ନୋଚେଦ୍ଧନ୍ମ୍ଯହମଦ୍ଯୈଵ ବାଣେନ ତ୍ଵାଂ ମୃଷାଵଦାମ୍ । ମିଥ୍ଯାଭିମାନଚତୁରାଂ ରୂପଯୌଵନଗର୍ଵିତାମ୍
ନହେଲେ, ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ତୀରରେ ମାରିଦେଇଥାନ୍ତି, ତୁମେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଛ, ଅଭିମାନରେ ଚତୁର, ରୂପ ଓ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଅଭିମାନିତ।
ସ୍ଵାମୀ ମେ ମୋହିତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରୂପଂ ତେ ଭୁଵନାତିଗମ୍ । ତତ୍ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ପ୍ରିଯଂ କାମଂ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯି ଯନ୍ମଯା
ମୋ ସ୍ୱାମୀ ତୁମର ରୂପ ଦେଖି, ଯେଉଁଟି ତିନି ଭୁବନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ମୋହିତ ହୋଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପାଇଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେଉଁ କଥା ଭଲ ଲାଗିବ, ସେ କହିବି।
ରାଜ୍ଯଂ ତଵ ଧନଂ ସର୍ଵଂ ଦାସସ୍ତେ ମହିଷଃ କିଲ । କୁରୁ ଭାଵଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରୋଷଂ ମୃତିପ୍ରଦମ୍
ତୁମେ ଚାହିଲେ, ରାଜ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଧନ, ମହିଷ ନିଜେ ତୁମର ଦାସ ହେବ। ଶୋଭାବନ୍ତୀ, ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇଥିବା କ୍ରୋଧ ଛାଡି, ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର।
ପତାମି ପାଦଯୋସ୍ତେଽହଂ ଭକ୍ତିଭାଵେନ ଭାମିନି । ପଟ୍ଟରାଜ୍ଞୀ ମହାରାଜ୍ଞୋ ଭଵ ଶୀଘ୍ରଂ ଶୁଚିସ୍ମିତେ
ଭାମିନୀ, ମୁଁ ଭକ୍ତି ଭାବରେ ତୁମର ପାଦରେ ପଡ଼ୁଛି; ଶୁଚିସ୍ମିତେ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମହାରାଜଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ ହେଉ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଭଵଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ତ୍ଵମନାଵିଲମ୍ । ସୁଖଂ ସଂସାରଜଂ ସର୍ଵଂ ମହିଷସ୍ଯ ପରିଗ୍ରହାତ୍
ତୁମେ ମହିଷଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ତିନି ଭୁବନର ସମସ୍ତ ଧନ ଅସୁବିଧା ବିନା ପାଇବା, ଏବଂ ସଂସାରର ସମସ୍ତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବ।
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ଶୃଣୁ ସାଚିଵ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵାକ୍ଯାନାଂ ସାରମୁତ୍ତମମ୍ । ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟେନ ମାର୍ଗେଣ ଚାତୁର୍ଯମନୁଚିନ୍ତ୍ଯ ଚ
ଦେବୀ କହିଲେ: ମନ୍ତ୍ରୀ, ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥାର ସାର କହିବି, ଶାସ୍ତ୍ରର ଦେଖାଯାଇଥିବା ପଥ ଓ ଚତୁର୍ୟତାକୁ ଭାବି।
ମହିଷସ୍ଯ ପ୍ରଧାନସ୍ତ୍ଵଂ ମଯା ଜ୍ଞାତଂ ଧିଯା କିଲ । ପଶୁବୁଦ୍ଧିସ୍ଵଭାଵୋଽସି ଵଚନାତ୍ତଵ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ମହିଷର ପ୍ରଧାନତ୍ୱ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ହେବାକୁ ମୁଁ ବୁଝିଛି; ତୁମ ବ୍ୟବହାର ଦେଖି, ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି ତୁମେ ପଶୁମନ୍ତି ଅଟୁଟ ଅଛ।
ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତ୍ଵାଦୃଶା ଯସ୍ଯ ସ କଥଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ଭଵେତ୍ । ଉଭଯୋଃ ସଦୃଶୋ ଯୋଗଃ କୃତୋଽଯଂ ଵିଧିନା କିଲ
ଏମିତି ମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ ରାଜା କେମିତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ହେବେ? ଭାଗ୍ୟ ଦୁହେଁକୁ ଏକ ଭଳି ମିଶାଇଛି।
ଯଦୁକ୍ତଂ ସ୍ତ୍ରୀସ୍ଵଭାଵାସି ତଦ୍ଵିଚାରସ୍ଯ ମୂଢ କିମ୍ । ପୁମାନ୍ନାହଂ ତତ୍ସ୍ଵଭାଵାଭଵଂସ୍ତ୍ରୀଵେଷଧାରିଣୀ
ତୁମେ କହିଲ ମୁଁ ଜଣେ ଜନାନୀ ସ୍ୱଭାବର; ଏହା କେତେ ମୂର୍ଖତା! ମୁଁ ପୁରୁଷ ନୁହେଁ, ସେ ସ୍ୱଭାବ ମୋର ନାହିଁ; ମୁଁ କେବଳ ଜନାନୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି।
ଯାଚିତଂ ମରଣଂ ପୂର୍ଵଂ ସ୍ତ୍ରିଯା ତ୍ଵତ୍ପ୍ରଭୁଣା ଯଥା । ତସ୍ମାନ୍ମନ୍ଯେଽତିମୂର୍ଖୋଽସୌ ନ ଵୀରରସଵିତ୍ତମଃ
ତୁମର ପତି ପୂର୍ବରୁ ଜଣେ ଜନାନୀଙ୍କ ଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିଁଥିଲେ; ତେଣୁ ମୁଁ ଭାବେ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଅତି ମୂର୍ଖ, ବୀରତା ଜଣାନ୍ତି ନାହିଁ।
କାମିନ୍ଯା ମରଣଂ କ୍ଲୀବରତିଦଂ ଶୂରଦୁଃଖଦମ୍ । ପ୍ରାର୍ଥିତଂ ପ୍ରଭୁଣା ତେନ ମହିଷେଣାତ୍ମବୁଦ୍ଧିନା
ଜଣେ ଜନାନୀଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିବା କ୍ଳୀବ ଲୋକଙ୍କ କାମ, ଏହା ଶୂରମାନେ ଦୁଃଖ ପାଆନ୍ତି; ଏହି ଭାବରେ ମହିଷ ନିଜକୁ ଚତୁର୍ ବୋଲି ଭାବି ଏହା ଚାହିଥିଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ସ୍ତ୍ରୀରୂପମାଧାଯ କାର୍ଯଂ କର୍ତୁମୁପାଗତା । କଥଂ ବିଭେମି ତ୍ଵଦ୍ଵାକ୍ଯୈର୍ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଵିରୋଧକୈଃ
ତେଣୁ ମୁଁ ଜନାନୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୋ କାମ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଆସିଛି; ତୁମର ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ବିରୋଧୀ କଥାକୁ ମୁଁ କାହିଁକି ଡରିବି?
ଵିପରୀତଂ ଯଦା ଦୈଵଂ ତୃଣଂ ଵଜ୍ରସମଂ ଭଵେତ୍ । ଵିଧିଶ୍ଚେତ୍ସୁମୁଖଃ କାମଂ କୁଲିଶଂ ତୂଲଵତ୍ତଦା
ଯେତେବେଳେ ଭାଗ୍ୟ ବିପରୀତ ହୁଏ, ତେବେ ଘାସ ମଧ୍ୟ ବଜ୍ର ସମାନ ହୁଏ; ଯଦି ଭାଗ୍ୟ ଭଲ ଥାଏ, ବଜ୍ର ମଧ୍ୟ ପତି ଭଳି ହୁଏ।
କିଂ ସୈନ୍ଯୈରାଯୁଧୈଃ କିଂ ଵା ପ୍ରପଞ୍ଚୈର୍ଦୁର୍ଗସେଵନୈଃ । ମରଣଂ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯ ସୈନ୍ଯୈସ୍ତୁ କିଂ ଫଲମ୍
ସେନା, ଅସ୍ତ୍ର, କିମ୍ବା କୋଟ ରକ୍ଷା କ’ଣ କାମର? ଯାହାର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ, ସେନା ରଖିଲେ କ’ଣ ଲାଭ?
ଯଦାଯଂ ଦେହସମ୍ବନ୍ଧୋ ଜୀଵସ୍ଯ କାଲଯୋଗତଃ । ତଦୈଵ ଲିଖିତଂ ସର୍ଵଂ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ତଥା ମୃତିଃ
ଯେତେବେଳେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଆତ୍ମା ଦେହ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଆଗରୁ ଲେଖାଯାଇଅଛି।
ଯସ୍ଯ ଯେନ ପ୍ରକାରେଣ ମରଣଂ ଦୈଵନିର୍ମିତମ୍ । ତସ୍ଯ ତେନୈଵ ଜାଯେତ ନାନ୍ଯଥେତି ଵିନିଶ୍ଚଯଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଯେମିତି ଭାଗ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛି, ସେମିତି ହେବ; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ, ଅନ୍ୟ ଭଳି ହେବ ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ଯଥା କାଲେ ନାଶୋତ୍ପତ୍ତୀ ଵିନିର୍ମିତେ । ତଥୈଵ ଭଵତଃ କାମଂ କିମନ୍ଯେଷାଂ ଵିଚାର୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେମିତି ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ପାଆନ୍ତି, ସେମିତି ତୁମର ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ଭାବିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।
ଯେ ମୃତ୍ଯୁଧର୍ମିଣସ୍ତେଷାଂ ଵରଦାନେନ ଦର୍ପିତାଃ । ମରିଷ୍ଯାମୋ ନ ମନ୍ଯନ୍ତେ ତେ ମୂଢା ମନ୍ଦଚେତସଃ
ଯେମାନେ ମୃତ୍ୟୁଶୀଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦାନର ଗର୍ବରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଭାବନ୍ତି—‘ଆମେ ମରିବୁ ନାହିଁ’; ସେମାନେ ମୂର୍ଖ ଓ ମନ ହଳକା।
ତସ୍ମାଦ୍ ଗଚ୍ଛ ନୃପଂ ବ୍ରୂହି ଵଚନଂ ମମ ସତ୍ଵରମ୍ । ଯଦାଜ୍ଞାପଯତେ ଭୂପସ୍ତତ୍କର୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା କିଲ
ତେଣୁ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ ଓ ମୋ କଥା କହ; ରାଜା ଯାହା ଆଦେଶ ଦେବେ, ସେହି କାମ ତୁମେ କରିବା ଦରକାର।
ମଘଵା ସ୍ଵର୍ଗମାପ୍ନୋତୁ ଦେଵାଃ ସନ୍ତୁ ହଵିର୍ଭୁଜଃ । ଯୂଯଂ ପ୍ରଯାତ ପାତାଲଂ ଯଦି ଜୀଵିତୁମିଚ୍ଛଥ
ଇନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଉନ୍ତୁ, ଦେବତାମାନେ ହବିର ଭୋଗ କରନ୍ତୁ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଯଦି ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ପାତାଳକୁ ଯାଅ।
ଅନ୍ଯଥା ଚେନ୍ମତିର୍ମନ୍ଦ ମହିଷସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ । ତଦ୍ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ମଯା ସାର୍ଧଂ ମରଣାଯ କୃତାଦରଃ
ଯଦି ମହିଷ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଅନ୍ୟ ଭଳି ରହିଛି, ତେବେ ମୋ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର, ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅ।
ମନ୍ଯସେ ସଙ୍ଗରେ ଭଗ୍ନା ଦେଵା ଵିଷ୍ଣୁପୁରୋଗମାଃ । ଦୈଵଂ ହି କାରଣଂ ତତ୍ର ଵରଦାନଂ ପ୍ରଜାପତେଃ
ତୁମେ ଭାବୁଛ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଦେବମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ କାରଣ ଥିଲା ଭାଗ୍ୟ—ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦିଆ ଦାନ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ଦେଵ୍ଯା ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚିନ୍ତଯାମାସ ଦାନଵଃ । କିଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ମଯା ଯୁଦ୍ଧଂ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ଵା ନୃପଂ ପ୍ରତି
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଦେବୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦାନବ ଚିନ୍ତା କଲେ—ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଯୁଦ୍ଧ କରିବି, କିମ୍ବା ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବି?
ଵିଵାହାର୍ଥମିହାଜ୍ଞପ୍ତୋ ରାଜ୍ଞା କାମାତୁରେଣ ଵୈ । ତତ୍କଥଂ ଵିରସଂ କୃତ୍ଵା ଗଚ୍ଛେଯଂ ନୃପସନ୍ନିଧୌ
ମୁଁ ବିବାହ ପାଇଁ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ଯିଏ କାମ ରେ ଅନ୍ଧ; ଏବେ ଏହାକୁ ଅସ୍ବାଦ କରିଦେଇ, କିପରି ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯିବି?
ଇଯଂ ବୁଦ୍ଧିଃ ସମୀଚୀନା ଯଦ୍ ଵ୍ରଜାମି କଲିଂ ଵିନା । ଯଥାଗତଂ ତଥା ଶୀଘ୍ରଂ ରାଜ୍ଞେ ସଂଵେଦଯାମ୍ଯହମ୍
ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଠିକ୍, ମୁଁ ବିଳମ୍ବ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯିବି; ଯେତେବେଳେ ପହଞ୍ଚିବି, ସେହି ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଇଦେବି।
ସ ପ୍ରମାଣଂ ପୁନଃ କାର୍ଯେ ରାଜା ମତିମତାଂ ଵରଃ । କରିଷ୍ଯତି ଵିଚାର୍ଯୈଵ ସଚିଵୈର୍ନିପୁଣୈଃ ସହ
ସେ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପୁଣିଥରେ ଏହି କଥା ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରିବେ ଏବଂ ଦକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି ଯଥାଯଥା କାମ କରିବେ।
ସହସା ନ ମଯା ଯୁଦ୍ଧଂ କର୍ତଵ୍ଯମନଯା ସହ । ଜଯେ ପରାଜଯେ ଵାପି ଭୂପତେରପ୍ରିଯଂ ଭଵେତ୍
ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହିତ ହଠାତ୍ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଜିତିଲି ବା ହାରିଲି, ଦୁଇଥିରେ ଯାହା ହେଉ, ଏହା ରାଜାଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ ହେବ।
ଯଦି ମାଂ ସୁନ୍ଦରୀ ହନ୍ଯାଦହଂ ଵା ହନ୍ମି ତାଂ ପୁନଃ । ଯେନ କେନାପ୍ଯୁପାଯେନ ସ କୁପ୍ଯେତ୍ପାର୍ଥିଵଃ କିଲ
ଯଦି ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ମୋତେ ମାରିଦିଏ, କିମ୍ବା ମୁଁ ତାକୁ କିଛି ଉପାୟରେ ମାରିଦିଏ, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ରାଜା ରୁଷ୍ଟ ହେବେ।
ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ରୈଵ ଗତ୍ଵାହଂ ବୋଧଯିଷ୍ଯାମି ତଂ ନୃପମ୍ । ଯଥାଦ୍ଯାଭିହିତଂ ଦେଵ୍ଯା ଯଥାରୁଚି କରୋତୁ ସଃ
ସେଥିପାଇଁ, ମୁଁ ସେଠାକୁ ଯାଇ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ଦେଇଦେବି; ଦେବୀ ଯେପରି ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠିପରି ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାମ କରନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମେଧାଵୀ ଜଗାମ ନୃପସନ୍ନିଧୌ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ତମୁଵାଚେଦଂ କୃତାଞ୍ଜଲିରମାତ୍ଯକଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି ଭାବି, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗଲେ, ଶିର ନମାଇ ହାତ ଜୋଡି ଏହି କଥା କହିଲେ।