଯଲମ୍ । କର୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଥା ଯୁଦ୍ଧଂ ଯଦ୍ଭାଵ୍ଯଂ ତଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ଭୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ମୋର ମତ। ସମସ୍ତ ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର; ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବ, ସେହି ହେବ।
କୋ ଵେଦ ଦୈଵକର୍ତଵ୍ଯଂ ଶୁଭଂ ଵାପ୍ଯଶୁଭଂ ତଥା । ଅଵଲମ୍ବ୍ଯ ଧିଯା ଧୈର୍ଯଂ ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ଵୈ ଵିଚକ୍ଷଣୈଃ
ଦେବତାମାନେ କ'ଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, କିଏ ଜାଣିପାରିବ? ବୁଦ୍ଧି ଓ ସାହସ ଉପରେ ଭରସା କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦୃଢ଼ ରହିବା ଉଚିତ।
ଜୀଵିତଂ ମରଣଂ ପୁଂସାଂ ଦୈଵାଧୀନଂ ନରାଧିପ । କୋଽପି ନୈଵାନ୍ଯଥା କର୍ତୁଂ ସମର୍ଥୋ ଭୁଵନତ୍ରଯେ
ମଣିଷମାନଙ୍କର ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ, ହେ ରାଜା, ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଏଇ ତିନି ଲୋକରେ କେହି ଏହାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ମହିଷ ଉଵାଚ ଗଚ୍ଛ ତାମ୍ର ମହାଭାଗ ଯୁଦ୍ଧାଯ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ । ତାମାନଯ ଵରାରୋହାଂ ଜିତ୍ଵା ଧର୍ମେଣ ମାନିନୀମ୍
ମହିଷ କହିଲେ: ହେ ତାମ୍ର, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ଯାଅ; ଧର୍ମରେ ଜିତି, ସେ ଗର୍ବିତା ମହିଳାକୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।
ନ ଭଵେଦ୍ଵଶଗା ନାରୀ ସଂଗ୍ରାମେ ଯଦି ସା ତଵ । ହନ୍ତଵ୍ଯା ନାନ୍ଯଥା କାମଂ ମାନନୀଯା ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ଯଦି ସେ ମହିଳା ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମ ଅଧୀନକୁ ନ ଆସନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେବା ଦରକାର; ନହେଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଦର ସହିତ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର।
ଵୀରସ୍ତ୍ଵମସି ସର୍ଵଜ୍ଞ କାମଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦଃ । ଯେନ କେନାପ୍ଯୁପାଯେନ ଜେତଵ୍ଯା ଵରଵର୍ଣିନୀ
ତୁମେ ବୀର, ସବୁ ଜାଣିଥିବା, ଏବଂ କାମଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ; ଯେପରି ହେଉ, ସେ ସୁନ୍ଦରୀକୁ ଜିତିବା ଦରକାର।