ଶୃଣୋତି ଵା ସ୍ତୋତ୍ରମିଦଂ ମଦୀଯଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ତ୍ରିକାଲଂ ସତତଂ ନରୋ ଯଃ । ଵିମୁକ୍ତଦୁଃଖଃ ସ ଭଵେତ୍ସୁଖୀ ଚ ଵେଦୋକ୍ତମେତନ୍ନନୁ ଵେଦତୁଲ୍ଯମ୍
ଯେଉଁ ମଣିଷ ଏହି ମୋର ସ୍ତୁତିକୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଦିନରେ ତିନିଥର ଶୁଣିବେ, ସେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି ସୁଖୀ ହେବେ। ଏହି କଥା ବେଦରେ କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ବେଦ ସମାନ।
ଶୃଣ୍ଵନ୍ତୁ କାରଣଂ ଚାଦ୍ଯ ଯଦ୍ଗତଂ ଵଦନଂ ହରେଃ । ଅକାରଣଂ କଥଂ କାର୍ଯଂ ସଂସାରେଽତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏବେ ଶୁଣ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାହିଁକି ହରାଇଗଲା। ଏହି ସଂସାରରେ କୌଣସି କାମ କାରଣ ବିନା କେମିତି ହେବ?
ଉଦଧେସ୍ତନଯାଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସଂସ୍ଥିତାମନ୍ତିକେ ପ୍ରିଯାମ୍ । ଜହାସ ଵଦନଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତସ୍ଯାସ୍ତତ୍ର ମନୋରମମ୍
ସମୁଦ୍ରକନ୍ୟା, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା, ନିକଟରେ ବସିଥିବା ସୁନ୍ଦର ମୁହଁକୁ ଦେଖି ବିଷ୍ଣୁ ହସିଲେ।
ତଯା ଜ୍ଞାତଂ ହରିର୍ନୂନଂ କଥଂ ମାଂ ହସତି ପ୍ରଭୁଃ । ଵିରୂପଂ ହରିଣା ଦୃଷ୍ଟଂ ମୁଖଂ ମେ କେନ ହେତୁନା
ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ବୁଝିଲେ—'ପ୍ରଭୁ ମୋ ଉପରେ କାହିଁକି ହସୁଛନ୍ତି? ବିଷ୍ଣୁ କେଉଁ କାରଣରେ ମୋ ମୁହଁକୁ ବିକୃତ ଦେଖିଲେ?'
ଵିନାପି କାରଣେନାଦ୍ଯ କଥଂ ହାସ୍ଯସ୍ଯ ସମ୍ଭଵଃ । ସପତ୍ନୀଵ କୃତା ତେନ ମନ୍ଯେଽନ୍ଯା ଵରଵର୍ଣିନୀ
ଆଜି କୌଣସି କାରଣ ବିନା କିପରି ହସିବା ହେଲା? ମୁଁ ଭାବୁଛି ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଧିକ ସୁନ୍ଦର ଜନୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି, ମୋତେ ସହପତ୍ନୀ ଭାବେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
ତତଃ କୋପଯୁତା ଜାତା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ତମୋଗୁଣା । ତାମସୀ ତୁ ତଦା ଶକ୍ତିସ୍ତସ୍ଯା ଦେହେ ସମାଵିଶତ୍
ତାପରେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ତାମସିକ ଶକ୍ତି ପ୍ରବେଶ କଲା।
କେନଚିତ୍କାଲଯୋଗେନ ଦେଵକାର୍ଯାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ତାମସୀ ଶକ୍ତିସ୍ତସ୍ଯା ଦେହେଽତିଦାରୁଣା
କିଛି ସମୟର ଯୋଗରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର କାମ ସାଧନ ପାଇଁ, ସେ ଭୟଙ୍କର ତାମସିକ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।
ତାମସ୍ଯାଵିଷ୍ଟଦେହା ସା ଚୁକୋପାତିଶଯଂ ତଦା । ଶନକୈଃ ସମୁଵାଚେଦମିଦଂ ପତତୁ ତେ ଶିରଃ
ତାମସିକ ଶକ୍ତିରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସେ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଭାବେ କହିଲେ: 'ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ପଡ଼ିଯାଉ।'
ସ୍ତ୍ରୀସ୍ଵଭାଵାଚ୍ଚ ଭାଵିତ୍ଵାତ୍କାଲଯୋଗାଦ୍ଵିନିର୍ଗତଃ । ଅଵିଚାର୍ଯ ତଦା ଦତ୍ତଃ ଶାପଃ ସ୍ଵସୁଖନାଶନଃ
ସ୍ତ୍ରୀସ୍ୱଭାବ ଏବଂ ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ, ଚିନ୍ତା ବିନା ଏହି ଶାପ ଦେଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କର ସ୍ବସ୍ଥିତି ନାଶ କଲା।
ସପତ୍ନୀସମ୍ଭଵଂ ଦୁଃଖଂ ଵୈଧଵ୍ଯାଦଧିକଂ ତ୍ଵିତି । ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସେତ୍ଯୁକ୍ତଂ ତାମସୀଶକ୍ତିଯୋଗତଃ
ସହପତ୍ନୀ ହେବାର ଦୁଃଖ ବିଧବା ହେବାଠାରୁ ବେଶି, ଏଭାବରେ ମନେ ଭାବି, ତାମସିକ ଶକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ଏଭଳି କହିଲେ।
ଅନୃତଂ ସାହସଂ ମାଯା ମୂର୍ଖତ୍ଵମତିଲୋଭତା । ଅଶୌଚଂ ନିର୍ଦଯତ୍ଵଂ ଚ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଦୋଷାଃ ସ୍ଵଭାଵଜାଃ
ମିଥ୍ୟା କଥା, ଅବିବେକ, ଠକେଇ, ଅଜ୍ଞାନ, ଅତି ଲୋଭ, ଅପବିତ୍ରତା ଓ ନିଷ୍ଠୁରତା—ଏହି ସବୁ ଦୋଷ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରକୃତିକ୍ରମେ ଧାରଣ କରନ୍ତି ।
ସଶୀର୍ଷଂ ଵାସୁଦେଵଂ ତଂ କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ ଯଥା ପୁରା । ଶିରୋଽସ୍ଯ ଶାପଯୋଗେନ ନିମଗ୍ନଂ ଲଵଣାମ୍ବୁଧୌ
ଆଜି ମୁଁ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପୁନି ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ସହିତ ପୂର୍ବବତ୍ ରଖିଦେବି; ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଲବଣ ଜଳରାଶିରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲା ।
ଅନ୍ଯଚ୍ଚ କାରଣଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵର୍ତତେ ସୁରସତ୍ତମାଃ । ଭଵତାଂ ଚ ମହତ୍କାର୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ
ଏହାଛଡ଼ା ଆଉ ଏକ କାରଣ ଅଛି, ହେ ଦେବତାମାନେ, ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣମାନେ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ କାମ ଆସିବାକୁ ଯାଉଛି ।
ପୁରା ଦୈତ୍ଯୋ ମହାବାହୁର୍ହଯଗ୍ରୀଵୋଽତିଵିଶ୍ରୁତଃ । ତପଶ୍ଚକ୍ରେ ସରସ୍ଵତ୍ଯାସ୍ତୀରେ ପରମଦାରୁଣମ୍
ପୂର୍ବେ ହୟଗ୍ରୀବ ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦାନବ ଥିଲେ, ଯିଏ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ; ସେ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ।
ଜପନ୍ନେକାକ୍ଷରଂ ମନ୍ତ୍ରଂ ମାଯାବୀଜାତ୍ମକଂ ମମ । ନିରାହାରୋ ଜିତାତ୍ମା ଚ ସର୍ଵଭୋଗଵିଵର୍ଜିତଃ
ସେ ମୋର ଏକ ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର, ଯାହା ସମସ୍ତ ମାୟାର ମୂଳ, ଜପ କରିଥିଲେ; ଖାଦ୍ୟ ବିନା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଭୋଗରୁ ଦୂରେ ରହିଥିଲେ ।
ଧ୍ଯାଯନ୍ମାଂ ତାମସୀଂ ଶକ୍ତିଂ ସର୍ଵଭୂଷଣଭୂଷିତାମ୍ । ଏଵଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ଚ ତପଶ୍ଚକ୍ରେଽତିଦାରୁଣମ୍
ସେ ମୋତେ ତାମସୀ ଶକ୍ତି ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ଦେଖି, ଏଭଳି ହଜାର ବର୍ଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ।
ତଦାହଂ ତାମସଂ ରୂପଂ କୃତ୍ଵା ତତ୍ର ସମାଗତା । ଦର୍ଶନେ ପୁରତସ୍ତସ୍ଯ ଧ୍ଯାତଂ ତତ୍ତେନ ଯାଦୃଶମ୍
ତାପରେ ମୁଁ ତାମସୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲି; ସେ ଯେପରି ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ରୂପେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଦେଲି ।
ସିଂହୋପରି ସ୍ଥିତା ତତ୍ର ତମଵୋଚଂ ଦଯାନ୍ଵିତା । ଵରଂ ବ୍ରୂହି ମହାଭାଗ ଦଦାମି ତଵ ସୁଵ୍ରତ
ମୁଁ ସିଂହ ଉପରେ ବସି, ତାଙ୍କୁ କୃପାଭାବରେ କହିଲି: 'ହେ ଧନ୍ୟବାନ, ତୁମେ କିଛି ଦାନ ଚାହଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେବି, ହେ ଶୁଭବ୍ରତ ।'
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚୋ ଦେଵ୍ଯା ଦାନଵଃ ପ୍ରେମପୂରିତଃ । ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଂ ପ୍ରଣାମଂ ଚ ଚକାର ତ୍ଵରିତସ୍ତଦା
ଦେବୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦାନବ ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତୁରନ୍ତ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ପ୍ରଣାମ କଲେ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୂପଂ ମଦୀଯଂ ସ ପ୍ରେମୋସ୍ଫୁଲ୍ଲଵିଲୋଚନଃ । ହର୍ଷାଶ୍ରୁପୂର୍ଣନଯନସ୍ତୁଷ୍ଟାଵ ସ ଚ ମାଂ ତଦା
ମୋର ରୂପ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଭକ୍ତିରେ ଖିଲିଗଲା, ଆନନ୍ଦ ଲୁହରେ ତାଙ୍କ ନୟନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ସେ ସମୟରେ ସେ ମୋତେ ସ୍ତୁତି କଲେ ।
ହଯଗ୍ରୀଵ ଉଵାଚ ନମୋ ଦେଵ୍ଯୈ ମହାମାଯେ ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତକାରିଣି । ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହଚତୁରେ କାମଦେ ମୋକ୍ଷଦେ ଶିଵେ
ହୟଗ୍ରୀବ କହିଲେ: 'ମହାମାୟା ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି; ଭକ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କରିବାରେ ଦକ୍ଷ, ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଶୁଭା ହେଉ ।'
ଧରାମ୍ବୁତେଜଃପଵନଖପଞ୍ଚାନାଂ ଚ କାରଣମ୍ । ତ୍ଵଂ ଗନ୍ଧରସରୂପାଣାଂ କାରଣଂ ସ୍ପର୍ଶଶବ୍ଦଯୋଃ
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶର କାରଣ ତୁମେ; ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ରୂପ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶବ୍ଦର କାରଣ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ।
ଘ୍ରାଣଂ ଚ ରସନା ଚକ୍ଷୁସ୍ତ୍ଵକ୍ଶ୍ରୋତ୍ରମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚାନ୍ଯାନି ତ୍ଵତ୍ତଃ ସର୍ଵଂ ମହେଶ୍ଵରି
ନାକ, ଜିଭ, ଆଖି, ଚର୍ମ, କାନ—ଏହି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ—ସବୁ କିଛି ହେ ମହେଶ୍ୱରୀ, ତୁମଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ।
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ କିଂ ତେଽଭୀଷ୍ଟଂ ଵରଂ ବ୍ରୂହି ଵାଞ୍ଛିତଂ ଯଦ୍ଦଦାମି ତତ୍ । ପରିତୁଷ୍ଟାସ୍ମି ଭକ୍ତ୍ଯା ତେ ତପସା ଚାଦ୍ଭୁତେନ ଚ
ଦେବୀ କହିଲେ: 'ତୁମେ କଣ ଚାହଁ, କେଉଁ ଦାନ ଆଶା କରୁଛ, ମୁଁ ତାହା ଦେବି । ତୁମର ଭକ୍ତି ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ତପସ୍ୟାରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛି ।'
ହଯଗ୍ରୀଵ ଉଵାଚ ଯଥା ମେ ମରଣଂ ମାତର୍ନ ଭଵେତ୍ତତ୍ତଥା କୁରୁ । ଭଵେଯମମରୋ ଯୋଗୀ ତଥାଜେଯଃ ସୁରାସୁରୈଃ
ହୟଗ୍ରୀବ କହିଲେ: 'ମା, ମୋର ମୃତ୍ୟୁ କେବେ ହେବ ନାହିଁ, ଏହିପରି କର; ମୁଁ ଅମର ଯୋଗୀ ଓ ଦେବତା-ଦାନବମାନେ ଅଜୟ ହେଉ ।'
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ଜାତସ୍ଯ ହି ଧ୍ରୁଵଂ ମୃତ୍ଯୁର୍ଧ୍ରୁଵଂ ଜନ୍ମ ମୃତସ୍ଯ ଚ । ମର୍ଯାଦା ଚେଦୃଶୀ ଲୋକେ ଭଵେଚ୍ଚ କଥମନ୍ଯଥା
ଦେବୀ କହିଲେ: 'ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେଠି ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ; ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ସେଠି ଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ । ଏହିପରି ନିୟମ ଜଗତରେ ଅଛି—ଏହା କିପରି ଅନ୍ୟଥା ହେବ ?'
ଏଵଂ ତ୍ଵଂ ନିଶ୍ଚଯଂ କୃତ୍ଵା ମରଣେ ରାକ୍ଷସୋତ୍ତମ । ଵରଂ ଵରଯ ଚେଷ୍ଟଂ ତେ ଵିଚାର୍ଯ ମନସା କିଲ
ଏହିପରି ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସ, ମନରେ ଭାବି, ଆଉ ଯେଉଁ ଦାନ ଚାହଁ, ତାହା ମାଗ ।
ହଯଗ୍ରୀଵ ଉଵାଚ ହଯଗ୍ରୀଵାଚ୍ଚ ମେ ମୃତ୍ଯୁର୍ନାନ୍ଯସ୍ମାଜ୍ଜଗଦମ୍ବିକେ । ଇତି ମେ ଵାଞ୍ଛିତଂ କାମଂ ପୂରଯସ୍ଵ ମନୋଗତମ୍
ହୟଗ୍ରୀବ କହିଲେ: 'ହେ ଜଗତ୍ଜନନୀ, ମୋର ମୃତ୍ୟୁ କେବଳ ହୟଗ୍ରୀବ ନାମକ ଜଣଙ୍କ ହାତରେ ହେଉ, ଅନ୍ୟ କାହାରି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ । ଏହି ମନସ୍ଥ ଇଚ୍ଛା ତୁମେ ପୂରଣ କର ।'
ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ଗୃହଂ ଗଚ୍ଛ ମହାଭାଗ କୁରୁ ରାଜ୍ଯଂ ଯଥାସୁଖମ୍ । ହଯଗ୍ରୀଵାଦୃତେ ମୃତ୍ଯୁର୍ନ ତେ ନୂନଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଦେବୀ କହିଲେ: ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ତୁମେ ଘରକୁ ଯାଅ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ଇଚ୍ଛାମତେ ଶାସନ କର। ହୟଗ୍ରୀବ ଛାଡ଼ି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ ନାହିଁ।
ଇତି ଦତ୍ତ୍ଵା ଵରଂ ତସ୍ମା ଅନ୍ତର୍ଧାନଂ ଗତା ତଥା । ମୁଦଂ ପରମିକାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୋଽପି ସ୍ଵଭଵନଂ ଗତଃ
ଏହିପରି ବର ଦେଇ, ସେ ଦେବୀ ଦୃଶ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ସେଉଁଠି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।