ମା ଗର୍ଵଂ କୁରୁ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମନ୍ ଯନ୍ମେଽସ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵରଃ । ସ୍ତ୍ରୀଵଧ୍ଯତ୍ଵେ ତ୍ଵଯା ମୂଢ ପୀଡିତାଃ ସୁରସତ୍ତମାଃ
ଅପବିତ୍ର ମନ ଥିବା, ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ରହିଛି ବୋଲି ଅଭିମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଦେବମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିଛନ୍ତି, କାରଣ ତୁମେ ଜନାଣୀ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ହେବାର ନୁହେଁ।
କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵଚନଂ ଧାତୁସ୍ତେନାହଂ ତ୍ଵାମୁପାଗତା । ସ୍ତ୍ରୀରୂପମତୁଲଂ କୃତ୍ଵା ସତ୍ଯଂ ହନ୍ତୁଂ କୃତାଗସମ୍
ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ; ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜନାଣୀ ରୂପ ନେଇ, ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସମାପ୍ତ କରିବାକୁ।
ଯଥେଚ୍ଛଂ ଗଚ୍ଛ ଵା ମୂଢ ପାତାଲଂ ପନ୍ନଗାଵୃତମ୍ । ହିତ୍ଵା ଭୂସୁରସଦ୍ମାଦ୍ଯ ଜୀଵିତେଚ୍ଛା ଯଦସ୍ତି ତେ
ମୂର୍ଖ, ଯେଉଁଠି ଚାହୁଁ ଯାଅ; ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଆଜି ଦେବମାନଙ୍କର ସଭା ଛାଡି, ସାପମାନେ ଭରିଥିବା ପାତାଳକୁ ଯାଅ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ତତୋ ଦେଵ୍ଯା ମନ୍ତ୍ରିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ବଲାନ୍ଵିତଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ନିଶମ୍ଯାସୌ ଵଚନଂ ହେତୁଗର୍ଭିତମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି ଦେବୀଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କର ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଦେଵି ସ୍ତ୍ରୀସଦୃଶଂ ଵାକ୍ଯଂ ବ୍ରୂଷେ ତ୍ଵଂ ମଦଗର୍ଵିତା । କ୍ଵାସୌ କ୍ଵ ତ୍ଵଂ କଥଂ ଯୁଦ୍ଧମସମ୍ଭାଵ୍ଯମିଦଂ କିଲ
ଦେବୀ, ତୁମେ ନାରୀ ସହଜ କଥା କହୁଛ, ସ୍ୱରୂପରେ ଅଭିମାନିତ। ସେ କେଉଁଠି, ତୁମେ କେଉଁଠି? ଏପରି ଯୁଦ୍ଧ କିପରି ସମ୍ଭବ?
ଏକାକିନୀ ପୁନର୍ବାଲା ପ୍ରାରବ୍ଧଯୌଵନା ମୃଦୁଃ । ମହିଷୋଽସୌ ମହାକାଯୋ ଦୁର୍ଵିଭାଵ୍ଯଂ ହି ସଙ୍ଗତମ୍
ତୁମେ ଏକା, ଅପରିପକ୍ୱ, ଯୁବତୀ ହେଉଛ, ମୃଦୁ ସ୍ୱଭାବର। ମହିଷ ଏକ ବଡ଼ ଦେହର; ଏପରି ମିଳନ ଅସମ୍ଭବ।
ସୈନ୍ଯଂ ବହୁଵିଧଂ ତସ୍ଯ ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥସଂକୁଲମ୍ । ପଦାତିଗଣସଂଵିଦ୍ଧଂ ନାନାଯୁଧଵିରାଜିତମ୍
ତାଙ୍କର ସେନା ବହୁ ପ୍ରକାରର, ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିବା; ପଦାତିମାନେ ଶ୍ରେଣୀରେ ରହିଛନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ।
କଃ ଶ୍ରମଃ କରିରାଜସ୍ଯ ମାଲତୀପୁଷ୍ପମର୍ଦନେ । ମାରଣେ ତଵ ଵାମୋରୁ ମହିଷସ୍ଯ ତଥା ରଣେ
ହାତୀରାଜ ମାଲତୀ ଫୁଲକୁ ଭାଙ୍ଗିବାରେ କେତେ ଶ୍ରମ ଲାଗେ? ଏହିପରି, ମହିଷ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରିବାକୁ କେତେ ଶ୍ରମ ଲାଗିବ, ଶୋଭାବନ୍ତୀ?
ଯଦି ତ୍ଵାଂ ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମି ସ୍ଵଲ୍ପମପ୍ଯହମ୍ । ଶୃଙ୍ଗାରେ ତଦ୍ଵିରୁଦ୍ଧଂ ହି ରସଭଙ୍ଗାଦ୍ବିଭେମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି କଠୋର କଥା କହିଲେ, ଭୟ କରେ ଏହା ମନର ରସକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେବ; କାରଣ ଏପରି କଥା ଭଲ ପ୍ରେମର ବିପରୀତ।
ରାଜାସ୍ମାକଂ ସୁରରିପୁର୍ଵର୍ତତେ ତ୍ଵଯି ଭକ୍ତିମାନ୍ । ସାମମେଵ ମଯା ଵାଚ୍ଯଂ ଦାନଯୁକ୍ତଂ ତଥା ଵଚଃ
ଆମର ରାଜା, ଦେବମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ତୁମପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ। ଏହିପରି, ମୁଁ ମୃଦୁ ଭାବରେ, ଦାନ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ କଥା କହିବା ଉଚିତ।
ନୋଚେଦ୍ଧନ୍ମ୍ଯହମଦ୍ଯୈଵ ବାଣେନ ତ୍ଵାଂ ମୃଷାଵଦାମ୍ । ମିଥ୍ଯାଭିମାନଚତୁରାଂ ରୂପଯୌଵନଗର୍ଵିତାମ୍
ନହେଲେ, ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ତୀରରେ ମାରିଦେଇଥାନ୍ତି, ତୁମେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଛ, ଅଭିମାନରେ ଚତୁର, ରୂପ ଓ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଅଭିମାନିତ।
ସ୍ଵାମୀ ମେ ମୋହିତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରୂପଂ ତେ ଭୁଵନାତିଗମ୍ । ତତ୍ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ପ୍ରିଯଂ କାମଂ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯି ଯନ୍ମଯା
ମୋ ସ୍ୱାମୀ ତୁମର ରୂପ ଦେଖି, ଯେଉଁଟି ତିନି ଭୁବନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ମୋହିତ ହୋଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପାଇଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେଉଁ କଥା ଭଲ ଲାଗିବ, ସେ କହିବି।
ରାଜ୍ଯଂ ତଵ ଧନଂ ସର୍ଵଂ ଦାସସ୍ତେ ମହିଷଃ କିଲ । କୁରୁ ଭାଵଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରୋଷଂ ମୃତିପ୍ରଦମ୍
ତୁମେ ଚାହିଲେ, ରାଜ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଧନ, ମହିଷ ନିଜେ ତୁମର ଦାସ ହେବ। ଶୋଭାବନ୍ତୀ, ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇଥିବା କ୍ରୋଧ ଛାଡି, ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର।
ପତାମି ପାଦଯୋସ୍ତେଽହଂ ଭକ୍ତିଭାଵେନ ଭାମିନି । ପଟ୍ଟରାଜ୍ଞୀ ମହାରାଜ୍ଞୋ ଭଵ ଶୀଘ୍ରଂ ଶୁଚିସ୍ମିତେ
ଭାମିନୀ, ମୁଁ ଭକ୍ତି ଭାବରେ ତୁମର ପାଦରେ ପଡ଼ୁଛି; ଶୁଚିସ୍ମିତେ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମହାରାଜଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ ହେଉ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଭଵଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ତ୍ଵମନାଵିଲମ୍ । ସୁଖଂ ସଂସାରଜଂ ସର୍ଵଂ ମହିଷସ୍ଯ ପରିଗ୍ରହାତ୍
ତୁମେ ମହିଷଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ତିନି ଭୁବନର ସମସ୍ତ ଧନ ଅସୁବିଧା ବିନା ପାଇବା, ଏବଂ ସଂସାରର ସମସ୍ତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବ।
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ଶୃଣୁ ସାଚିଵ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵାକ୍ଯାନାଂ ସାରମୁତ୍ତମମ୍ । ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟେନ ମାର୍ଗେଣ ଚାତୁର୍ଯମନୁଚିନ୍ତ୍ଯ ଚ
ଦେବୀ କହିଲେ: ମନ୍ତ୍ରୀ, ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥାର ସାର କହିବି, ଶାସ୍ତ୍ରର ଦେଖାଯାଇଥିବା ପଥ ଓ ଚତୁର୍ୟତାକୁ ଭାବି।
ମହିଷସ୍ଯ ପ୍ରଧାନସ୍ତ୍ଵଂ ମଯା ଜ୍ଞାତଂ ଧିଯା କିଲ । ପଶୁବୁଦ୍ଧିସ୍ଵଭାଵୋଽସି ଵଚନାତ୍ତଵ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ମହିଷର ପ୍ରଧାନତ୍ୱ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ହେବାକୁ ମୁଁ ବୁଝିଛି; ତୁମ ବ୍ୟବହାର ଦେଖି, ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି ତୁମେ ପଶୁମନ୍ତି ଅଟୁଟ ଅଛ।
ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତ୍ଵାଦୃଶା ଯସ୍ଯ ସ କଥଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ଭଵେତ୍ । ଉଭଯୋଃ ସଦୃଶୋ ଯୋଗଃ କୃତୋଽଯଂ ଵିଧିନା କିଲ
ଏମିତି ମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ ରାଜା କେମିତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ହେବେ? ଭାଗ୍ୟ ଦୁହେଁକୁ ଏକ ଭଳି ମିଶାଇଛି।
ଯଦୁକ୍ତଂ ସ୍ତ୍ରୀସ୍ଵଭାଵାସି ତଦ୍ଵିଚାରସ୍ଯ ମୂଢ କିମ୍ । ପୁମାନ୍ନାହଂ ତତ୍ସ୍ଵଭାଵାଭଵଂସ୍ତ୍ରୀଵେଷଧାରିଣୀ
ତୁମେ କହିଲ ମୁଁ ଜଣେ ଜନାନୀ ସ୍ୱଭାବର; ଏହା କେତେ ମୂର୍ଖତା! ମୁଁ ପୁରୁଷ ନୁହେଁ, ସେ ସ୍ୱଭାବ ମୋର ନାହିଁ; ମୁଁ କେବଳ ଜନାନୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି।
ଯାଚିତଂ ମରଣଂ ପୂର୍ଵଂ ସ୍ତ୍ରିଯା ତ୍ଵତ୍ପ୍ରଭୁଣା ଯଥା । ତସ୍ମାନ୍ମନ୍ଯେଽତିମୂର୍ଖୋଽସୌ ନ ଵୀରରସଵିତ୍ତମଃ
ତୁମର ପତି ପୂର୍ବରୁ ଜଣେ ଜନାନୀଙ୍କ ଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିଁଥିଲେ; ତେଣୁ ମୁଁ ଭାବେ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଅତି ମୂର୍ଖ, ବୀରତା ଜଣାନ୍ତି ନାହିଁ।
କାମିନ୍ଯା ମରଣଂ କ୍ଲୀବରତିଦଂ ଶୂରଦୁଃଖଦମ୍ । ପ୍ରାର୍ଥିତଂ ପ୍ରଭୁଣା ତେନ ମହିଷେଣାତ୍ମବୁଦ୍ଧିନା
ଜଣେ ଜନାନୀଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିବା କ୍ଳୀବ ଲୋକଙ୍କ କାମ, ଏହା ଶୂରମାନେ ଦୁଃଖ ପାଆନ୍ତି; ଏହି ଭାବରେ ମହିଷ ନିଜକୁ ଚତୁର୍ ବୋଲି ଭାବି ଏହା ଚାହିଥିଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ସ୍ତ୍ରୀରୂପମାଧାଯ କାର୍ଯଂ କର୍ତୁମୁପାଗତା । କଥଂ ବିଭେମି ତ୍ଵଦ୍ଵାକ୍ଯୈର୍ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଵିରୋଧକୈଃ
ତେଣୁ ମୁଁ ଜନାନୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୋ କାମ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଆସିଛି; ତୁମର ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ବିରୋଧୀ କଥାକୁ ମୁଁ କାହିଁକି ଡରିବି?
ଵିପରୀତଂ ଯଦା ଦୈଵଂ ତୃଣଂ ଵଜ୍ରସମଂ ଭଵେତ୍ । ଵିଧିଶ୍ଚେତ୍ସୁମୁଖଃ କାମଂ କୁଲିଶଂ ତୂଲଵତ୍ତଦା
ଯେତେବେଳେ ଭାଗ୍ୟ ବିପରୀତ ହୁଏ, ତେବେ ଘାସ ମଧ୍ୟ ବଜ୍ର ସମାନ ହୁଏ; ଯଦି ଭାଗ୍ୟ ଭଲ ଥାଏ, ବଜ୍ର ମଧ୍ୟ ପତି ଭଳି ହୁଏ।
କିଂ ସୈନ୍ଯୈରାଯୁଧୈଃ କିଂ ଵା ପ୍ରପଞ୍ଚୈର୍ଦୁର୍ଗସେଵନୈଃ । ମରଣଂ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯ ସୈନ୍ଯୈସ୍ତୁ କିଂ ଫଲମ୍
ସେନା, ଅସ୍ତ୍ର, କିମ୍ବା କୋଟ ରକ୍ଷା କ’ଣ କାମର? ଯାହାର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ, ସେନା ରଖିଲେ କ’ଣ ଲାଭ?
ଯଦାଯଂ ଦେହସମ୍ବନ୍ଧୋ ଜୀଵସ୍ଯ କାଲଯୋଗତଃ । ତଦୈଵ ଲିଖିତଂ ସର୍ଵଂ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ତଥା ମୃତିଃ
ଯେତେବେଳେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଆତ୍ମା ଦେହ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଆଗରୁ ଲେଖାଯାଇଅଛି।
ଯସ୍ଯ ଯେନ ପ୍ରକାରେଣ ମରଣଂ ଦୈଵନିର୍ମିତମ୍ । ତସ୍ଯ ତେନୈଵ ଜାଯେତ ନାନ୍ଯଥେତି ଵିନିଶ୍ଚଯଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଯେମିତି ଭାଗ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛି, ସେମିତି ହେବ; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ, ଅନ୍ୟ ଭଳି ହେବ ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ଯଥା କାଲେ ନାଶୋତ୍ପତ୍ତୀ ଵିନିର୍ମିତେ । ତଥୈଵ ଭଵତଃ କାମଂ କିମନ୍ଯେଷାଂ ଵିଚାର୍ଯତେ
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେମିତି ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ପାଆନ୍ତି, ସେମିତି ତୁମର ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ଭାବିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।
ଯେ ମୃତ୍ଯୁଧର୍ମିଣସ୍ତେଷାଂ ଵରଦାନେନ ଦର୍ପିତାଃ । ମରିଷ୍ଯାମୋ ନ ମନ୍ଯନ୍ତେ ତେ ମୂଢା ମନ୍ଦଚେତସଃ
ଯେମାନେ ମୃତ୍ୟୁଶୀଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦାନର ଗର୍ବରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଭାବନ୍ତି—‘ଆମେ ମରିବୁ ନାହିଁ’; ସେମାନେ ମୂର୍ଖ ଓ ମନ ହଳକା।
ତସ୍ମାଦ୍ ଗଚ୍ଛ ନୃପଂ ବ୍ରୂହି ଵଚନଂ ମମ ସତ୍ଵରମ୍ । ଯଦାଜ୍ଞାପଯତେ ଭୂପସ୍ତତ୍କର୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା କିଲ
ତେଣୁ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ ଓ ମୋ କଥା କହ; ରାଜା ଯାହା ଆଦେଶ ଦେବେ, ସେହି କାମ ତୁମେ କରିବା ଦରକାର।
ମଘଵା ସ୍ଵର୍ଗମାପ୍ନୋତୁ ଦେଵାଃ ସନ୍ତୁ ହଵିର୍ଭୁଜଃ । ଯୂଯଂ ପ୍ରଯାତ ପାତାଲଂ ଯଦି ଜୀଵିତୁମିଚ୍ଛଥ
ଇନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଉନ୍ତୁ, ଦେବତାମାନେ ହବିର ଭୋଗ କରନ୍ତୁ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଯଦି ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ପାତାଳକୁ ଯାଅ।