ଉଦ୍ଯମଃ ସର୍ଵଥା କାର୍ଯୋ ଯଥାପୌରୁଷମାତ୍ମନଃ । ମୁନଯୋଽପି ହି ମୁକ୍ତ୍ଯର୍ଥମୁଦ୍ଯମୈକରତାଃ ସଦା
ସବୁବେଳେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଦରକାର; ମୁନିମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସଦା ଉଦ୍ୟମରେ ଲଗିଥାନ୍ତି।
ଦୈଵାଧୀନଂ ଚ ଜାନନ୍ତୋ ଯୋଗଧ୍ଯାନପରାଯଣାଃ । ତସ୍ମାତ୍ସଦୈଵ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଵ୍ଯଵହାରୋଦିତୋଦ୍ଯମଃ
ଫଳ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ଜଣି, ସେମାନେ ଯୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥାନ୍ତି; ତେଣୁ ସଦା କାମ ଓ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଦରକାର।
ସୁଖଂ ଭଵତୁ ଵା ମା ଵା ଦୈଵେ କା ପରିଦେଵନା । ଵିନା ପୁରୁଷକାରେଣ କଦାଚିତ୍ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୁଯାତ୍
ସୁଖ ଆସୁ କି ନାଆସୁ, ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ଦୁଃଖ କରିବାର କଣ ଆବଶ୍ୟକତା? ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ବିନା କେବେ କମ୍ ସଫଳତା ମିଳେ।
ଅନ୍ଧଵତ୍ପଙ୍ଗୁଵତ୍କାମଂ ନ ତଥା ମୁଦମାଵହେତ୍ । କୃତେ ପୁରୁଷକାରେଽପି ଯଦି ସିଦ୍ଧିର୍ନ ଜାଯତେ
ଅନ୍ଧା ଓ ଲଙ୍ଗଡ଼ା ପରି ଏପରି ଖୁସି ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଉଦ୍ୟମ କଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ସଫଳତା ନ ମିଳେ,
ନ ତତ୍ର ଦୂଷଣଂ ତସ୍ଯ ଦୈଵାଧୀନେ ଶରୀରିଣି । କାର୍ଯସିଦ୍ଧିର୍ନ ସୈନ୍ଯେଽସ୍ତି ନ ମନ୍ତ୍ରେ ନ ଚ ମନ୍ତ୍ରଣେ
ତାହାରେ ଦୋଷ ନାହିଁ, କାରଣ ଶରୀରୀ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; କାମର ସଫଳତା ସେନାରେ ନାହିଁ, ମନ୍ତ୍ରରେ ନାହିଁ, ଉପଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ନ ରଥେ ନାଯୁଧେ ନୂନଂ ଦୈଵାଧୀନା ସୁରାଧିପ । ବଲଵାଞ୍କ୍ଲେଶମାପ୍ନୋତି ନିର୍ବଲଃ ସୁଖମଶ୍ନୁତେ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ହେ ସୁରାଧିପ, ରଥ ଓ ଅସ୍ତ୍ରରେ ନୁହେଁ, ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଷ୍ଟ ଭୋଗେ, ଦୁର୍ବଳ ସୁଖ ଭୋଗେ।
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍କ୍ଷୁଧିତଃ ଶେତେ ନିର୍ବୁଦ୍ଧିର୍ଭୋଗଵାନ୍ଭଵେତ୍ । କାତରୋ ଜଯମାପ୍ନୋତି ଶୂରୋ ଯାତି ପରାଜଯମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଭୋକ ଲାଗିଲେ ଶୋଇ ପଡିଥାଏ; ଅବୁଦ୍ଧିମାନ ମନେ ମଜା କରିଥାଏ। ଭୟଭୀତ ଲୋକ ଜିତିଯାଏ, ଶୂର ବ୍ୟକ୍ତି ପରାଜିତ ହୁଏ।
ଦୈଵାଧୀନେ ତୁ ସଂସାରେ କାମଂ କା ପରିଦେଵନା । ଉଦ୍ଯମେ ଯୋଜଯେନ୍ନୂନଂ ଭଵିତଵ୍ଯଂ ସୁରାଧିପ
ଏହି ଦୁନିଆ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ତେଣୁ ଦୁଃଖ କରିବାର କଣ ଆବଶ୍ୟକତା? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ, ଦେବତାଙ୍କର ମହାରାଜ, ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବା ଅଟୁଟ ଭାବେ ଘଟିବ।
ଦୁଃଖଦେ ସୁଖଦେ ଵାପି ତତ୍ର ତୌ ନ ଵିଚିନ୍ତଯେତ୍ । ଦୁଃଖେ ଦୁଃଖାଧିକାନ୍ପଶ୍ଯେତ୍ସୁଖେ ପଶ୍ଯେତ୍ସୁଖାଧିକମ୍
ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ଯେଉଁଥିବି, ତାହା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖୀଙ୍କୁ ଦେଖିବା; ସୁଖରେ ଅନ୍ୟ ସୁଖୀଙ୍କୁ ଦେଖିବା।
ଆତ୍ମାନଂ ହର୍ଷଶୋକାଭ୍ଯାଂ ଶତ୍ରୁଭ୍ଯାମିଵ ନାର୍ପଯେତ୍ । ଧୈର୍ଯମେଵାଵଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ହର୍ଷଶୋକୋଦ୍ଭଵେ ବୁଧୈଃ
ଜୟ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ଆପଣଙ୍କୁ ହର୍ଷ କିମ୍ବା ଶୋକରେ ଅପନାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପରି। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ହର୍ଷ କିମ୍ବା ଶୋକ ଆସିଲେ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ଧରିଥାଏ।
ଅଧୈର୍ଯାଦ୍ଯାଦୃଶଂ ଦୁଃଖଂ ନ ତୁ ଧୈର୍ଯେଽସ୍ତି ତାଦୃଶମ୍ । ଦୁର୍ଲଭଂ ସହନତ୍ଵଂ ଵୈ ସମଯେ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ
ଅଧୈର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁ ପରି ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ତାହା ନାହିଁ। ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ସମୟରେ ସହିବା ଶକ୍ତି ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ହର୍ଷଶୋକୋଦ୍ଭଵୋ ଯତ୍ର ନ ଭଵେଦ୍ ବୁଦ୍ଧିନିଶ୍ଚଯାତ୍ । କିଂ ଦୁଃଖଂ କସ୍ଯ ଵା ଦୁଃଖଂ ନିର୍ଗୁଣୋଽହଂ ସଦାଵ୍ଯଯଃ
ଯେଉଁଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ହର୍ଷ ଓ ଶୋକ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କଣ ଦୁଃଖ ଅଛି, କିଏର ଦୁଃଖ? ମୁଁ ସଦା ଗୁଣହୀନ ଓ ଅବିନଶୀ।
ଚତୁର୍ଵିଂଶାତିରିକ୍ତୋଽସ୍ମି କିଂ ମେ ଦୁଃଖଂ ସୁଖଂ ଚ କିମ୍ । ପ୍ରାଣସ୍ଯ କ୍ଷୁତ୍ପିପାସେ ଦ୍ଵେ ମନସଃ ଶୋକମୂର୍ଛନେ
ମୁଁ ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉପରେ; ମୋ ପାଇଁ କଣ ଦୁଃଖ, କିମ୍ବା କଣ ସୁଖ? ପ୍ରାଣର ଭୋକ ଓ ପିଆସ, ମନର ଶୋକ ଓ ମୂର୍ଛା।
ଜରାମୃତ୍ଯୂ ଶରୀରସ୍ଯ ଷଡୂର୍ମିରହିତଃ ଶିଵଃ । ଶୋକମୋହୌ ଶରୀରସ୍ଯ ଗଣୌ କିଂ ମେଽତ୍ର ଚିନ୍ତନେ
ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଶରୀରର; ମୁଁ ଛଅ ତରଙ୍ଗରୁ ମୁକ୍ତ ଶିବ। ଶୋକ ଓ ମୋହ ଶରୀରର ଗୁଣ; ଏହି ଉପରେ ମୋର କଣ ଚିନ୍ତା?
ଶରୀରଂ ନାହମଥଵା ତତ୍ସମ୍ବନ୍ଧୀ ନ ଚାପ୍ଯହମ୍ । ସପ୍ତୈକଷୋଡଶାଦିଭ୍ଯୋ ଵିଭିନ୍ନୋଽହଂ ସଦା ସୁଖୀ
ମୁଁ ଶରୀର ନୁହେଁ, ଏହାର ସହଯୋଗୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସପ୍ତ, ଏକ, ଷୋଳ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ସଦା ଭିନ୍ନ ଓ ସୁଖୀ।
ପ୍ରକୃତିର୍ଵିକୃତିର୍ନାହଂ କିଂ ମେ ଦୁଃଖଂ ସଦା ପୁନଃ । ଇତି ମତ୍ଵା ସୁରେଶ ତ୍ଵଂ ମନସା ଭଵ ନିର୍ମମଃ
ମୁଁ ପ୍ରକୃତି କିମ୍ବା ତାହାର ବିକୃତି ନୁହେଁ; ମୋ ପାଇଁ ସଦା କଣ ଦୁଃଖ? ଏହିପରି ଭାବି, ଦେବତାଙ୍କର ମହାରାଜ, ମନରୁ ମମତା ଛାଡିଦିଅ।
ଉପାଯଃ ପ୍ରଥମୋଽଯଂ ତେ ଦୁଃଖନାଶେ ଶତକ୍ରତୋ । ମମତା ପରମଂ ଦୁଃଖଂ ନିର୍ମମତ୍ଵଂ ପରଂ ସୁଖମ୍
ଦୁଃଖ ନାଶ ପାଇଁ ଏହା ତୁମର ପ୍ରଥମ ଉପାୟ, ଶତକ୍ରତୁ। ମମତା ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ନିର୍ମମତା ସବୁଠୁ ବଡ଼ ସୁଖ।
ସନ୍ତୋଷାଦପରଂ ନାସ୍ତି ସୁଖସ୍ଥାନଂ ଶଚୀପତେ । ଅଥଵା ଯଦି ନ ଜ୍ଞାନଂ ମମତ୍ଵନାଶନେ କିଲ
ସନ୍ତୋଷ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୁଖର ନିବାସ ନାହିଁ, ଶଚୀପତି। କିମ୍ବା, ଯଦି ମମତା ନାଶ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ,
ତତୋ ଵିଵେକଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଭଵିତଵ୍ଯେ ସୁରାଧିପ । ପ୍ରାରବ୍ଧକର୍ମଣାଂ ନାଶୋ ନାଭୋଗାଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯତେ କିଲ
ତେବେ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ବିବେକ ଆଣିବା ଉଚିତ, ଦେବତାଙ୍କର ମହାରାଜ। ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମର ନାଶ ଭୋଗ କରିଲେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଯଦ୍ଭାଵି ତଦ୍ଭଵତ୍ଯେଵ କା ଚିନ୍ତା ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ । ସୁରୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସହାଯୈର୍ଵା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵା ତଵ ସତ୍ତମ
ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବା, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଉପରେ କଣ ଚିନ୍ତା? ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ କିମ୍ବା ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା, ଉତ୍ତମ ଜନ।
ସୁଖଂ କ୍ଷଯାଯ ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ଦୁଃଖଂ ପାପସ୍ଯ ମାରିଷ । ତସ୍ମାତ୍ସୁଖକ୍ଷଯେ ହର୍ଷଃ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ବୁଧୈଃ
ସୁଖ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ, ଦୁଃଖ ପାପର ଫଳ, ମହାମୁନି। ତେଣୁ, ସୁଖ ଶେଷ ହେଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ସଦା ଆନନ୍ଦ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଥଵା ମନ୍ତ୍ରଯିତ୍ଵାଦ୍ଯ କୁରୁ ଯତ୍ନଂ ଯଥାଵିଧି । କୃତେ ଯତ୍ନେ ମହାରାଜ ଭଵିତଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
କିମ୍ବା, ଆଜି ଆଲୋଚନା କରି, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରୟାସ କର। ପ୍ରୟାସ କଲେ, ମହାରାଜ, ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବା ନିଶ୍ଚିତ ହେବ।
ଦୈତ୍ଯସୈନ୍ଯପରାଜଯଃ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ପୁନରାହ ବୃହସ୍ପତିମ୍ । ଯୁଦ୍ଧୋଦ୍ଯୋଗଂ କରିଷ୍ଯାମି ହଯାରେର୍ନାଶନାଯ ଵୈ
ଦେତ୍ୟ ସେନାର ପରାଜୟ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହା ଶୁଣି, ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଏବେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ: ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେବି, ଅଶ୍ୱମେଧ ନାଶ କରିବାକୁ।
ନୋଦ୍ଯମେନ ଵିନା ରାଜ୍ଯଂ ନ ସୁଖଂ ନ ଚ ଵୈ ଯଶଃ । ନିରୁଦ୍ଯମଂ ନ ଶଂସନ୍ତି କାତରା ନ ଚ ସୋଦ୍ଯମାଃ
ପ୍ରୟାସ ଛଡ଼ା ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ କିମ୍ବା ଯଶ ମିଳେ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଭୟଭୀତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରୟାସୀ ଲୋକ ମାନ୍ୟ।
ଯତୀନାଂ ଭୂଷଣଂ ଜ୍ଞାନଂ ସନ୍ତୋଷୋ ହି ଦ୍ଵିଜନ୍ମନାମ୍ । ଉଦ୍ଯମଃ ଶତ୍ରୁହନନଂ ଭୂଷଣଂ ଭୂତିମିଚ୍ଛତାମ୍
ଯତିମାନେ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଶୋଭା, ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣ। ଯେମାନେ ଶ୍ରୀ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ ହେଉଛି ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଶୋଭା।
ଉଦ୍ଯମେନ ହତସ୍ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୋ ନମୁଚିର୍ବଲ ଏଵ ଚ । ତଥୈନଂ ନିହନିଷ୍ଯାମି ମହିଷଂ ମୁନିସତ୍ତମ
ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୱଷ୍ଟା ଓ ନମୁଚି, ଦୁହେଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିନାଶ ହୋଇଥିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମହିଷାସୁରଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ବଲଂ ଦେଵଗୁରୁସ୍ତ୍ଵଂ ମେ ଵଜ୍ରମାଯୁଧମୁତ୍ତମମ୍ । ସହାଯସ୍ତୁ ହରିର୍ନୂନଂ ତଥୋମାପତିରଵ୍ଯଯଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗୁରୁ, ଶକ୍ତି ମୋର ଅଛି; ବଜ୍ର ମୋର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅସ୍ତ୍ର। ହରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋର ସହଯୋଗୀ, ଓ ଅବିନାଶୀ ମହାଦେବ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହିତ ଅଛନ୍ତି।
ରକ୍ଷୋଘ୍ନାନ୍ପଠ ମେ ସାଧୋ କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ ସମୁଦ୍ଯମମ୍ । ସ୍ଵସୈନ୍ଯାଭିନିଵେଶଞ୍ଚ ମହିଷଂ ପ୍ରତି ମାନଦ
ହେ ସାଧୁ, ମୋ ପାଇଁ ରାକ୍ଷସ ନାଶକ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼। ଆଜି ମୁଁ ବଡ଼ ଉଦ୍ୟମ କରୁଛି, ଏବଂ ମୋ ସେନାକୁ ମହିଷାସୁରଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଯୋଜନା କରିବି, ମାନ୍ୟଦାତା।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଦେଵରାଜେନ ଵାଚସ୍ପତିରୁଵାଚ ହ । ସୁରେନ୍ଦ୍ରଂ ଯୁଦ୍ଧସଂରକ୍ତଂ ସ୍ମିତପୂର୍ଵଂ ଵଚସ୍ତଦା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଦେବତାଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବୃହସ୍ପତି ପ୍ରଥମେ ହସି, ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ସୁକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବୃହସ୍ପତିରୁଵାଚ ପ୍ରେରଯାମି ନ ଚାହଂ ତ୍ଵାଂ ନ ଚ ନିର୍ଵାରଯାମ୍ଯହମ୍ । ସନ୍ଦିଗ୍ଧେଽତ୍ର ଜଯେ କାମଂ ଯୁଧ୍ଯତଶ୍ଚ ପରାଜଯେ
ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ — ମୁଁ ତୁମକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁନାହିଁ, ନାହିଁ ରୋକିବି। ଏଠାରେ ଜୟ କିମ୍ବା ପରାଜୟ ଅନିଶ୍ଚିତ, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ଯୁଦ୍ଧ କର।