ମନ୍ତ୍ର୍ଯୁଵାଚ ରାଜନ୍ ଦେଵୀ ଵରାରୋହା ସିଂହସ୍ଯୋପରି ସଂସ୍ଥିତା । ଅଷ୍ଟାଦଶଭୁଜା ରମ୍ଯା ଵରାଯୁଧଧରା ପରା
ମନ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ: ରାଜନ୍, ଦେବୀ ଅତି ଶୋଭାମୟୀ ରୂପରେ ସିଂହ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଅଠର ହାତରେ ଦେବତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଛନ୍ତି।
ସା ମଯୋକ୍ତା ମହାରାଜ ମହିଷଂ ଭଜ ଭାମିନି । ମହିଷୀ ଭଵ ରାଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାଧିପତେଃ ପ୍ରିଯା
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି, 'ମହାରାଜ, ଭାମିନୀ, ମହିଷକୁ ବରଣ କର; ତୁମେ ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀ ହେଉ, ତିନି ଲୋକର ନାଥଙ୍କ ପ୍ରିୟା ହେଉ।'
ପଟ୍ଟରାଜ୍ଞୀ ତ୍ଵମେଵାସ୍ଯ ଭଵିତା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ସ ତଵାଜ୍ଞାକରୋ ଜାତୋ ଵଶଵର୍ତୀ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତୁମେ ଏହି ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ ହେବ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସେ ତୁମ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନିବେ ଏବଂ ତୁମ ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲିବେ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଭଵଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଚିରକାଲଂ ଵରାନନେ । ମହିଷଂ ପତିମାସାଦ୍ଯ ଯୋଷିତାଂ ସୁଭଗା ଭଵ
ତିନି ଲୋକର ଧନ-ଦୌଲତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଉପଭୋଗ କର, ଶୋଭାମୟୀ, ମହିଷକୁ ପତି କରି ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୁଭାଗ୍ୟବତୀ ହେଉ।
ଇତି ମଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସା ସ୍ମଯାଵେଶମୋହିତା । ମାମୁଵାଚ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ସ୍ମିତପୂର୍ଵମିଦଂ ଵଚଃ
ମୋ କଥା ଶୁଣି, ସେ ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଓ ହସର ମାୟାରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ହସି ଆଗରୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ମହିଷୀଗର୍ଭସମ୍ଭୂତଂ ପଶୂନାମଧମଂ କିଲ । ବଲିଂ ଦାସ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଦେଵ୍ଯୈ ସୁରାଣାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା
ରାଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ, ମୁଁ ତାକୁ ଦେବୀଙ୍କୁ ବଳି ଦେଇବି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ।
କା ମୂଢା କାମିନୀ ଲୋକେ ମହିଷଂ ଵୈ ପତିଂ ଭଜେତ୍ । ମାଦୃଶୀ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧେ କିଂ ପଶୁଭାଵଂ ଭଜେଦିହ
ଏହି ଜଗତରେ କେଉଁ ମୂର୍ଖ ଜନାନୀ ମହିଷକୁ ପତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବ? ମୋ ପରି ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି କାହିଁକି ଏଠି ପଶୁ ସ୍ୱଭାବ ଗ୍ରହଣ କରିବ?
ମହିଷୀ ମହିଷଂ ନାଥଂ ସଶୃଙ୍ଗା ଶୃଙ୍ଗସଂଯୁତମ୍ । କୁରୁତେ କ୍ରନ୍ଦମାନା ଵୈ ନାହଂ ତତ୍ସଦୃଶୀ ଶଠା
ମହିଷୀ ତାଙ୍କ ଶିଂଗ ଥିବା ନାଥ ମହିଷକୁ କ୍ରନ୍ଦନ କରାଏ; ମୁଁ ସେଉଁଠି ଚତୁର ମହିଷୀ ପରି ନୁହେଁ।
କରିଷ୍ଯେଽହଂ ମୃଧେ ଯୁଦ୍ଧଂ ହନିଷ୍ଯେ ତ୍ଵାଂ ସୁରାପ୍ରିଯମ୍ । ଗଚ୍ଛ ଵା ଦୁଷ୍ଟ ପାତାଲଂ ଜୀଵିତେଚ୍ଛା ଯଦସ୍ତି ତେ
ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରି ତୁମକୁ, ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ମାରିଦେବି; କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ, ତୁମେ ଯଦି ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ପାତାଳକୁ ଚାଲିଯାଅ।
ପରୁଷଂ ତୁ ତଯା ଵାକ୍ଯମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ନୃପ ମତ୍ତଯା । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାହଂ ସମାଯାତଃ ପ୍ରଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସେ ମଦୋନ୍ମତ୍ତା ରାଜାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଲେ; ଏହା ଶୁଣି, ମୁଁ ପୁଣିପୁଣି ଭାବି ଫେରିଆସିଲି।
ରସଭଙ୍ଗଂ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯୈଵ ନ ଯୁଦ୍ଧଂ ତୁ ମଯା କୃତମ୍ । ଆଜ୍ଞାଂ ଵିନା ତଵାତ୍ଯନ୍ତଂ କଥଂ କୁର୍ଯାଂ ଵୃଥୋଦ୍ଯମମ୍
ଅସୁବିଧା ଭାବି, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିନଥିଲି; ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଛାଡ଼ି, କିପରି ମୁଁ ଏମିତି ଅର୍ଥହୀନ କାମ କରିପାରିବି?
ସାତୀଵ ଚ ବଲୋନ୍ମତ୍ତା ଵର୍ତତେ ଭୂପ ଭାମିନୀ । ଭଵିତଵ୍ଯଂ ନ ଜାନାମି କିଂ ଵା ଭାଵି ଭଵିଷ୍ଯତି
ସେ ଅତି ଶକ୍ତିରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି, ରାଜା, ଭାମିନୀ; କଣ ହେବ, କିମ୍ବା କଣ ଘଟିବ, ମୁଁ ଜାଣେନି।
କାର୍ଯେଽସ୍ମିଂସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରମାଣଂ ନୋ ମନ୍ତ୍ରୋଽତୀଵ ଦୁରାସଦଃ । ଯୁଦ୍ଧଂ ପଲାଯନଂ ଶ୍ରେଯୋ ନ ଜାନେଽହଂ ଵିନିଶ୍ଚଯମ୍
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆପଣ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିର୍ଣ୍ଣୟକାରୀ, ମନ୍ତ୍ର ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଯୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ପଳାୟନ—ଏହାର ଠିକ୍ ନିଷ୍ପତି କଣ ହେବ, ମୁଁ ଜାଣି ନାହିଁ।
ତାମ୍ରକୃତଂ ଦେଵୀଂ ପ୍ରତି ଵିସ୍ରଂସନଵଚନଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହିଷୋ ମଦଵିହ୍ଵଲଃ । ମନ୍ତ୍ରିଵୃଦ୍ଧାନ୍ ସମାହୂଯ ରାଜା ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ତାମ୍ରକୃତ ଦେବୀଙ୍କୁ ଛାଡିବା ପାଇଁ କହିଥିବା ଉପଦେଶର ବିବରଣା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମହିଷ ମଦରେ ଅନ୍ଧ ହେଇ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ଡାକି, ରାଜା କହିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ କିଂ ଚ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଶ୍ରବ୍ଧଂ ବ୍ରୂତ ମା ଚିରମ୍ । ଆଗତା ଦେଵଵିହିତା ମାଯେଯଂ ଶାମ୍ବରୀଵ କିମ୍
ରାଜା କହିଲେ: ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ। ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆଣିଥିବା ଏହି ମାୟା ଆସିଛି—ଏହି ମାୟା କିମ୍ବା ଶାମ୍ବରୀଙ୍କ ପରି କି?
କାର୍ଯେଽସ୍ମିନ୍ନିପୁଣା ଯୂଯମୁପାଯେଷୁ ଵିଚକ୍ଷଣାଃ । ସାମାଦିଷୁ ଚ କର୍ତଵ୍ଯଃ କୋଽତ୍ର ମହ୍ଯଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତୁ ଚ
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆପଣମାନେ ଉପାୟରେ ନିପୁଣ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ସାମ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ମନ୍ତ୍ରିଣ ଊଚୁଃ ସତ୍ଯଂ ସଦୈଵ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଞ୍ଚ ନୃପସତ୍ତମ । କାର୍ଯଂ ହିତକରଂ ନୂନଂ ଵିଚାର୍ଯ ଵିବୁଧୈଃ କିଲ
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଲେ: ସତ୍ୟ କଥା ସଦା କହିବା ଉଚିତ, ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କଥା ମଧ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ। କାର୍ଯ୍ୟ ଯାହା ଲାଭକର, ତାହା ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଭଲଭାବେ ଭାବି କରିବା ଉଚିତ।
ସତ୍ଯଂ ଚ ହିତକୃଦ୍ରାଜନ୍ପ୍ରିଯଂ ଚାହିତକୃଦ୍ଭଵେତ୍ । ଯଥୌଷଧଂ ନୃଣାଂ ଲୋକେ ହ୍ଯପ୍ରିଯଂ ରୋଗନାଶନମ୍
ସତ୍ୟ କଥା ଲାଭକର ହୁଏ, ରାଜନ୍; କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟ କଥା ଅନ୍ୟଥା ହାନିକର ହେବା ସମ୍ଭବ। ଯେପରି ଔଷଧ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରୋଗ ନଷ୍ଟ କରେ।
ସତ୍ଯସ୍ଯ ଶ୍ରୋତା ମନ୍ତା ଚ ଦୁର୍ଲଭଃ ପୃଥିଵୀପତେ । ଵକ୍ତାପି ଦୁର୍ଲଭଃ କାମଂ ବହଵଶ୍ଚାଟୁଭାଷକାଃ
ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବା ବା ଏହା ଉପଦେଶ ଦେବା ଲୋକ ଦୁର୍ଲଭ, ରାଜା। ସତ୍ୟ କହିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, ଯଦିଓ ଚାଟୁକଥା କହିବା ଲୋକ ବହୁତ ଅଛନ୍ତି।
କଥଂ ବ୍ରୂମୋଽତ୍ର ନୃପତେ ଵିଚାରେ ଗହନେ ତ୍ଵିହ । ଶୁଭଂ ଵାପ୍ଯଶୁଭଂ ଵାପି କୋ ଵେତ୍ତି ଭୁଵନତ୍ରଯେ
ଏଠି କିପରି କହିବା? ଏହି ମାମଲା ଏତେ ଗଭୀର, ରାଜନ୍। ଏହି ତିନି ଲୋକରେ କିଏ ଜାଣିଛି କଣ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ?
ରାଜୋଵାଚ ସ୍ଵସ୍ଵମତ୍ଯନୁସାରେଣ ବ୍ରୁଵନ୍ତ୍ଵଦ୍ଯ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ । ଯେଷାଂ ହି ଯାଦୃଶୋ ଭାଵସ୍ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଚିନ୍ତଯାମ୍ଯହମ୍
ରାଜା କହିଲେ: ଆଜି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ମତ ଅନୁଯାୟୀ ଅଲଗା ଅଲଗା କହନ୍ତୁ। ସେମାନଙ୍କର ଭାବ ଶୁଣି, ମୁଁ ଭାବିବି।
ବହୂନାଂ ମତମାଜ୍ଞାଯ ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଯଚ୍ଛ୍ରେଯସ୍ତଦ୍ଧି କର୍ତଵ୍ଯଂ କାର୍ଯଂ କାର୍ଯଵିଚକ୍ଷଣୈଃ
ଅନେକଙ୍କର ମତ ଜାଣି, ପୁନିପୁନି ଭାବି, ଯାହା ସର୍ବୋତ୍ତମ ତାହା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିପୁଣମାନେ କରିବା ଉଚିତ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତସ୍ଯୈଵଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିରୂପାକ୍ଷୋ ମହାବଲଃ । ଉଵାଚ ତରସା ଵାକ୍ଯଂ ରଞ୍ଜଯନ୍ପୃଥିଵୀପତିମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ବିରୂପାକ୍ଷ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତ୍ୱରିତ କଥା କହିଲେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ।
ଵିରୂପାକ୍ଷ ଉଵାଚ ରାଜନ୍ନାରୀ ଵରାକୀଯଂ ସା ବ୍ରୂତେ ମଦଗର୍ଵିତା । ଵିଭୀଷିକାମାତ୍ରମିଦଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ଵଚନଂ ତ୍ଵଯା
ବିରୂପାକ୍ଷ କହିଲେ: ରାଜନ୍, ସେ ନାରୀ ଦୁଃଖୀ ଓ ଅହଂକାରରେ ଭରିଥିବା, ଭୟଦେଇ କଥା କହିଛି। ଆପଣ ଏହାକୁ ଏକ ଭୟଦେଇ ଉପଦେଶ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
କୋ ବିଭେତି ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଵାକ୍ଯୈର୍ଦୁରୁକ୍ତୈ ରଣଦୁର୍ମଦୈଃ । ଅନୃତଂ ସାହସଂ ଚେତି ଜାନନ୍ନାରୀଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ନାରୀଙ୍କ ଅପ୍ରିୟ କଥା କିମ୍ବା ଅସଭ୍ୟ କଥାରେ କିଏ ଭୟ କରେ? ନାରୀଙ୍କ ଚଳାଚଳ—ମିଥ୍ୟା ଓ ଅସାବଧାନତା—ଜାଣି, କିଏ ଭୟ କରିବ?
ଜିତ୍ଵା ତ୍ରିଭୁଵନଂ ରାଜନ୍ନଦ୍ଯ କାନ୍ତାଭଯେନ ଵୈ । ଦୀନତ୍ଵେଽପ୍ଯଯଶୋ ନୂନଂ ଵୀରସ୍ଯ ଭୁଵନେ ଭଵେତ୍
ରାଜନ୍, ତିନି ଲୋକକୁ ଜିତି, ଆଜି ଯଦି ଆପଣ ଜନାନୀଙ୍କ ଭୟରେ ଦୁଃଖୀ ହେବେ, ତେବେ ଏହି ଜଗତରେ ଏକ ନାୟକ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଅପମାନ ଆସିବ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯାମ୍ଯହମେକାକୀ ଯୁଦ୍ଧାଯ ଚଣ୍ଡିକାଂ ପ୍ରତି । ହନିଷ୍ଯେ ତାଂ ମହାରାଜ ନିର୍ଭଯୋ ଭଵ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ମୁଁ ଏକା ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯାଉଛି। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେବି, ମହାରାଜ—ଏବେ ଭୟ ଛାଡନ୍ତୁ।
ସେନାଵୃତୋଽହଂ ଗତ୍ଵା ତାଂ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରୈର୍ଵିଵିଧୈଃ କିଲ । ନିଷୂଦଯାମି ଦୁର୍ମର୍ଷାଂ ଚଣ୍ଡିକାଂ ଚଣ୍ଡଵିକ୍ରମାମ୍
ମୁଁ ସେନା ସହିତ ଯାଇ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ମର୍ଷ ଓ ଚଣ୍ଡ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କୁ ଦଳିଦେବି।
ବଦ୍ଧ୍ଵା ସର୍ପମଯୈଃ ପାଶୈରାନଯିଷ୍ଯେ ତଵାନ୍ତିକମ୍ । ଵଶଗା ତୁ ସଦା ତେ ସ୍ଯାତ୍ପଶ୍ଯ ରାଜନ୍ ବଲଂ ମମ
ସର୍ପର ଆକାରର ପାଶ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି, ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆଣିଦେବି। ସେ ସଦା ଆପଣଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହିବେ—ରାଜନ୍, ମୋର ଶକ୍ତି ଦେଖନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଵିରୂପାକ୍ଷଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୁର୍ଧରୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ଵଚୋ ରାଜନ୍ ଵିରୂପାକ୍ଷେଣ ଧୀମତା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ବିରୂପାକ୍ଷଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦୁର୍ଧର କହିଲେ: ରାଜନ୍, ବିରୂପାକ୍ଷ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାବେ ସତ୍ୟ କଥା କହିଛନ୍ତି।