ରସଭଙ୍ଗଂ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯୈଵ ନ ଯୁଦ୍ଧଂ ତୁ ମଯା କୃତମ୍ । ଆଜ୍ଞାଂ ଵିନା ତଵାତ୍ଯନ୍ତଂ କଥଂ କୁର୍ଯାଂ ଵୃଥୋଦ୍ଯମମ୍
ଅସୁବିଧା ଭାବି, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିନଥିଲି; ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଛାଡ଼ି, କିପରି ମୁଁ ଏମିତି ଅର୍ଥହୀନ କାମ କରିପାରିବି?
ସାତୀଵ ଚ ବଲୋନ୍ମତ୍ତା ଵର୍ତତେ ଭୂପ ଭାମିନୀ । ଭଵିତଵ୍ଯଂ ନ ଜାନାମି କିଂ ଵା ଭାଵି ଭଵିଷ୍ଯତି
ସେ ଅତି ଶକ୍ତିରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି, ରାଜା, ଭାମିନୀ; କଣ ହେବ, କିମ୍ବା କଣ ଘଟିବ, ମୁଁ ଜାଣେନି।
କାର୍ଯେଽସ୍ମିଂସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରମାଣଂ ନୋ ମନ୍ତ୍ରୋଽତୀଵ ଦୁରାସଦଃ । ଯୁଦ୍ଧଂ ପଲାଯନଂ ଶ୍ରେଯୋ ନ ଜାନେଽହଂ ଵିନିଶ୍ଚଯମ୍
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆପଣ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିର୍ଣ୍ଣୟକାରୀ, ମନ୍ତ୍ର ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଯୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ପଳାୟନ—ଏହାର ଠିକ୍ ନିଷ୍ପତି କଣ ହେବ, ମୁଁ ଜାଣି ନାହିଁ।
ତାମ୍ରକୃତଂ ଦେଵୀଂ ପ୍ରତି ଵିସ୍ରଂସନଵଚନଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହିଷୋ ମଦଵିହ୍ଵଲଃ । ମନ୍ତ୍ରିଵୃଦ୍ଧାନ୍ ସମାହୂଯ ରାଜା ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ତାମ୍ରକୃତ ଦେବୀଙ୍କୁ ଛାଡିବା ପାଇଁ କହିଥିବା ଉପଦେଶର ବିବରଣା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମହିଷ ମଦରେ ଅନ୍ଧ ହେଇ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ଡାକି, ରାଜା କହିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ କିଂ ଚ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଶ୍ରବ୍ଧଂ ବ୍ରୂତ ମା ଚିରମ୍ । ଆଗତା ଦେଵଵିହିତା ମାଯେଯଂ ଶାମ୍ବରୀଵ କିମ୍
ରାଜା କହିଲେ: ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ। ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆଣିଥିବା ଏହି ମାୟା ଆସିଛି—ଏହି ମାୟା କିମ୍ବା ଶାମ୍ବରୀଙ୍କ ପରି କି?
କାର୍ଯେଽସ୍ମିନ୍ନିପୁଣା ଯୂଯମୁପାଯେଷୁ ଵିଚକ୍ଷଣାଃ । ସାମାଦିଷୁ ଚ କର୍ତଵ୍ଯଃ କୋଽତ୍ର ମହ୍ଯଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତୁ ଚ
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆପଣମାନେ ଉପାୟରେ ନିପୁଣ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ସାମ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ମନ୍ତ୍ରିଣ ଊଚୁଃ ସତ୍ଯଂ ସଦୈଵ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଞ୍ଚ ନୃପସତ୍ତମ । କାର୍ଯଂ ହିତକରଂ ନୂନଂ ଵିଚାର୍ଯ ଵିବୁଧୈଃ କିଲ
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଲେ: ସତ୍ୟ କଥା ସଦା କହିବା ଉଚିତ, ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କଥା ମଧ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ। କାର୍ଯ୍ୟ ଯାହା ଲାଭକର, ତାହା ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଭଲଭାବେ ଭାବି କରିବା ଉଚିତ।
ସତ୍ଯଂ ଚ ହିତକୃଦ୍ରାଜନ୍ପ୍ରିଯଂ ଚାହିତକୃଦ୍ଭଵେତ୍ । ଯଥୌଷଧଂ ନୃଣାଂ ଲୋକେ ହ୍ଯପ୍ରିଯଂ ରୋଗନାଶନମ୍
ସତ୍ୟ କଥା ଲାଭକର ହୁଏ, ରାଜନ୍; କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟ କଥା ଅନ୍ୟଥା ହାନିକର ହେବା ସମ୍ଭବ। ଯେପରି ଔଷଧ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରୋଗ ନଷ୍ଟ କରେ।
ସତ୍ଯସ୍ଯ ଶ୍ରୋତା ମନ୍ତା ଚ ଦୁର୍ଲଭଃ ପୃଥିଵୀପତେ । ଵକ୍ତାପି ଦୁର୍ଲଭଃ କାମଂ ବହଵଶ୍ଚାଟୁଭାଷକାଃ
ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବା ବା ଏହା ଉପଦେଶ ଦେବା ଲୋକ ଦୁର୍ଲଭ, ରାଜା। ସତ୍ୟ କହିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, ଯଦିଓ ଚାଟୁକଥା କହିବା ଲୋକ ବହୁତ ଅଛନ୍ତି।
କଥଂ ବ୍ରୂମୋଽତ୍ର ନୃପତେ ଵିଚାରେ ଗହନେ ତ୍ଵିହ । ଶୁଭଂ ଵାପ୍ଯଶୁଭଂ ଵାପି କୋ ଵେତ୍ତି ଭୁଵନତ୍ରଯେ
ଏଠି କିପରି କହିବା? ଏହି ମାମଲା ଏତେ ଗଭୀର, ରାଜନ୍। ଏହି ତିନି ଲୋକରେ କିଏ ଜାଣିଛି କଣ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ?
ରାଜୋଵାଚ ସ୍ଵସ୍ଵମତ୍ଯନୁସାରେଣ ବ୍ରୁଵନ୍ତ୍ଵଦ୍ଯ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ । ଯେଷାଂ ହି ଯାଦୃଶୋ ଭାଵସ୍ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଚିନ୍ତଯାମ୍ଯହମ୍
ରାଜା କହିଲେ: ଆଜି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ମତ ଅନୁଯାୟୀ ଅଲଗା ଅଲଗା କହନ୍ତୁ। ସେମାନଙ୍କର ଭାବ ଶୁଣି, ମୁଁ ଭାବିବି।
ବହୂନାଂ ମତମାଜ୍ଞାଯ ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଯଚ୍ଛ୍ରେଯସ୍ତଦ୍ଧି କର୍ତଵ୍ଯଂ କାର୍ଯଂ କାର୍ଯଵିଚକ୍ଷଣୈଃ
ଅନେକଙ୍କର ମତ ଜାଣି, ପୁନିପୁନି ଭାବି, ଯାହା ସର୍ବୋତ୍ତମ ତାହା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିପୁଣମାନେ କରିବା ଉଚିତ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତସ୍ଯୈଵଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିରୂପାକ୍ଷୋ ମହାବଲଃ । ଉଵାଚ ତରସା ଵାକ୍ଯଂ ରଞ୍ଜଯନ୍ପୃଥିଵୀପତିମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ବିରୂପାକ୍ଷ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତ୍ୱରିତ କଥା କହିଲେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ।
ଵିରୂପାକ୍ଷ ଉଵାଚ ରାଜନ୍ନାରୀ ଵରାକୀଯଂ ସା ବ୍ରୂତେ ମଦଗର୍ଵିତା । ଵିଭୀଷିକାମାତ୍ରମିଦଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ଵଚନଂ ତ୍ଵଯା
ବିରୂପାକ୍ଷ କହିଲେ: ରାଜନ୍, ସେ ନାରୀ ଦୁଃଖୀ ଓ ଅହଂକାରରେ ଭରିଥିବା, ଭୟଦେଇ କଥା କହିଛି। ଆପଣ ଏହାକୁ ଏକ ଭୟଦେଇ ଉପଦେଶ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
କୋ ବିଭେତି ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଵାକ୍ଯୈର୍ଦୁରୁକ୍ତୈ ରଣଦୁର୍ମଦୈଃ । ଅନୃତଂ ସାହସଂ ଚେତି ଜାନନ୍ନାରୀଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ନାରୀଙ୍କ ଅପ୍ରିୟ କଥା କିମ୍ବା ଅସଭ୍ୟ କଥାରେ କିଏ ଭୟ କରେ? ନାରୀଙ୍କ ଚଳାଚଳ—ମିଥ୍ୟା ଓ ଅସାବଧାନତା—ଜାଣି, କିଏ ଭୟ କରିବ?
ଜିତ୍ଵା ତ୍ରିଭୁଵନଂ ରାଜନ୍ନଦ୍ଯ କାନ୍ତାଭଯେନ ଵୈ । ଦୀନତ୍ଵେଽପ୍ଯଯଶୋ ନୂନଂ ଵୀରସ୍ଯ ଭୁଵନେ ଭଵେତ୍
ରାଜନ୍, ତିନି ଲୋକକୁ ଜିତି, ଆଜି ଯଦି ଆପଣ ଜନାନୀଙ୍କ ଭୟରେ ଦୁଃଖୀ ହେବେ, ତେବେ ଏହି ଜଗତରେ ଏକ ନାୟକ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଅପମାନ ଆସିବ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯାମ୍ଯହମେକାକୀ ଯୁଦ୍ଧାଯ ଚଣ୍ଡିକାଂ ପ୍ରତି । ହନିଷ୍ଯେ ତାଂ ମହାରାଜ ନିର୍ଭଯୋ ଭଵ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ମୁଁ ଏକା ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯାଉଛି। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେବି, ମହାରାଜ—ଏବେ ଭୟ ଛାଡନ୍ତୁ।
ସେନାଵୃତୋଽହଂ ଗତ୍ଵା ତାଂ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରୈର୍ଵିଵିଧୈଃ କିଲ । ନିଷୂଦଯାମି ଦୁର୍ମର୍ଷାଂ ଚଣ୍ଡିକାଂ ଚଣ୍ଡଵିକ୍ରମାମ୍
ମୁଁ ସେନା ସହିତ ଯାଇ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ମର୍ଷ ଓ ଚଣ୍ଡ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କୁ ଦଳିଦେବି।
ବଦ୍ଧ୍ଵା ସର୍ପମଯୈଃ ପାଶୈରାନଯିଷ୍ଯେ ତଵାନ୍ତିକମ୍ । ଵଶଗା ତୁ ସଦା ତେ ସ୍ଯାତ୍ପଶ୍ଯ ରାଜନ୍ ବଲଂ ମମ
ସର୍ପର ଆକାରର ପାଶ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି, ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆଣିଦେବି। ସେ ସଦା ଆପଣଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହିବେ—ରାଜନ୍, ମୋର ଶକ୍ତି ଦେଖନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଵିରୂପାକ୍ଷଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୁର୍ଧରୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ଵଚୋ ରାଜନ୍ ଵିରୂପାକ୍ଷେଣ ଧୀମତା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ବିରୂପାକ୍ଷଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦୁର୍ଧର କହିଲେ: ରାଜନ୍, ବିରୂପାକ୍ଷ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାବେ ସତ୍ୟ କଥା କହିଛନ୍ତି।
ମମାପି ଵଚନଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ଧୀମତା ତ୍ଵଯା । କାମାତୁରୈଷା ସୁଦତୀ ଲକ୍ଷ୍ଯତେଽପ୍ଯନୁମାନତଃ
ମୋର କଥା ମଧୁର ଭାବରେ ତୁମେ ଶୁଣିବାକୁ ଉଚିତ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଏହି ସୁନ୍ଦରୀ ଜଣେ ଅଭିଲାଷାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ତୁମେ ଅନୁମାନରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରୁଛ।
ଭଵତ୍ଯେଵଂଵିଧା କାମଂ ନାଯିକା ରୂପଗର୍ଵିତା । ଭୀଷଯିତ୍ଵା ଵରାରୋହା ତ୍ଵାଂ ଵଶେ କର୍ତୁମିଚ୍ଛତି
ଏପରି ରୂପରେ ଗର୍ବିତ ନାୟିକା ତୁମକୁ ଭୟ ଦେଇ ନିଜ ଅଧୀନରେ ରଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ହେ ଉତ୍ତମ ଶ୍ରେଣୀର ନର।
ହାଵୋଽଯଂ ମାନିନୀନାଂ ଵୈ ତଂ ଵେତ୍ତି ରସଵିତ୍ତମଃ । ଵକ୍ରୋକ୍ତିରେଷା କାମିନ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯଂ ପ୍ରତି ପରାଯଣମ୍
ଏହା ଗର୍ବିତା ମହିଳାମାନଙ୍କର ଆଚରଣ, ଯିଏ ରସର ଜଣାଶୁଣା ସେ ଏହା ବୁଝିପାରେ। ଏପରି ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚିଆ କଥା କାମନାରେ ଭରିତା ଜଣେ ନାରୀ ନିଜ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ କହେ।
ଵେତ୍ତି କୋଽପି ନରଃ କାମଂ କାମଶାସ୍ତ୍ରଵିଚକ୍ଷଣଃ । ଯଦୁକ୍ତଂ ନାମ ବାଣୈସ୍ତ୍ଵା ଵଧିଷ୍ଯେ ରଣମୂର୍ଧନି
ଯିଏ କାମଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେଠିଏ ଏହି କଥାର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରେ—'ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବାଣ ଦେଇ ମାରିଦେବି' ବୋଲି କହିଲେ।
ହେତୁଗର୍ଭମିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ହେତୁଵିତ୍ତମୈଃ । ବାଣାସ୍ତୁ ମାନିନୀନାଂ ଵୈ କଟାକ୍ଷା ଏଵ ଵିଶ୍ରୁତାଃ
ଏହି କଥାରେ କାରଣ ଲୁଚିଛି, ଯିଏ ତାହାର ଅର୍ଥ ବୁଝେ ସେମାନେ ଏହା ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଗର୍ବିତା ମହିଳାମାନଙ୍କର ବାଣ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ନୟନର ଚାହିଁ।
ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଲିମଯାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଵ୍ଯଂଗ୍ଯାନି ଵଚନାନି ଚ । କା ଶକ୍ତିରନ୍ଯବାଣାନାଂ ପ୍ରେରଣେ ତ୍ଵଯି ପାର୍ଥିଵ
ଫୁଲ ଅଞ୍ଜଳି ପରି ଅନ୍ୟ କଥାମାନେ ମଧ୍ୟ ଇଙ୍ଗিতପୂର୍ଣ୍ଣ। ହେ ରାଜା, ଅନ୍ୟ ବାଣମାନେ କେଉଁପରି ତୁମକୁ ଚଳାଇପାରିବେ?
ତାଦୃଶୀନାଂ ନ ସା ଶକ୍ତିର୍ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁହରାଦିଷୁ । ଯଯୋକ୍ତଂ ନେତ୍ରବାଣୈସ୍ତ୍ଵାଂ ହନିଷ୍ଯେ ମନ୍ଦ ପାର୍ଥିଵମ୍
ଏପରି ମହିଳାମାନେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ କେବେ ଅଧୀନ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ସେ ତାଙ୍କର ନୟନର ବାଣ ଦ୍ୱାରା 'ମୁଁ ତୁମକୁ ମାରିଦେବି, ମୂର୍ଖ ରାଜା' ବୋଲି କହିଥିଲେ।
ଵିପରୀତଂ ପରିଜ୍ଞାତଂ ତେନାରସଵିଦା କିଲ । ପାତଯିଷ୍ଯାମି ଶଯ୍ଯାଯାଂ ରଣମଯ୍ଯାଂ ପତିଂ ତଵ
ଯିଏ ରସର ଜଣାଶୁଣା, ସେ ଏହାକୁ ବିପରୀତ ବୋଲି ଚିହ୍ନିଛି—'ମୁଁ ତୁମର ପତିଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧର ଶଯ୍ୟାରେ ଢାଳିଦେବି' ବୋଲି କହିଥିଲେ।
ଵିପରୀତରତିକୀଡାଭାଷଣଂ ଜ୍ଞେଯମେଵ ତତ୍ । କରିଷ୍ଯେ ଵିଗତପ୍ରାଣଂ ଯଦୁକ୍ତଂ ଵଚନଂ ତଯା
ଏପରି କଥା ବିପରୀତ ରତିର ଖେଳ ସୂଚନା କରେ। ସେ ଯାହା କହିଥିଲେ—'ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଜୀବନହୀନ କରିଦେବି', ମୁଁ ତାହା କରିବି।
ଵୀର୍ଯଂ ପ୍ରାଣା ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତଦ୍ଵିହୀନଂ ନ ଚାନ୍ଯଥା । ଵ୍ଯଂଗ୍ଯାଧିକ୍ଯେନ ଵାକ୍ଯେନ ଵରଯତ୍ଯୁତ୍ତମା ନୃପ
ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରାଣ ଏକ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ହୁଏନାହିଁ। ଇଙ୍ଗିତପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀ ରାଜାକୁ ବାଛନ୍ତି।