ଅଧୈର୍ଯାଦ୍ଯାଦୃଶଂ ଦୁଃଖଂ ନ ତୁ ଧୈର୍ଯେଽସ୍ତି ତାଦୃଶମ୍ । ଦୁର୍ଲଭଂ ସହନତ୍ଵଂ ଵୈ ସମଯେ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ
ଅଧୈର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁ ପରି ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ତାହା ନାହିଁ। ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ସମୟରେ ସହିବା ଶକ୍ତି ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ହର୍ଷଶୋକୋଦ୍ଭଵୋ ଯତ୍ର ନ ଭଵେଦ୍ ବୁଦ୍ଧିନିଶ୍ଚଯାତ୍ । କିଂ ଦୁଃଖଂ କସ୍ଯ ଵା ଦୁଃଖଂ ନିର୍ଗୁଣୋଽହଂ ସଦାଵ୍ଯଯଃ
ଯେଉଁଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ହର୍ଷ ଓ ଶୋକ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କଣ ଦୁଃଖ ଅଛି, କିଏର ଦୁଃଖ? ମୁଁ ସଦା ଗୁଣହୀନ ଓ ଅବିନଶୀ।
ଚତୁର୍ଵିଂଶାତିରିକ୍ତୋଽସ୍ମି କିଂ ମେ ଦୁଃଖଂ ସୁଖଂ ଚ କିମ୍ । ପ୍ରାଣସ୍ଯ କ୍ଷୁତ୍ପିପାସେ ଦ୍ଵେ ମନସଃ ଶୋକମୂର୍ଛନେ
ମୁଁ ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉପରେ; ମୋ ପାଇଁ କଣ ଦୁଃଖ, କିମ୍ବା କଣ ସୁଖ? ପ୍ରାଣର ଭୋକ ଓ ପିଆସ, ମନର ଶୋକ ଓ ମୂର୍ଛା।
ଜରାମୃତ୍ଯୂ ଶରୀରସ୍ଯ ଷଡୂର୍ମିରହିତଃ ଶିଵଃ । ଶୋକମୋହୌ ଶରୀରସ୍ଯ ଗଣୌ କିଂ ମେଽତ୍ର ଚିନ୍ତନେ
ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଶରୀରର; ମୁଁ ଛଅ ତରଙ୍ଗରୁ ମୁକ୍ତ ଶିବ। ଶୋକ ଓ ମୋହ ଶରୀରର ଗୁଣ; ଏହି ଉପରେ ମୋର କଣ ଚିନ୍ତା?
ଶରୀରଂ ନାହମଥଵା ତତ୍ସମ୍ବନ୍ଧୀ ନ ଚାପ୍ଯହମ୍ । ସପ୍ତୈକଷୋଡଶାଦିଭ୍ଯୋ ଵିଭିନ୍ନୋଽହଂ ସଦା ସୁଖୀ
ମୁଁ ଶରୀର ନୁହେଁ, ଏହାର ସହଯୋଗୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସପ୍ତ, ଏକ, ଷୋଳ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ସଦା ଭିନ୍ନ ଓ ସୁଖୀ।
ପ୍ରକୃତିର୍ଵିକୃତିର୍ନାହଂ କିଂ ମେ ଦୁଃଖଂ ସଦା ପୁନଃ । ଇତି ମତ୍ଵା ସୁରେଶ ତ୍ଵଂ ମନସା ଭଵ ନିର୍ମମଃ
ମୁଁ ପ୍ରକୃତି କିମ୍ବା ତାହାର ବିକୃତି ନୁହେଁ; ମୋ ପାଇଁ ସଦା କଣ ଦୁଃଖ? ଏହିପରି ଭାବି, ଦେବତାଙ୍କର ମହାରାଜ, ମନରୁ ମମତା ଛାଡିଦିଅ।
ଉପାଯଃ ପ୍ରଥମୋଽଯଂ ତେ ଦୁଃଖନାଶେ ଶତକ୍ରତୋ । ମମତା ପରମଂ ଦୁଃଖଂ ନିର୍ମମତ୍ଵଂ ପରଂ ସୁଖମ୍
ଦୁଃଖ ନାଶ ପାଇଁ ଏହା ତୁମର ପ୍ରଥମ ଉପାୟ, ଶତକ୍ରତୁ। ମମତା ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ନିର୍ମମତା ସବୁଠୁ ବଡ଼ ସୁଖ।
ସନ୍ତୋଷାଦପରଂ ନାସ୍ତି ସୁଖସ୍ଥାନଂ ଶଚୀପତେ । ଅଥଵା ଯଦି ନ ଜ୍ଞାନଂ ମମତ୍ଵନାଶନେ କିଲ
ସନ୍ତୋଷ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୁଖର ନିବାସ ନାହିଁ, ଶଚୀପତି। କିମ୍ବା, ଯଦି ମମତା ନାଶ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ,
ତତୋ ଵିଵେକଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଭଵିତଵ୍ଯେ ସୁରାଧିପ । ପ୍ରାରବ୍ଧକର୍ମଣାଂ ନାଶୋ ନାଭୋଗାଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯତେ କିଲ
ତେବେ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ବିବେକ ଆଣିବା ଉଚିତ, ଦେବତାଙ୍କର ମହାରାଜ। ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମର ନାଶ ଭୋଗ କରିଲେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଯଦ୍ଭାଵି ତଦ୍ଭଵତ୍ଯେଵ କା ଚିନ୍ତା ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ । ସୁରୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସହାଯୈର୍ଵା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵା ତଵ ସତ୍ତମ
ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବା, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଉପରେ କଣ ଚିନ୍ତା? ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ କିମ୍ବା ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା, ଉତ୍ତମ ଜନ।
ସୁଖଂ କ୍ଷଯାଯ ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ଦୁଃଖଂ ପାପସ୍ଯ ମାରିଷ । ତସ୍ମାତ୍ସୁଖକ୍ଷଯେ ହର୍ଷଃ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ବୁଧୈଃ
ସୁଖ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ, ଦୁଃଖ ପାପର ଫଳ, ମହାମୁନି। ତେଣୁ, ସୁଖ ଶେଷ ହେଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ସଦା ଆନନ୍ଦ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଥଵା ମନ୍ତ୍ରଯିତ୍ଵାଦ୍ଯ କୁରୁ ଯତ୍ନଂ ଯଥାଵିଧି । କୃତେ ଯତ୍ନେ ମହାରାଜ ଭଵିତଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
କିମ୍ବା, ଆଜି ଆଲୋଚନା କରି, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରୟାସ କର। ପ୍ରୟାସ କଲେ, ମହାରାଜ, ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବା ନିଶ୍ଚିତ ହେବ।
ଦୈତ୍ଯସୈନ୍ଯପରାଜଯଃ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ପୁନରାହ ବୃହସ୍ପତିମ୍ । ଯୁଦ୍ଧୋଦ୍ଯୋଗଂ କରିଷ୍ଯାମି ହଯାରେର୍ନାଶନାଯ ଵୈ
ଦେତ୍ୟ ସେନାର ପରାଜୟ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହା ଶୁଣି, ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଏବେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ: ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେବି, ଅଶ୍ୱମେଧ ନାଶ କରିବାକୁ।
ନୋଦ୍ଯମେନ ଵିନା ରାଜ୍ଯଂ ନ ସୁଖଂ ନ ଚ ଵୈ ଯଶଃ । ନିରୁଦ୍ଯମଂ ନ ଶଂସନ୍ତି କାତରା ନ ଚ ସୋଦ୍ଯମାଃ
ପ୍ରୟାସ ଛଡ଼ା ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ କିମ୍ବା ଯଶ ମିଳେ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଭୟଭୀତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାସୀ ଲୋକ ମାନ୍ୟ।
ଯତୀନାଂ ଭୂଷଣଂ ଜ୍ଞାନଂ ସନ୍ତୋଷୋ ହି ଦ୍ଵିଜନ୍ମନାମ୍ । ଉଦ୍ଯମଃ ଶତ୍ରୁହନନଂ ଭୂଷଣଂ ଭୂତିମିଚ୍ଛତାମ୍
ଯତିମାନେ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଶୋଭା, ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣ। ଯେମାନେ ଶ୍ରୀ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ ହେଉଛି ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଶୋଭା।
ଉଦ୍ଯମେନ ହତସ୍ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୋ ନମୁଚିର୍ବଲ ଏଵ ଚ । ତଥୈନଂ ନିହନିଷ୍ଯାମି ମହିଷଂ ମୁନିସତ୍ତମ
ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୱଷ୍ଟା ଓ ନମୁଚି, ଦୁହେଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିନାଶ ହୋଇଥିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମହିଷାସୁରଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ବଲଂ ଦେଵଗୁରୁସ୍ତ୍ଵଂ ମେ ଵଜ୍ରମାଯୁଧମୁତ୍ତମମ୍ । ସହାଯସ୍ତୁ ହରିର୍ନୂନଂ ତଥୋମାପତିରଵ୍ଯଯଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗୁରୁ, ଶକ୍ତି ମୋର ଅଛି; ବଜ୍ର ମୋର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅସ୍ତ୍ର। ହରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋର ସହଯୋଗୀ, ଓ ଅବିନାଶୀ ମହାଦେବ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହିତ ଅଛନ୍ତି।
ରକ୍ଷୋଘ୍ନାନ୍ପଠ ମେ ସାଧୋ କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ ସମୁଦ୍ଯମମ୍ । ସ୍ଵସୈନ୍ଯାଭିନିଵେଶଞ୍ଚ ମହିଷଂ ପ୍ରତି ମାନଦ
ହେ ସାଧୁ, ମୋ ପାଇଁ ରାକ୍ଷସ ନାଶକ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼। ଆଜି ମୁଁ ବଡ଼ ଉଦ୍ୟମ କରୁଛି, ଏବଂ ମୋ ସେନାକୁ ମହିଷାସୁରଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଯୋଜନା କରିବି, ମାନ୍ୟଦାତା।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଦେଵରାଜେନ ଵାଚସ୍ପତିରୁଵାଚ ହ । ସୁରେନ୍ଦ୍ରଂ ଯୁଦ୍ଧସଂରକ୍ତଂ ସ୍ମିତପୂର୍ଵଂ ଵଚସ୍ତଦା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଦେବତାଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବୃହସ୍ପତି ପ୍ରଥମେ ହସି, ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ସୁକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବୃହସ୍ପତିରୁଵାଚ ପ୍ରେରଯାମି ନ ଚାହଂ ତ୍ଵାଂ ନ ଚ ନିର୍ଵାରଯାମ୍ଯହମ୍ । ସନ୍ଦିଗ୍ଧେଽତ୍ର ଜଯେ କାମଂ ଯୁଧ୍ଯତଶ୍ଚ ପରାଜଯେ
ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ — ମୁଁ ତୁମକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁନାହିଁ, ନାହିଁ ରୋକିବି। ଏଠାରେ ଜୟ କିମ୍ବା ପରାଜୟ ଅନିଶ୍ଚିତ, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ଯୁଦ୍ଧ କର।
ନ ତେଽତ୍ର ଦୂଷଣଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ଭଵିତଵ୍ଯେ ଶଚୀପତେ । ସୁଖଂ ଵା ଯଦି ଵା ଦୁଃଖଂ ଵିହିତଂ ଚ ଭଵିଷ୍ଯତି
ହେ ଶଚୀପତି, ଏଠାରେ ତୁମର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ। ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଯାହା ହେବ, ତାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅଛି।
ନ ମଯା ତତ୍ପରିଜ୍ଞାତଂ ଭାଵି ଦୁଃଖଂ ସୁଖଂ ତଥା । ଯଦ୍ଭାର୍ଯାହରଣେ ପ୍ରାପ୍ତଂ ପୁରା ଵାସଵ ଵେତ୍ସି ହି
ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଜାଣିପାରିନଥିଲି, କେଉଁ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଆସିବ। ଯେପରି ତୁମେ ଜାଣ, ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହରାଯିବାବେଳେ କଣ ଘଟିଥିଲା, ହେ ବାସବ।
ଶଶିନା ମେ ହୃତା ଭାର୍ଯା ମିତ୍ରେଣାମିତ୍ରକର୍ଶନ । ସ୍ଵାଶ୍ରମସ୍ଥେନ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦୁଃଖଂ ସର୍ଵସୁଖାପହମ୍
ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବାବେଳେ ହରିନେଇଥିଲେ, ହେ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ। ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ସମସ୍ତ ସୁଖ ହରିନେଲା।
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଵିଦିତୋଽହଂ ସୁରାଧିପ । କ୍ଵ ମେ ଗତା ତଦା ଵୁଦ୍ଧିର୍ଯଦା ଭାର୍ଯା ହୃତା ବଲାତ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବୋଲି ପରିଚିତ, ହେ ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ। କିନ୍ତୁ ଯେବେ ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ବଳେ ହରାଯିଲା, ସେବେ ମୋର ବୁଦ୍ଧି କେଉଁଠି ଗଲା?
ତସ୍ମାଦୁପାଯଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ବୁଦ୍ଧିମଦ୍ଭିଃ ସଦା ନରୈଃ । କାର୍ଯସିଦ୍ଧିଃ ସଦା ନୂନଂ ଦୈଵାଧୀନା ସୁରାଧିପ
ତେଣୁ, ଜେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସେମାନେ ସଦା ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ କୌଣସି କାମର ସିଦ୍ଧି ସଦା ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ହେ ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ସତ୍ଯଂ ଗୁରୋଃ ସାର୍ଥଂ ଶଚୀପତିଃ । ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଶରଣଂ ଗତ୍ଵା ନତ୍ଵା ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଗୁରୁଙ୍କ ସତ୍ୟ ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ଶଚୀପତି ବନ୍ଦନା କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ କହିଲେ।
ପିତାମହ ସୁରାଧ୍ଯକ୍ଷ ଦୈତ୍ଯୋ ମହିଷସଂଜ୍ଞକଃ । ଗ୍ରହୀତୁକାମଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ମେ ବଲୋଦ୍ଯୋଗଂ କରୋତ୍ଯଲମ୍
ହେ ପିତାମହ, ଦେବତାଙ୍କ ଅଧିପତି, ମହିଷ ନାମକ ଦାନବ ମୋର ସ୍ୱର୍ଗ ଦଳବାକୁ ଚାହୁଁଛି ଏବଂ ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି।
ଅନ୍ଯେ ଚ ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ ସମୁପସ୍ଥିତାଃ । ଯୋଦ୍ଧୁକାମା ମହାଵୀର୍ଯାଃ ସର୍ଵେ ଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦାଃ
ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ତେନାହଂ ଭୀତଭୀତୋଽସ୍ମି ତ୍ଵତ୍ସକାଶମିହାଗତଃ । ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽସି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ସାହାଯ୍ଯଂ କର୍ତୁମର୍ହସି
ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି। ତୁମେ ସବୁକିଛି ଜାଣ, ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ତୁମେ ସହଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଗଚ୍ଛାମଃ ସର୍ଵ ଏଵାଦ୍ଯ କୈଲାସଂ ତ୍ଵରିତା ଵଯମ୍ । ଶଙ୍କରଂ ପୁରତଃ କୃତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁଂ ଚ ବଲିନାଂ ଵରମ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ — ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆଜି ତୁରନ୍ତ କୈଳାସକୁ ଯିବା। ଶିବଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସହିତ ନେଇ।