ଅନ୍ଯଥା ଚେନ୍ମତିର୍ମନ୍ଦ ମହିଷସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ । ତଦ୍ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ମଯା ସାର୍ଧଂ ମରଣାଯ କୃତାଦରଃ
ଯଦି ମହିଷ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଅନ୍ୟ ଭଳି ରହିଛି, ତେବେ ମୋ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର, ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅ।
ମନ୍ଯସେ ସଙ୍ଗରେ ଭଗ୍ନା ଦେଵା ଵିଷ୍ଣୁପୁରୋଗମାଃ । ଦୈଵଂ ହି କାରଣଂ ତତ୍ର ଵରଦାନଂ ପ୍ରଜାପତେଃ
ତୁମେ ଭାବୁଛ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଦେବମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ କାରଣ ଥିଲା ଭାଗ୍ୟ—ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦିଆ ଦାନ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ଦେଵ୍ଯା ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚିନ୍ତଯାମାସ ଦାନଵଃ । କିଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ମଯା ଯୁଦ୍ଧଂ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ଵା ନୃପଂ ପ୍ରତି
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଦେବୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦାନବ ଚିନ୍ତା କଲେ—ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଯୁଦ୍ଧ କରିବି, କିମ୍ବା ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବି?
ଵିଵାହାର୍ଥମିହାଜ୍ଞପ୍ତୋ ରାଜ୍ଞା କାମାତୁରେଣ ଵୈ । ତତ୍କଥଂ ଵିରସଂ କୃତ୍ଵା ଗଚ୍ଛେଯଂ ନୃପସନ୍ନିଧୌ
ମୁଁ ବିବାହ ପାଇଁ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ଯିଏ କାମ ରେ ଅନ୍ଧ; ଏବେ ଏହାକୁ ଅସ୍ବାଦ କରିଦେଇ, କିପରି ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯିବି?
ଇଯଂ ବୁଦ୍ଧିଃ ସମୀଚୀନା ଯଦ୍ ଵ୍ରଜାମି କଲିଂ ଵିନା । ଯଥାଗତଂ ତଥା ଶୀଘ୍ରଂ ରାଜ୍ଞେ ସଂଵେଦଯାମ୍ଯହମ୍
ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଠିକ୍, ମୁଁ ବିଳମ୍ବ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯିବି; ଯେତେବେଳେ ପହଞ୍ଚିବି, ସେହି ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଇଦେବି।
ସ ପ୍ରମାଣଂ ପୁନଃ କାର୍ଯେ ରାଜା ମତିମତାଂ ଵରଃ । କରିଷ୍ଯତି ଵିଚାର୍ଯୈଵ ସଚିଵୈର୍ନିପୁଣୈଃ ସହ
ସେ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପୁଣିଥରେ ଏହି କଥା ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରିବେ ଏବଂ ଦକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି ଯଥାଯଥା କାମ କରିବେ।
ସହସା ନ ମଯା ଯୁଦ୍ଧଂ କର୍ତଵ୍ଯମନଯା ସହ । ଜଯେ ପରାଜଯେ ଵାପି ଭୂପତେରପ୍ରିଯଂ ଭଵେତ୍
ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହିତ ହଠାତ୍ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଜିତିଲି ବା ହାରିଲି, ଦୁଇଥିରେ ଯାହା ହେଉ, ଏହା ରାଜାଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ ହେବ।
ଯଦି ମାଂ ସୁନ୍ଦରୀ ହନ୍ଯାଦହଂ ଵା ହନ୍ମି ତାଂ ପୁନଃ । ଯେନ କେନାପ୍ଯୁପାଯେନ ସ କୁପ୍ଯେତ୍ପାର୍ଥିଵଃ କିଲ
ଯଦି ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ମୋତେ ମାରିଦିଏ, କିମ୍ବା ମୁଁ ତାକୁ କିଛି ଉପାୟରେ ମାରିଦିଏ, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ରାଜା ରୁଷ୍ଟ ହେବେ।
ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ରୈଵ ଗତ୍ଵାହଂ ବୋଧଯିଷ୍ଯାମି ତଂ ନୃପମ୍ । ଯଥାଦ୍ଯାଭିହିତଂ ଦେଵ୍ଯା ଯଥାରୁଚି କରୋତୁ ସଃ
ସେଥିପାଇଁ, ମୁଁ ସେଠାକୁ ଯାଇ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ଦେଇଦେବି; ଦେବୀ ଯେପରି ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠିପରି ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାମ କରନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମେଧାଵୀ ଜଗାମ ନୃପସନ୍ନିଧୌ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ତମୁଵାଚେଦଂ କୃତାଞ୍ଜଲିରମାତ୍ଯକଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି ଭାବି, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗଲେ, ଶିର ନମାଇ ହାତ ଜୋଡି ଏହି କଥା କହିଲେ।
ମନ୍ତ୍ର୍ଯୁଵାଚ ରାଜନ୍ ଦେଵୀ ଵରାରୋହା ସିଂହସ୍ଯୋପରି ସଂସ୍ଥିତା । ଅଷ୍ଟାଦଶଭୁଜା ରମ୍ଯା ଵରାଯୁଧଧରା ପରା
ମନ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ: ରାଜନ୍, ଦେବୀ ଅତି ଶୋଭାମୟୀ ରୂପରେ ସିଂହ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଅଠର ହାତରେ ଦେବତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଛନ୍ତି।
ସା ମଯୋକ୍ତା ମହାରାଜ ମହିଷଂ ଭଜ ଭାମିନି । ମହିଷୀ ଭଵ ରାଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାଧିପତେଃ ପ୍ରିଯା
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି, 'ମହାରାଜ, ଭାମିନୀ, ମହିଷକୁ ବରଣ କର; ତୁମେ ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀ ହେଉ, ତିନି ଲୋକର ନାଥଙ୍କ ପ୍ରିୟା ହେଉ।'
ପଟ୍ଟରାଜ୍ଞୀ ତ୍ଵମେଵାସ୍ଯ ଭଵିତା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ସ ତଵାଜ୍ଞାକରୋ ଜାତୋ ଵଶଵର୍ତୀ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତୁମେ ଏହି ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ ହେବ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସେ ତୁମ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନିବେ ଏବଂ ତୁମ ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲିବେ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଭଵଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଚିରକାଲଂ ଵରାନନେ । ମହିଷଂ ପତିମାସାଦ୍ଯ ଯୋଷିତାଂ ସୁଭଗା ଭଵ
ତିନି ଲୋକର ଧନ-ଦୌଲତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଉପଭୋଗ କର, ଶୋଭାମୟୀ, ମହିଷକୁ ପତି କରି ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୁଭାଗ୍ୟବତୀ ହେଉ।
ଇତି ମଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସା ସ୍ମଯାଵେଶମୋହିତା । ମାମୁଵାଚ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ସ୍ମିତପୂର୍ଵମିଦଂ ଵଚଃ
ମୋ କଥା ଶୁଣି, ସେ ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଓ ହସର ମାୟାରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ହସି ଆଗରୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ମହିଷୀଗର୍ଭସମ୍ଭୂତଂ ପଶୂନାମଧମଂ କିଲ । ବଲିଂ ଦାସ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଦେଵ୍ଯୈ ସୁରାଣାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା
ରାଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ, ମୁଁ ତାକୁ ଦେବୀଙ୍କୁ ବଳି ଦେଇବି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ।
କା ମୂଢା କାମିନୀ ଲୋକେ ମହିଷଂ ଵୈ ପତିଂ ଭଜେତ୍ । ମାଦୃଶୀ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧେ କିଂ ପଶୁଭାଵଂ ଭଜେଦିହ
ଏହି ଜଗତରେ କେଉଁ ମୂର୍ଖ ଜନାନୀ ମହିଷକୁ ପତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବ? ମୋ ପରି ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି କାହିଁକି ଏଠି ପଶୁ ସ୍ୱଭାବ ଗ୍ରହଣ କରିବ?
ମହିଷୀ ମହିଷଂ ନାଥଂ ସଶୃଙ୍ଗା ଶୃଙ୍ଗସଂଯୁତମ୍ । କୁରୁତେ କ୍ରନ୍ଦମାନା ଵୈ ନାହଂ ତତ୍ସଦୃଶୀ ଶଠା
ମହିଷୀ ତାଙ୍କ ଶିଂଗ ଥିବା ନାଥ ମହିଷକୁ କ୍ରନ୍ଦନ କରାଏ; ମୁଁ ସେଉଁଠି ଚତୁର ମହିଷୀ ପରି ନୁହେଁ।
କରିଷ୍ଯେଽହଂ ମୃଧେ ଯୁଦ୍ଧଂ ହନିଷ୍ଯେ ତ୍ଵାଂ ସୁରାପ୍ରିଯମ୍ । ଗଚ୍ଛ ଵା ଦୁଷ୍ଟ ପାତାଲଂ ଜୀଵିତେଚ୍ଛା ଯଦସ୍ତି ତେ
ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରି ତୁମକୁ, ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ମାରିଦେବି; କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ, ତୁମେ ଯଦି ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ପାତାଳକୁ ଚାଲିଯାଅ।
ପରୁଷଂ ତୁ ତଯା ଵାକ୍ଯମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ନୃପ ମତ୍ତଯା । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାହଂ ସମାଯାତଃ ପ୍ରଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସେ ମଦୋନ୍ମତ୍ତା ରାଜାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଲେ; ଏହା ଶୁଣି, ମୁଁ ପୁଣିପୁଣି ଭାବି ଫେରିଆସିଲି।
ରସଭଙ୍ଗଂ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯୈଵ ନ ଯୁଦ୍ଧଂ ତୁ ମଯା କୃତମ୍ । ଆଜ୍ଞାଂ ଵିନା ତଵାତ୍ଯନ୍ତଂ କଥଂ କୁର୍ଯାଂ ଵୃଥୋଦ୍ଯମମ୍
ଅସୁବିଧା ଭାବି, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିନଥିଲି; ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଛାଡ଼ି, କିପରି ମୁଁ ଏମିତି ଅର୍ଥହୀନ କାମ କରିପାରିବି?
ସାତୀଵ ଚ ବଲୋନ୍ମତ୍ତା ଵର୍ତତେ ଭୂପ ଭାମିନୀ । ଭଵିତଵ୍ଯଂ ନ ଜାନାମି କିଂ ଵା ଭାଵି ଭଵିଷ୍ଯତି
ସେ ଅତି ଶକ୍ତିରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି, ରାଜା, ଭାମିନୀ; କଣ ହେବ, କିମ୍ବା କଣ ଘଟିବ, ମୁଁ ଜାଣେନି।
କାର୍ଯେଽସ୍ମିଂସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରମାଣଂ ନୋ ମନ୍ତ୍ରୋଽତୀଵ ଦୁରାସଦଃ । ଯୁଦ୍ଧଂ ପଲାଯନଂ ଶ୍ରେଯୋ ନ ଜାନେଽହଂ ଵିନିଶ୍ଚଯମ୍
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆପଣ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିର୍ଣ୍ଣୟକାରୀ, ମନ୍ତ୍ର ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଯୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ପଳାୟନ—ଏହାର ଠିକ୍ ନିଷ୍ପତି କଣ ହେବ, ମୁଁ ଜାଣି ନାହିଁ।
ତାମ୍ରକୃତଂ ଦେଵୀଂ ପ୍ରତି ଵିସ୍ରଂସନଵଚନଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହିଷୋ ମଦଵିହ୍ଵଲଃ । ମନ୍ତ୍ରିଵୃଦ୍ଧାନ୍ ସମାହୂଯ ରାଜା ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ତାମ୍ରକୃତ ଦେବୀଙ୍କୁ ଛାଡିବା ପାଇଁ କହିଥିବା ଉପଦେଶର ବିବରଣା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମହିଷ ମଦରେ ଅନ୍ଧ ହେଇ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ଡାକି, ରାଜା କହିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ କିଂ ଚ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଶ୍ରବ୍ଧଂ ବ୍ରୂତ ମା ଚିରମ୍ । ଆଗତା ଦେଵଵିହିତା ମାଯେଯଂ ଶାମ୍ବରୀଵ କିମ୍
ରାଜା କହିଲେ: ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ। ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆଣିଥିବା ଏହି ମାୟା ଆସିଛି—ଏହି ମାୟା କିମ୍ବା ଶାମ୍ବରୀଙ୍କ ପରି କି?
କାର୍ଯେଽସ୍ମିନ୍ନିପୁଣା ଯୂଯମୁପାଯେଷୁ ଵିଚକ୍ଷଣାଃ । ସାମାଦିଷୁ ଚ କର୍ତଵ୍ଯଃ କୋଽତ୍ର ମହ୍ଯଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତୁ ଚ
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆପଣମାନେ ଉପାୟରେ ନିପୁଣ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ସାମ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ମନ୍ତ୍ରିଣ ଊଚୁଃ ସତ୍ଯଂ ସଦୈଵ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଞ୍ଚ ନୃପସତ୍ତମ । କାର୍ଯଂ ହିତକରଂ ନୂନଂ ଵିଚାର୍ଯ ଵିବୁଧୈଃ କିଲ
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଲେ: ସତ୍ୟ କଥା ସଦା କହିବା ଉଚିତ, ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କଥା ମଧ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ। କାର୍ଯ୍ୟ ଯାହା ଲାଭକର, ତାହା ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଭଲଭାବେ ଭାବି କରିବା ଉଚିତ।
ସତ୍ଯଂ ଚ ହିତକୃଦ୍ରାଜନ୍ପ୍ରିଯଂ ଚାହିତକୃଦ୍ଭଵେତ୍ । ଯଥୌଷଧଂ ନୃଣାଂ ଲୋକେ ହ୍ଯପ୍ରିଯଂ ରୋଗନାଶନମ୍
ସତ୍ୟ କଥା ଲାଭକର ହୁଏ, ରାଜନ୍; କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟ କଥା ଅନ୍ୟଥା ହାନିକର ହେବା ସମ୍ଭବ। ଯେପରି ଔଷଧ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରୋଗ ନଷ୍ଟ କରେ।
ସତ୍ଯସ୍ଯ ଶ୍ରୋତା ମନ୍ତା ଚ ଦୁର୍ଲଭଃ ପୃଥିଵୀପତେ । ଵକ୍ତାପି ଦୁର୍ଲଭଃ କାମଂ ବହଵଶ୍ଚାଟୁଭାଷକାଃ
ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବା ବା ଏହା ଉପଦେଶ ଦେବା ଲୋକ ଦୁର୍ଲଭ, ରାଜା। ସତ୍ୟ କହିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, ଯଦିଓ ଚାଟୁକଥା କହିବା ଲୋକ ବହୁତ ଅଛନ୍ତି।
କଥଂ ବ୍ରୂମୋଽତ୍ର ନୃପତେ ଵିଚାରେ ଗହନେ ତ୍ଵିହ । ଶୁଭଂ ଵାପ୍ଯଶୁଭଂ ଵାପି କୋ ଵେତ୍ତି ଭୁଵନତ୍ରଯେ
ଏଠି କିପରି କହିବା? ଏହି ମାମଲା ଏତେ ଗଭୀର, ରାଜନ୍। ଏହି ତିନି ଲୋକରେ କିଏ ଜାଣିଛି କଣ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ?