ପ୍ରେଷଯାମାସ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରଃ ପରିଜ୍ଞାନାଯ ପାର୍ଥିଵ । ଦୂତସ୍ତୁ ତ୍ଵରିତୋ ଗତ୍ଵା ସମାଗମ୍ଯ ସୁରାଧିପମ୍
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ରାଜା ବିଷୟରେ ଜଣିବାକୁ ଏକ ଦୂତକୁ ପଠାଇଲେ; ଦୂତ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଯାଇ ସୁରମାନ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ।
ନିଵେଦଯାମାସ ତଦା ସର୍ଵସୈନ୍ଯବଲାବଲମ୍ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଦ୍ବଲମୁଦ୍ଯୋଗଂ ତୁରାଷାଡତିଵିସ୍ମିତଃ
ସେ ସମୟରେ ଦୂତ ସମସ୍ତ ସେନାର ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ତୟାରି ଜଣି ତୁରାଷାଡ ଭଲ ଭାବେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ।
ଦେଵାନଚୋଦଯତ୍ତୂର୍ଣଂ ସମାହୂଯ ପୁରୋହିତମ୍ । ମନ୍ତ୍ରଂ ମନ୍ତ୍ରଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଚକାର ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରଃ
ସେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଦେବମାନେକୁ ଡାକିଲେ ଓ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଆଣିଲେ; ତିନିଦିନର ମାନ୍ତ୍ରିକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର କ୍ରିୟା କଲେ।
ଉଵାଚାଙ୍ଗିରସଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସମାସୀନଂ ଵରାସନେ । ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ ଭୋ ଭୋ ଦେଵଗୁରୋ ଵିଦ୍ଵନ୍କିଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵଦସ୍ଵ ନଃ
ସେ ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଜଣେ ଜଣାକୁ ମହାସନେ ବସିଥିବା ଦେଖି କହିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: ହେ ଦେବଗୁରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା କହ।
ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽସି ସମୁତ୍ପନ୍ନେ କାର୍ଯେ ତ୍ଵଂ ଗତିରଦ୍ଯ ନଃ । ଦାନଵୋ ମହିଷୋ ନାମ ମହାଵୀର୍ଯୋ ମଦାନ୍ଵିତଃ
ତୁମେ ସବୁ କିଛି ଜଣିଛ; ଏହି ସମୟରେ ଆମର ଆଶ୍ରୟ ତୁମେ। ଦାନବ ମହିଷ ନାମରେ, ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଓ ମଦରେ ଭରିଥିବା, ଆସୁଛି।
ଯୋଦ୍ଧୁକାମଃ ସମାଯାତି ବହୁଭିର୍ଦାନଵୈର୍ଵୃତଃ । ତତ୍ର ପ୍ରତିକ୍ରିଯା କାର୍ଯା ତ୍ଵଯା ମନ୍ତ୍ରଵିଦାଧୁନା
ସେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି ଓ ଅନେକ ଦାନବମାନେ ଆଗେ ପଛେ ଆସୁଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ୍ତ୍ର ଜଣା ତୁମେ ଏବେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ନିବା କର।
ତେଷାଂ ଶୁକ୍ରସ୍ତଥା ତ୍ଵଂ ମେ ଵିଘ୍ନହର୍ତା ସୁସଂଯତଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ପ୍ରାହ ତୁରାସାହଂ ବୃହସ୍ପତିଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁକ୍ର ତାଙ୍କର ବାଧା ଦୂର କରେ, ଏବଂ ସଂଯମୀ ତୁମେ ଆମର; ବ୍ୟାସ ଉବାଚ: ଏହି କଥା ଶୁଣି ବୃହସ୍ପତି ତୁରାସାହଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା କାମଂ କାର୍ଯସାଧନତତ୍ପରଃ । ଗୁରୁରୁଵାଚ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ସୁରେନ୍ଦ୍ର ତ୍ଵଂ ଧୈର୍ଯମାଲମ୍ବ୍ଯ ମାରିଷ
ମନରେ ଭାବି, କାମ ସାଧନାରେ ଲଗିଥିବା ଗୁରୁ କହିଲେ: ହେ ସୁରେନ୍ଦ୍ର, ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ କର, ଧୈର୍ୟ ଧର।
ଵ୍ଯସନେ ଚ ସମୁତ୍ପନ୍ନେ ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ଧୈର୍ଯମାଶୁ ଵୈ । ଜଯାଜଯୌ ସୁରାଧ୍ଯକ୍ଷ ଦୈଵାଧୀନୌ ସଦୈଵ ହି
ଯେତେବେଳେ କଷ୍ଟ ଆସେ, ଧୈର୍ୟ ଛାଡିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଜୟ ଓ ପରାଜୟ, ହେ ସୁରାଧ୍ୟକ୍ଷ, ସଦା ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ଧୈର୍ଯମାଲମ୍ବ୍ଯ ତସ୍ମାଦ୍ ବୁଦ୍ଧିମତା ସଦା । ଭଵିତଵ୍ଯଂ ଭଵତ୍ଯେଵ ଜାନନ୍ନେଵ ଶତକ୍ରତୋ
ସେଥିପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମାନେ ସଦା ଧୈର୍ୟ ଧରି ଦୃଢ଼ ରହିବା ଦରକାର; ଯାହା ହେବା ଥିବା, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ହେବ, ଏହି କଥା ଜଣି ଶତକ୍ରତୁ।
ଉଦ୍ଯମଃ ସର୍ଵଥା କାର୍ଯୋ ଯଥାପୌରୁଷମାତ୍ମନଃ । ମୁନଯୋଽପି ହି ମୁକ୍ତ୍ଯର୍ଥମୁଦ୍ଯମୈକରତାଃ ସଦା
ସବୁବେଳେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଦରକାର; ମୁନିମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସଦା ଉଦ୍ୟମରେ ଲଗିଥାନ୍ତି।
ଦୈଵାଧୀନଂ ଚ ଜାନନ୍ତୋ ଯୋଗଧ୍ଯାନପରାଯଣାଃ । ତସ୍ମାତ୍ସଦୈଵ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଵ୍ଯଵହାରୋଦିତୋଦ୍ଯମଃ
ଫଳ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ଜଣି, ସେମାନେ ଯୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥାନ୍ତି; ତେଣୁ ସଦା କାମ ଓ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଦରକାର।
ସୁଖଂ ଭଵତୁ ଵା ମା ଵା ଦୈଵେ କା ପରିଦେଵନା । ଵିନା ପୁରୁଷକାରେଣ କଦାଚିତ୍ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୁଯାତ୍
ସୁଖ ଆସୁ କି ନାଆସୁ, ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ଦୁଃଖ କରିବାର କଣ ଆବଶ୍ୟକତା? ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ବିନା କେବେ କମ୍ ସଫଳତା ମିଳେ।
ଅନ୍ଧଵତ୍ପଙ୍ଗୁଵତ୍କାମଂ ନ ତଥା ମୁଦମାଵହେତ୍ । କୃତେ ପୁରୁଷକାରେଽପି ଯଦି ସିଦ୍ଧିର୍ନ ଜାଯତେ
ଅନ୍ଧା ଓ ଲଙ୍ଗଡ଼ା ପରି ଏପରି ଖୁସି ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଉଦ୍ୟମ କଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ସଫଳତା ନ ମିଳେ,
ନ ତତ୍ର ଦୂଷଣଂ ତସ୍ଯ ଦୈଵାଧୀନେ ଶରୀରିଣି । କାର୍ଯସିଦ୍ଧିର୍ନ ସୈନ୍ଯେଽସ୍ତି ନ ମନ୍ତ୍ରେ ନ ଚ ମନ୍ତ୍ରଣେ
ତାହାରେ ଦୋଷ ନାହିଁ, କାରଣ ଶରୀରୀ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; କାମର ସଫଳତା ସେନାରେ ନାହିଁ, ମନ୍ତ୍ରରେ ନାହିଁ, ଉପଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ନ ରଥେ ନାଯୁଧେ ନୂନଂ ଦୈଵାଧୀନା ସୁରାଧିପ । ବଲଵାଞ୍କ୍ଲେଶମାପ୍ନୋତି ନିର୍ବଲଃ ସୁଖମଶ୍ନୁତେ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ହେ ସୁରାଧିପ, ରଥ ଓ ଅସ୍ତ୍ରରେ ନୁହେଁ, ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଷ୍ଟ ଭୋଗେ, ଦୁର୍ବଳ ସୁଖ ଭୋଗେ।
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍କ୍ଷୁଧିତଃ ଶେତେ ନିର୍ବୁଦ୍ଧିର୍ଭୋଗଵାନ୍ଭଵେତ୍ । କାତରୋ ଜଯମାପ୍ନୋତି ଶୂରୋ ଯାତି ପରାଜଯମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଭୋକ ଲାଗିଲେ ଶୋଇ ପଡିଥାଏ; ଅବୁଦ୍ଧିମାନ ମନେ ମଜା କରିଥାଏ। ଭୟଭୀତ ଲୋକ ଜିତିଯାଏ, ଶୂର ବ୍ୟକ୍ତି ପରାଜିତ ହୁଏ।
ଦୈଵାଧୀନେ ତୁ ସଂସାରେ କାମଂ କା ପରିଦେଵନା । ଉଦ୍ଯମେ ଯୋଜଯେନ୍ନୂନଂ ଭଵିତଵ୍ଯଂ ସୁରାଧିପ
ଏହି ଦୁନିଆ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ତେଣୁ ଦୁଃଖ କରିବାର କଣ ଆବଶ୍ୟକତା? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ, ଦେବତାଙ୍କର ମହାରାଜ, ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବା ଅଟୁଟ ଭାବେ ଘଟିବ।
ଦୁଃଖଦେ ସୁଖଦେ ଵାପି ତତ୍ର ତୌ ନ ଵିଚିନ୍ତଯେତ୍ । ଦୁଃଖେ ଦୁଃଖାଧିକାନ୍ପଶ୍ଯେତ୍ସୁଖେ ପଶ୍ଯେତ୍ସୁଖାଧିକମ୍
ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ଯେଉଁଥିବି, ତାହା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖୀଙ୍କୁ ଦେଖିବା; ସୁଖରେ ଅନ୍ୟ ସୁଖୀଙ୍କୁ ଦେଖିବା।
ଆତ୍ମାନଂ ହର୍ଷଶୋକାଭ୍ଯାଂ ଶତ୍ରୁଭ୍ଯାମିଵ ନାର୍ପଯେତ୍ । ଧୈର୍ଯମେଵାଵଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ହର୍ଷଶୋକୋଦ୍ଭଵେ ବୁଧୈଃ
ଜୟ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ଆପଣଙ୍କୁ ହର୍ଷ କିମ୍ବା ଶୋକରେ ଅପନାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପରି। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ହର୍ଷ କିମ୍ବା ଶୋକ ଆସିଲେ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ଧରିଥାଏ।
ଅଧୈର୍ଯାଦ୍ଯାଦୃଶଂ ଦୁଃଖଂ ନ ତୁ ଧୈର୍ଯେଽସ୍ତି ତାଦୃଶମ୍ । ଦୁର୍ଲଭଂ ସହନତ୍ଵଂ ଵୈ ସମଯେ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ
ଅଧୈର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁ ପରି ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ତାହା ନାହିଁ। ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ସମୟରେ ସହିବା ଶକ୍ତି ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ହର୍ଷଶୋକୋଦ୍ଭଵୋ ଯତ୍ର ନ ଭଵେଦ୍ ବୁଦ୍ଧିନିଶ୍ଚଯାତ୍ । କିଂ ଦୁଃଖଂ କସ୍ଯ ଵା ଦୁଃଖଂ ନିର୍ଗୁଣୋଽହଂ ସଦାଵ୍ଯଯଃ
ଯେଉଁଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ହର୍ଷ ଓ ଶୋକ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କଣ ଦୁଃଖ ଅଛି, କିଏର ଦୁଃଖ? ମୁଁ ସଦା ଗୁଣହୀନ ଓ ଅବିନଶୀ।
ଚତୁର୍ଵିଂଶାତିରିକ୍ତୋଽସ୍ମି କିଂ ମେ ଦୁଃଖଂ ସୁଖଂ ଚ କିମ୍ । ପ୍ରାଣସ୍ଯ କ୍ଷୁତ୍ପିପାସେ ଦ୍ଵେ ମନସଃ ଶୋକମୂର୍ଛନେ
ମୁଁ ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉପରେ; ମୋ ପାଇଁ କଣ ଦୁଃଖ, କିମ୍ବା କଣ ସୁଖ? ପ୍ରାଣର ଭୋକ ଓ ପିଆସ, ମନର ଶୋକ ଓ ମୂର୍ଛା।
ଜରାମୃତ୍ଯୂ ଶରୀରସ୍ଯ ଷଡୂର୍ମିରହିତଃ ଶିଵଃ । ଶୋକମୋହୌ ଶରୀରସ୍ଯ ଗଣୌ କିଂ ମେଽତ୍ର ଚିନ୍ତନେ
ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଶରୀରର; ମୁଁ ଛଅ ତରଙ୍ଗରୁ ମୁକ୍ତ ଶିବ। ଶୋକ ଓ ମୋହ ଶରୀରର ଗୁଣ; ଏହି ଉପରେ ମୋର କଣ ଚିନ୍ତା?
ଶରୀରଂ ନାହମଥଵା ତତ୍ସମ୍ବନ୍ଧୀ ନ ଚାପ୍ଯହମ୍ । ସପ୍ତୈକଷୋଡଶାଦିଭ୍ଯୋ ଵିଭିନ୍ନୋଽହଂ ସଦା ସୁଖୀ
ମୁଁ ଶରୀର ନୁହେଁ, ଏହାର ସହଯୋଗୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସପ୍ତ, ଏକ, ଷୋଳ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ସଦା ଭିନ୍ନ ଓ ସୁଖୀ।
ପ୍ରକୃତିର୍ଵିକୃତିର୍ନାହଂ କିଂ ମେ ଦୁଃଖଂ ସଦା ପୁନଃ । ଇତି ମତ୍ଵା ସୁରେଶ ତ୍ଵଂ ମନସା ଭଵ ନିର୍ମମଃ
ମୁଁ ପ୍ରକୃତି କିମ୍ବା ତାହାର ବିକୃତି ନୁହେଁ; ମୋ ପାଇଁ ସଦା କଣ ଦୁଃଖ? ଏହିପରି ଭାବି, ଦେବତାଙ୍କର ମହାରାଜ, ମନରୁ ମମତା ଛାଡିଦିଅ।
ଉପାଯଃ ପ୍ରଥମୋଽଯଂ ତେ ଦୁଃଖନାଶେ ଶତକ୍ରତୋ । ମମତା ପରମଂ ଦୁଃଖଂ ନିର୍ମମତ୍ଵଂ ପରଂ ସୁଖମ୍
ଦୁଃଖ ନାଶ ପାଇଁ ଏହା ତୁମର ପ୍ରଥମ ଉପାୟ, ଶତକ୍ରତୁ। ମମତା ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ନିର୍ମମତା ସବୁଠୁ ବଡ଼ ସୁଖ।
ସନ୍ତୋଷାଦପରଂ ନାସ୍ତି ସୁଖସ୍ଥାନଂ ଶଚୀପତେ । ଅଥଵା ଯଦି ନ ଜ୍ଞାନଂ ମମତ୍ଵନାଶନେ କିଲ
ସନ୍ତୋଷ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୁଖର ନିବାସ ନାହିଁ, ଶଚୀପତି। କିମ୍ବା, ଯଦି ମମତା ନାଶ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ,
ତତୋ ଵିଵେକଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଭଵିତଵ୍ଯେ ସୁରାଧିପ । ପ୍ରାରବ୍ଧକର୍ମଣାଂ ନାଶୋ ନାଭୋଗାଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯତେ କିଲ
ତେବେ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ବିବେକ ଆଣିବା ଉଚିତ, ଦେବତାଙ୍କର ମହାରାଜ। ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମର ନାଶ ଭୋଗ କରିଲେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଯଦ୍ଭାଵି ତଦ୍ଭଵତ୍ଯେଵ କା ଚିନ୍ତା ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ । ସୁରୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସହାଯୈର୍ଵା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵା ତଵ ସତ୍ତମ
ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବା, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଉପରେ କଣ ଚିନ୍ତା? ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ କିମ୍ବା ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା, ଉତ୍ତମ ଜନ।