ଏକୀଭୂତଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ତେଜଃ କିଂ ଵା ପୃଥକ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ଅଙ୍ଗାନି ଚୈଵ ତସ୍ଯାସ୍ତୁ ସର୍ଵତେଜୋମଯାନି ଵା
ସମସ୍ତଙ୍କର ତେଜ ଏକାଠି ହୋଇଛି କି, କିମ୍ବା ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ରହିଛି? ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତେଜରୁ ଗଠିତ କି, କିମ୍ବା କେବଳ କିଛି ଅଂଶ ମାତ୍ର?
ଭିନ୍ନଭାଗଵିଭାଗେନ ଜାତାନ୍ଯଙ୍ଗାନି ଯାନି ତୁ । ମୁଖନାସାକ୍ଷିଭେଦେନ ସର୍ଵତ୍ରୈକଭଵାନି ଚ
ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ଭାଗ ଭାବେ ଗଠିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଖ, ନାକ, ଚକ୍ଷୁ ଭିନ୍ନତା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତେ ଏକତାରେ ଏକାଠି ହେଇଯାନ୍ତି।
ବ୍ରୂହି ତଦ୍ଵିସ୍ତରଂ ଵ୍ଯାସ ଶରୀରାଙ୍ଗସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ବଭୂଵ ଯସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ତେଜସୋଽଙ୍ଗଂ ଯଦଦ୍ଭୁତମ୍
ହେ ବ୍ୟାସ, ତାଙ୍କର ଶରୀରର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କର ତେଜରୁ କେଉଁ ଅଙ୍ଗ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଜନ୍ମିଲା, ଏହି ସବୁ ବିସ୍ତାରରେ କହ।
ଆଯୁଧାଭରଣାଦୀନି ଦତ୍ତାନି ଯୈର୍ଯଥା ଯଥା । ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁକାମୋଽସ୍ମି ତ୍ଵନ୍ମୁଖାମ୍ବୁଜନିର୍ଗତମ୍
କେଉଁଠୁ, କିପରି ଆୟୁଧ, ଆଭୂଷଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା? ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ତୁମ ମୁଖରୁ ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଆଗ୍ରହୀ।
ନ ହି ତୃପ୍ଯାମ୍ଯହଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସୁଧାମଯରସଂ ପିବନ୍ । ଚରିତଞ୍ଚ ମହାଲକ୍ଷ୍ଯାସ୍ତ୍ଵନ୍ମୁଖାମ୍ଭୋଜନିଃସୃତମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଏହି ଅମୃତ ଭଳି ମଧୁର କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉନି, ତୁମ ମୁଖରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଶୁଣିବାକୁ ମୋର ମନ ଆଉ ଅଧିକ ଚାହେ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜ୍ଞଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ଉଵାଚ ମଧୁରଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରୀଣଯନ୍ନିଵ ଭୂପତିମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ରାଜାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ମଧୁର କଥା କହିଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ମହାଭାଗ ଵିସ୍ତରେଣ ବ୍ରଵୀମି ତେ । ଯଥାମତି କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ତସ୍ଯା ଦେହସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଜା, ତୁମେ ଶୁଣ, ମୋର ସମ୍ଭବ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ତାଙ୍କର ଦେହ ଉତ୍ପତ୍ତିର କଥା ବିସ୍ତାରରେ କହିବି।
ନ ବ୍ରହ୍ମା ନ ହରିଃ ସାକ୍ଷାନ୍ନ ରୁଦ୍ରୋ ନ ଚ ଵାସଵଃ । ଯାଥାତଥ୍ଯେନ ତଦ୍ରୂପଂ ଵକ୍ତୁମୀଶଃ କଦାଚନ
ନ ବ୍ରହ୍ମା, ନ ହରି, ନ ରୁଦ୍ର, ନ ବାସବ କେବେ ତାଙ୍କର ସଠିକ୍ ରୂପକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
କଥଂ ଜାନାମ୍ଯହଂ ଦେଵ୍ଯା ଯଦ୍ରୂପଂ ଯାଦୃଶଂ ଯତଃ । ଵାଚାରମ୍ଭଣମାତ୍ରଂ ତଦୁତ୍ପନ୍ନେତି ବ୍ରଵୀମି ଯତ୍
ମୁଁ କିପରି ଜାଣିପାରିବି ଦେବୀଙ୍କର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ କେମିତି, କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? ମୁଁ ଯେଉଁ କଥା କହୁଛି, ସେଟି କେବଳ ମୋର ମୁଖରୁ ବାହାରୁଥିବା ଶବ୍ଦ ମାତ୍ର।
ସା ନିତ୍ଯା ସର୍ଵଦୈଵାସ୍ତେ ଦେଵକାର୍ଯାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ । ନାନାରୂପା ତ୍ଵେକରୂପା ଜାଯତେ କାର୍ଯଗୌରଵାତ୍
ସେ ସଦା ଅବିନାଶୀ, ସଦା ଦେବୀ; ଦେବତାମାନଙ୍କର କାମନା ପୂରଣ ପାଇଁ, ସେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ସେ ଏକ, କାର୍ଯ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଖି ରୂପ ନେଇଥାନ୍ତି।
ଯଥା ନଟୋ ରଙ୍ଗଗତୋ ନାନାରୂପୋ ଭଵତ୍ଯସୌ । ଏକରୂପସ୍ଵଭାଵୋଽପି ଲୋକରଞ୍ଜନହେତଵେ
ଯେପରି ଏକ ନଟ ମଞ୍ଚରେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ତାଙ୍କର ମୂଳ ସ୍ୱଭାବ ଏକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବା ପାଇଁ ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାଏ,
ତଥୈଷା ଦେଵକାର୍ଯାର୍ଥମରୂପାପି ସ୍ଵଲୀଲଯା । କରୋତି ବହୁରୂପାଣି ନିର୍ଗୁଣା ସଗୁଣାନି ଚ
ସେପରି ଦେବୀ ମଧ୍ୟ, ଦେବତାମାନଙ୍କର କାମ ପାଇଁ ନିଜ ଲୀଳାରେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେ ନିର୍ଗୁଣ ହେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସଗୁଣ ରୂପ ମଧ୍ୟ ନେଇଥାନ୍ତି।
କାର୍ଯକର୍ମାନୁସାରେଣ ନାମାନି ପ୍ରଭଵନ୍ତି ହି । ଧାତ୍ଵର୍ଥଗୁଣଯୁକ୍ତାନି ଗୌଣାନି ସୁବହୂନ୍ଯପି
ଯେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଅନେକ ନାମ ହୁଏ, ଧାତୁ ଓ ଗୁଣର ଅର୍ଥ ଯୁକ୍ତ ଅନେକ ଉପନାମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତଦ୍ଵୈ ବୁଦ୍ଧ୍ଯନୁସାରେଣ ପ୍ରବ୍ରଵୀମି ନରାଧିପ । ଯଥା ତେଜଃସମୁଦ୍ଭୂତଂ ରୂପଂ ତସ୍ଯା ମନୋହରମ୍
ତେଣୁ ହେ ରାଜା, ମୁଁ ବୁଝିପାରିବା ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କର ତେଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମନୋହର ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ଶଙ୍କରସ୍ଯ ଚ ଯତ୍ତେଜସ୍ତେନ ତନ୍ମୁଖପଙ୍କଜମ୍ । ଶ୍ଵେତଵର୍ଣଂ ଶୁଭାକାରମଜାଯତ ମହତ୍ତରମ୍
ଶଙ୍କରଙ୍କର ତେଜରୁ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମସଦୃଶ ମୁହଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଧଳା ବର୍ଣ୍ଣର, ଶୁଭ ଆକୃତିର ଓ ବହୁତ ମହାନ।
କେଶାସ୍ତସ୍ଯାସ୍ତଥା ସ୍ନିଗ୍ଧା ଯାମ୍ଯେନ ତେଜସାଭଵନ୍ । ଵକ୍ରାଗ୍ରାଶ୍ଚାତିଦୀର୍ଘା ଵୈ ମେଘଵର୍ଣା ମନୋହରାଃ
ତାଙ୍କର କେଶ ଯମଙ୍କର ତେଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଚମକୁଥିବା, ମୋଡ଼ା ଶିରା ଓ ଅତି ଲମ୍ବା, ମେଘ ଭଳି ରଙ୍ଗର ଓ ମନୋହର।
ନଯନତ୍ରିତଯଂ ତସ୍ଯା ଜଜ୍ଞେ ପାଵକତେଜସା । କୃଷ୍ଣଂ ରକ୍ତଂ ତଥା ଶ୍ଵେତଂ ଵର୍ଣତ୍ରଯଵିଭୂଷିତମ୍
ତାଙ୍କର ତିନୋଟି ଚକ୍ଷୁ ଅଗ୍ନିର ତେଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହା କଳା, ଲାଲ ଓ ଧଳା ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ।
ଵକ୍ରେ ସ୍ନିଗ୍ଧେ କୃଷ୍ଣଵର୍ଣେ ସନ୍ଧ୍ଯଯୋସ୍ତେଜସା ଭ୍ରୁଵୌ । ଜାତେ ଦେଵ୍ଯାଃ ସୁତେଜସ୍କେ କାମସ୍ଯ ଧନୁଷୀଵ ତେ
ତାଙ୍କର ଭୂରୁଦ୍ୱୟ ସନ୍ଧ୍ୟାର ତେଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏହା ଚମକୁଥିବା, କଳା ଓ ମୋଡ଼ା ଶିରା, ଏବଂ କାମଦେବଙ୍କର ଧନୁଷ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଵାଯୋଶ୍ଚ ତେଜସା ଶସ୍ତୌ ଶ୍ରଵଣୌ ସମ୍ବଭୂଵତୁଃ । ନାତିଦୀର୍ଘୋ ନାତିହ୍ରସ୍ଵୌ ଦୋଲାଵିଵ ମନୋଭୁଵଃ
ବାୟୁଙ୍କର ତେଜରେ ତାଙ୍କର କାନ ଗଢ଼ାଯାଇଥିଲା, ଏହି କାନ ଦୁଇଟି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଆକୃତିର ଥିଲା, ଏହା ନ ଅତି ଲମ୍ବା ନ ଅତି ଛୋଟ, ମନରେ ଭାବିଥିବା ଝୁଲନା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତିଲପୁଷ୍ପସମାକାରା ନାସିକା ସୁମନୋହରା । ସଞ୍ଜାତା ସ୍ନିଗ୍ଧଵର୍ଣା ଵୈ ଧନଦସ୍ଯ ଚ ତେଜସା
ତାଙ୍କର ନାକ ତିଳ ଫୁଲ ପରି ଆକୃତିର ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଥିଲା, ଏହା କୁବେରଙ୍କର ତେଜରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ମୃଦୁ ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲା।
ଦନ୍ତାଃ ଶିଖରିଣଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣାଃ କୁନ୍ଦାଗ୍ରସଦୃଶାଃ ସମାଃ । ସଞ୍ଜାତାଃ ସୁପ୍ରଭା ରାଜନ୍ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯେନ ତେଜସା
ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ ମାଳପର୍ବତର ଶିଖର ପରି ମୃଦୁ ଏବଂ କୁନ୍ଦ ଫୁଲର ଟିପ୍ ପରି ଧଳା ଏବଂ ସମାନ ଥିଲା, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ତେଜରେ ଏହି ଦାନ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଅଧରଶ୍ଚାତିରକ୍ତୋଽସ୍ଯାଃ ସଞ୍ଜାତୋଽରୁଣତେଜସା । ଉତ୍ତରୋଷ୍ଠସ୍ତଥା ରମ୍ଯଃ କାର୍ତିକେଯସ୍ଯ ତେଜସା
ତାଙ୍କର ତଳ ଓଠ ଅତି ଲାଲ ଏବଂ ଅରୁଣଙ୍କର ତେଜରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା; ଉପର ଓଠ ମଧ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କର ତେଜରେ ଗଢ଼ାଯାଇଥିଲା।
ଅଷ୍ଟାଦଶଭୁଜାକାରା ବାହଵୋ ଵିଷ୍ଣୁତେଜସା । ଵସୂନାଂ ତେଜସାଙ୍ଗୁଲ୍ଯୋ ରକ୍ତଵର୍ଣାସ୍ତଥାଭଵନ୍
ତାଙ୍କର ଅଠାରଟି ହାତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ତେଜରେ ଗଢ଼ାଯାଇଥିଲା, ତାଙ୍କର ଆଠି ଆଠି ଆଙ୍ଗୁଠି ରକ୍ତ ରଙ୍ଗର ଏବଂ ବସୁମାନେ ଦେଇଥିବା ତେଜରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା।
ସୌମ୍ଯେନ ତେଜସା ଜାତଂ ସ୍ତନଯୋର୍ଯୁଗ୍ମମୁତ୍ତମମ୍ । ଐନ୍ଦ୍ରେଣାସ୍ଯାସ୍ତଥା ମଧ୍ଯଂ ଜାତଂ ତ୍ରିଵଲିସଂଯୁତମ୍
ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ଅତି ଉତ୍ତମ ସ୍ତନ ମୃଦୁ ତେଜରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା; ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟଭାଗ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ତେଜରେ ତିନିଟି ଭା ଥିବା ରୂପରେ ଗଢ଼ାଯାଇଥିଲା।
ଜଙ୍ଘୋରୂ ଵରୁଣସ୍ଯାଥ ତେଜସା ସମ୍ବଭୂଵତୁଃ । ନିତମ୍ବଃ ସ ତୁ ସଞ୍ଜାତୋ ଵିପୁଲସ୍ତେଜସା ଭୁଵଃ
ତାଙ୍କର ଉରୁ ଓ ଗୋଡ଼ ଭାଗ ବରୁଣଙ୍କର ତେଜରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ତାଙ୍କର ନିତମ୍ବ ଭୂମିର ତେଜରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ବିଶାଳ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୋଇଥିଲା।
ଏଵଂ ନାରୀ ଶୁଭାକାରା ସୁରୂପା ସୁସ୍ଵରା ଭୃଶମ୍ । ସମୁତ୍ପନ୍ନା ତଥା ରାଜଂସ୍ତେଜୋରାଶିସମୁଦ୍ଭଵା
ଏଭଳି ଭାବରେ ଏକ ଶୁଭ ଆକୃତିର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଓ ମଧୁର କଣ୍ଠସ୍ୱର ଥିବା ନାରୀ ଅନେକ ଦେବତାଙ୍କର ତେଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁଷ୍ଠୁସର୍ଵାଙ୍ଗୀଂ ସୁଦତୀଂ ଚାରୁଲୋଚନାମ୍ । ମୁଦଂ ପ୍ରାପୁଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ମହିଷେଣ ପ୍ରପୀଡିତାଃ
ସେ ନାରୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଦୋଷ ନଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଦାନ୍ତ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଦେଖି, ମହିଷାସୁର ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତ୍ଵାହ ସୁରାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଭୂଷଣାନ୍ଯାଯୁଧାନି ଚ । ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତୁ ଶୁଭାନ୍ଯସ୍ଯୈ ଦେଵାଃ ସର୍ଵାଣି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ବିଷ୍ଣୁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ ଭୂଷଣ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଉନ୍ତୁ।'
ସ୍ଵାଯୁଧେଭ୍ଯଃ ସମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ତେଜୋଯୁକ୍ତାନି ସତ୍ଵରାଃ । ସମର୍ପଯନ୍ତୁ ସର୍ଵେଽଦ୍ଯ ଦେଵ୍ଯୈ ନାନାଯୁଧାନି ଵୈ
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜ ତେଜରେ ତିଆରି ଅସ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଉନ୍ତୁ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଆଜି ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ।
ମହିଷମନ୍ତ୍ରିଣା ଦେଵୀଵାର୍ତାଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଦେଵା ଵିଷ୍ଣୁଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵେ ପ୍ରମୁଦିତାସ୍ତଦା । ଦଦୁଶ୍ଚ ଭୂଷଣାନ୍ଯାଶୁ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ସ୍ଵାଯୁଧାନି ଚ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଭୂଷଣ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଲେ।