ହଯଗ୍ରୀଵ ଉଵାଚ ନମୋ ଦେଵ୍ଯୈ ମହାମାଯେ ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତକାରିଣି । ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହଚତୁରେ କାମଦେ ମୋକ୍ଷଦେ ଶିଵେ
ହୟଗ୍ରୀବ କହିଲେ: 'ମହାମାୟା ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି; ଭକ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କରିବାରେ ଦକ୍ଷ, ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଶୁଭା ହେଉ ।'
ଧରାମ୍ବୁତେଜଃପଵନଖପଞ୍ଚାନାଂ ଚ କାରଣମ୍ । ତ୍ଵଂ ଗନ୍ଧରସରୂପାଣାଂ କାରଣଂ ସ୍ପର୍ଶଶବ୍ଦଯୋଃ
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶର କାରଣ ତୁମେ; ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ରୂପ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶବ୍ଦର କାରଣ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ।
ଘ୍ରାଣଂ ଚ ରସନା ଚକ୍ଷୁସ୍ତ୍ଵକ୍ଶ୍ରୋତ୍ରମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚାନ୍ଯାନି ତ୍ଵତ୍ତଃ ସର୍ଵଂ ମହେଶ୍ଵରି
ନାକ, ଜିଭ, ଆଖି, ଚର୍ମ, କାନ—ଏହି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ—ସବୁ କିଛି ହେ ମହେଶ୍ୱରୀ, ତୁମଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ।
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ କିଂ ତେଽଭୀଷ୍ଟଂ ଵରଂ ବ୍ରୂହି ଵାଞ୍ଛିତଂ ଯଦ୍ଦଦାମି ତତ୍ । ପରିତୁଷ୍ଟାସ୍ମି ଭକ୍ତ୍ଯା ତେ ତପସା ଚାଦ୍ଭୁତେନ ଚ
ଦେବୀ କହିଲେ: 'ତୁମେ କଣ ଚାହଁ, କେଉଁ ଦାନ ଆଶା କରୁଛ, ମୁଁ ତାହା ଦେବି । ତୁମର ଭକ୍ତି ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ତପସ୍ୟାରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛି ।'
ହଯଗ୍ରୀଵ ଉଵାଚ ଯଥା ମେ ମରଣଂ ମାତର୍ନ ଭଵେତ୍ତତ୍ତଥା କୁରୁ । ଭଵେଯମମରୋ ଯୋଗୀ ତଥାଜେଯଃ ସୁରାସୁରୈଃ
ହୟଗ୍ରୀବ କହିଲେ: 'ମା, ମୋର ମୃତ୍ୟୁ କେବେ ହେବ ନାହିଁ, ଏହିପରି କର; ମୁଁ ଅମର ଯୋଗୀ ଓ ଦେବତା-ଦାନବମାନେ ଅଜୟ ହେଉ ।'
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ଜାତସ୍ଯ ହି ଧ୍ରୁଵଂ ମୃତ୍ଯୁର୍ଧ୍ରୁଵଂ ଜନ୍ମ ମୃତସ୍ଯ ଚ । ମର୍ଯାଦା ଚେଦୃଶୀ ଲୋକେ ଭଵେଚ୍ଚ କଥମନ୍ଯଥା
ଦେବୀ କହିଲେ: 'ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେଠି ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ; ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ସେଠି ଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ । ଏହିପରି ନିୟମ ଜଗତରେ ଅଛି—ଏହା କିପରି ଅନ୍ୟଥା ହେବ ?'
ଏଵଂ ତ୍ଵଂ ନିଶ୍ଚଯଂ କୃତ୍ଵା ମରଣେ ରାକ୍ଷସୋତ୍ତମ । ଵରଂ ଵରଯ ଚେଷ୍ଟଂ ତେ ଵିଚାର୍ଯ ମନସା କିଲ
ଏହିପରି ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସ, ମନରେ ଭାବି, ଆଉ ଯେଉଁ ଦାନ ଚାହଁ, ତାହା ମାଗ ।
ହଯଗ୍ରୀଵ ଉଵାଚ ହଯଗ୍ରୀଵାଚ୍ଚ ମେ ମୃତ୍ଯୁର୍ନାନ୍ଯସ୍ମାଜ୍ଜଗଦମ୍ବିକେ । ଇତି ମେ ଵାଞ୍ଛିତଂ କାମଂ ପୂରଯସ୍ଵ ମନୋଗତମ୍
ହୟଗ୍ରୀବ କହିଲେ: 'ହେ ଜଗତ୍ଜନନୀ, ମୋର ମୃତ୍ୟୁ କେବଳ ହୟଗ୍ରୀବ ନାମକ ଜଣଙ୍କ ହାତରେ ହେଉ, ଅନ୍ୟ କାହାରି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ । ଏହି ମନସ୍ଥ ଇଚ୍ଛା ତୁମେ ପୂରଣ କର ।'
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ଗୃହଂ ଗଚ୍ଛ ମହାଭାଗ କୁରୁ ରାଜ୍ଯଂ ଯଥାସୁଖମ୍ । ହଯଗ୍ରୀଵାଦୃତେ ମୃତ୍ଯୁର୍ନ ତେ ନୂନଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଦେବୀ କହିଲେ: ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ତୁମେ ଘରକୁ ଯାଅ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ଇଚ୍ଛାମତେ ଶାସନ କର। ହୟଗ୍ରୀବ ଛାଡ଼ି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ ନାହିଁ।
ଇତି ଦତ୍ତ୍ଵା ଵରଂ ତସ୍ମା ଅନ୍ତର୍ଧାନଂ ଗତା ତଥା । ମୁଦଂ ପରମିକାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୋଽପି ସ୍ଵଭଵନଂ ଗତଃ
ଏହିପରି ବର ଦେଇ, ସେ ଦେବୀ ଦୃଶ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ସେଉଁଠି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ସ ପୀଡଯତି ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ମୁନୀନ୍ ଵେଦାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ । ନ କୋଽପି ଵିଦ୍ଯତେ ତସ୍ଯ ହନ୍ତାଦ୍ଯ ଭୁଵନତ୍ରଯେ
ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ମୁନିମାନେ ଓ ବେଦମାନେଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି; ଏହି ତିନି ଭୁବନରେ ଆଜି ତାଙ୍କୁ ମାରିପାରିବାକୁ କେହି ନାହାନ୍ତି।
ତସ୍ମାଚ୍ଛୀର୍ଷଂ ହଯସ୍ଯାସ୍ଯ ସମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ମନୋହରମ୍ । ଦେହେଽତ୍ର ଵିଶିରୋଵିଷ୍ଣୋସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ସଂଯୋଜଯିଷ୍ଯତି
ତେଣୁ, ଏହି ଘୋଡ଼ାର ମନୋହର ମୁଣ୍ଡକୁ ଉଠାଇ, ତ୍ୱଷ୍ଟା ଏହାକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଦେବେ।
ହଯଗ୍ରୀଵୋଽଥ ଭଗଵାନ୍ହନିଷ୍ଯତି ତମାସୁରମ୍ । ପାପିଷ୍ଠଂ ଦାନଵଂ କ୍ରୂରଂ ଦେଵାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା
ତାପରେ ଭଗବାନ ହୟଗ୍ରୀବ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ସେଇ ପାପୀ ଦାନବ ଏବଂ କ୍ରୁର ଦୈତ୍ୟକୁ ବଧ କରିବେ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଏଵଂ ସୁରାଂସ୍ତଦାଭାଷ୍ଯ ଶର୍ଵାଣୀ ଵିରରାମ ହ । ଦେଵାସ୍ତଦାତିସନ୍ତୁଷ୍ଟାସ୍ତମୂଚୁର୍ଦେଵଶିଲ୍ପିନମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି ଭାବରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହି, ଶର୍ବାଣୀ ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ବହୁତ ଖୁସି ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଦେବଶିଳ୍ପୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଦେଵା ଊଚୁଃ କୁରୁ କାର୍ଯଂ ସୁରାଣାଂ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୋଃ ଶୀର୍ଷାଭିଯୋଜନମ୍ । ଦାନଵପ୍ରଵରଂ ଦୈତ୍ଯଂ ହଯଗ୍ରୀଵୋ ହନିଷ୍ଯତି
ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାମ କର—ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହ ସହିତ ଯୋଡ଼। ହୟଗ୍ରୀବ ଏହି ପ୍ରମୁଖ ଦୈତ୍ୟ ଦାନବକୁ ବଧ କରିବେ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତେଷାଂ ତ୍ଵଷ୍ଟା ଚାତିତ୍ଵରାନ୍ଵିତଃ । ଵାଜିଶୀର୍ଷଂ ଚକର୍ତାଶୁ ଖଡ୍ଗେନ ସୁରସନ୍ନିଧୌ
ସୂତ କହିଲେ: ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ତ୍ୱଷ୍ଟା ବହୁତ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହୋଇ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଖଡ଼ଗ ଦ୍ୱାରା ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡକୁ ତୁରନ୍ତ କାଟିଦେଲେ।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ଶରୀରେ ତେନାଶୁ ଯୋଜିତଂ ଵାଜିମସ୍ତକମ୍ । ହଯଗ୍ରୀଵୋ ହରିର୍ଜାତୋ ମହାମାଯାପ୍ରସାଦତଃ
ଏହି ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହ ସହିତ ତୁରନ୍ତ ଯୋଡ଼ାଗଲା; ମହାମାୟାଙ୍କ କୃପାରେ ହରି ହୟଗ୍ରୀବ ହେଲେ।
କିଯତା ତେନ କାଲେନ ଦାନଵୋ ମଦଦର୍ପିତଃ । ନିହତସ୍ତରସା ସଂଖ୍ଯେ ଦେଵାନାଂ ରିପୁରୋଜସା
ଅତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ, ଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେଇ ଦାନବ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଳପୂର୍ବକ ବଧ ହେଲା।
ଯ ଇଦଂ ଶୁଭମାଖ୍ଯାନଂ ଶୃଣ୍ଵନ୍ତି ଭୁଵି ମାନଵାଃ । ସର୍ଵଦୁଃଖଵିନିର୍ମୁକ୍ତାସ୍ତେ ଭଵନ୍ତି ନ ସଂଶଯଃ
ଏହି ଶୁଭ କଥା ଯେଉଁ ଲୋକେ ପୃଥିବୀରେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମହାମାଯାଚରିତ୍ରଞ୍ଚ ପଵିତ୍ରଂ ପାପନାଶନମ୍ । ପଠତାଂ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ଚୈଵ ସର୍ଵସମ୍ପତ୍ତିକାରକମ୍
ମହାମାୟାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ପବିତ୍ର ଏବଂ ପାପ ନାଶକ; ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ।
ମଧୁକୈଟଭଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧୋଦ୍ଯୋଗଵର୍ଣନମ୍ ଋଷଯ ଊଚୁଃ ସୌମ୍ଯ ଯଚ୍ଚ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶୌରେର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ମହାର୍ଣଵେ । ମଧୁକୈଟଭଯୋଃ ସାର୍ଧଂ ପଞ୍ଚଵର୍ଷସହସ୍ରକମ୍
ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ତାହାର ପ୍ରସ୍ତୁତିର ବର୍ଣ୍ଣନା। ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ସୁମଧୁର, ତୁମେ ଯେଉଁ ଶୌରିଙ୍କ ମହାସାଗରରେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ସହିତ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ, ଏହା କିପରି ହେଲା?
କସ୍ମାତ୍ତୌ ଦାନଵୌ ଜାତୌ ତସ୍ମିନ୍ନେକାର୍ଣଵେ ଜଲେ । ମହାଵୀର୍ଯୋ ଦୁରାଧର୍ଷୌ ଦେଵୈରପି ସୁଦୁର୍ଜଯୌ
ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ, ସେ ଦୁଇ ଦାନବ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ? ସେମାନେ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ କିପରି ହେଲେ?
କଥଂ ତାଵସୁରୌ ଜାତୌ କଥଂ ଚ ହରିଣା ହତୌ । ତଦାଚକ୍ଷ୍ଵ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଚରିତଂ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍
ସେ ଦୁଇ ଅସୁର କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କିପରି ବଧ ହେଲେ? ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଆମକୁ କୁହ।
ଶ୍ରୋତୁକାମା ଵଯଂ ସର୍ଵେ ତ୍ଵଂ ଵକ୍ତା ଚ ବହୁଶ୍ରୁତଃ । ଦୈଵାଚ୍ଚାତ୍ରୈଵ ସଂଜାତଃ ସଂଯୋଗଶ୍ଚ ତଥାଵଯୋଃ
ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁଛୁ; ତୁମେ ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିଛ, ଏହି ମିଳନ ଓ ଆମର ଏକାତ୍ରତା ଦୈବବଶାତ୍ ଘଟିଛି।
ମୂର୍ଖେଣ ସହ ସଂଯୋଗୋ ଵିଷାଦପି ସୁଦୁର୍ଜରଃ । ଵିଜ୍ଞେନ ସହ ସଂଯୋଗଃ ସୁଧାରସସମଃ ସ୍ମୃତଃ
ମୂଢ଼ ସହିତ ମିଳନ ବିଷ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ କଠିନ; ଜ୍ଞାନୀ ସହିତ ମିଳନ ଅମୃତର ସ୍ୱାଦ ସମାନ ମନେ କରାଯାଏ।
ଜୀଵନ୍ତି ପଶଵଃ ସର୍ଵେ ଖାଦନ୍ତି ମେହଯନ୍ତି ଚ । ଜାନନ୍ତି ଵିଷଯାକାରଂ ଵ୍ଯଵାଯସୁଖମଦ୍ଭୁତମ୍
ସମସ୍ତ ପଶୁ ଜୀବନ୍ତି, ଖାଆନ୍ତି ଏବଂ ପାଖାନ୍ତି; ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଓ ବିଚିତ୍ର ଯୌନ ସୁଖକୁ ଜାଣନ୍ତି।
ନ ତେଷାଂ ସଦସଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଵିଵେକୋ ନ ଚ ମୋକ୍ଷଦଃ । ପଶୁଭିସ୍ତେ ସମା ଜ୍ଞେଯା ଯେଷାଂ ନ ଶ୍ରଵଣାଦରଃ
ଯେମାନେ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ବିଚାର କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଭଲ-ମନ୍ଦ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ—ଏମାନେ ଶୁଣିବାରେ ଆଦର ନଥିବା ଲୋକମାନେ ପଶୁ ସମାନ ବୋଲି ଜାଣ।
ମୃଗାଦ୍ଯାଃ ପଶଵଃ କେଚିଜ୍ଜାନନ୍ତି ଶ୍ରାଵଣଂ ସୁଖମ୍ । ଅଶ୍ରୋତ୍ରାଃ ଫଣିନଶ୍ଚୈଵ ମୁମୁହୁର୍ନାଦପାନତଃ
କିଛି ପଶୁ, ଯେପରିକି ହରିଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଶୁଣିବାର ଆନନ୍ଦ ଜାଣନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସାପମାନେ କାନ ନଥିବାରୁ ଧ୍ୱନିର ଆନନ୍ଦରୁ ବଞ୍ଚିତ।
ପଞ୍ଚାନାମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଵୈ ଶୁଭେ ଶ୍ରଵଣଦର୍ଶନେ । ଶ୍ରଵଣାଦ୍ଵସ୍ତୁଵିଜ୍ଞାନଂ ଦର୍ଶନାଚ୍ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନମ୍
ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରେ, କାନ ଓ ଆଖିକୁ ଶୁଭ ମନାଯାଏ; କାନ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ଆଖି ଦ୍ୱାରା ମନ ଖୁସି ହୁଏ।
ଶ୍ରଵଣଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ରାଜସଂ ତଥା । ତାମସଂ ଚ ମହାଭାଗ ସୁଜ୍ଞୋକ୍ତଂ ନିଶ୍ଚଯାନ୍ଵିତମ୍
ଶୁଣିବାକୁ ତିନି ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ; ମହାଭାଗ, ଏହି କଥା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି।