ଉଦ୍ଯମଃ କିଲ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଯଥାବୁଦ୍ଧି ଯଥାବଲମ୍ । ଦୈଵାଧୀନୋ ଭଵେନ୍ନୂନଂ ଜଯୋ ଵାଥ ପରାଜଯଃ
ଯଥା ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଯଥା ଶକ୍ତି, ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ; ଜୟ କିମ୍ବା ପରାଜୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ।
ସନ୍ଧିଯୋଗୋ ନ ଚାତ୍ରାସ୍ତି ଖଲେ ସନ୍ଧିର୍ନିରର୍ଥକଃ । ସର୍ଵଥା ସାଧୁଭିଃ କାର୍ଯଂ ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏଠାରେ ମିଳିତା କରିବାର କଥା ନାହିଁ; ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ମିଳନ ବେଉଁଉପଯୋଗୀ। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ, ଭଲ ଲୋକମାନେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି କରିବା ଉଚିତ।
ଯାନମପ୍ଯଧୁନା ନୈଵ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସହସା ପୁନଃ । ପ୍ରେକ୍ଷକାଃ ପ୍ରେଷଣୀଯାଶ୍ଚ ଶୀଘ୍ରଗାଃ ସୁପ୍ରଵେଶକାଃ
ଏବେ ହଠାତ୍ ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବରଂ ଦ୍ରୁତ ଏବଂ ଚତୁର ଚାରାମାନେ ପ୍ରେଷଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଇଙ୍ଗିତଜ୍ଞାଶ୍ଚ ନିଃସଙ୍ଗା ନିଃସ୍ପୃହାଃ ସତ୍ଯଵାଦିନଃ । ସେନାଭିଯୋଗଂ ପ୍ରସ୍ଥାନଂ ବଲସଂଖ୍ଯାଂ ଯଥାର୍ଥତଃ
ସେମାନେ ଚିହ୍ନ ଜଣା, ନିଷ୍ପକ୍ଷ, ଅଲୋଭୀ, ଏବଂ ସତ୍ୟବାଦୀ ହେବା ଉଚିତ; ଶତ୍ରୁ ସେନାର ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଚଳାଚଳ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସଠିକ୍ ଶକ୍ତି ଜଣା ପାଇଁ।
ଵୀରାଣାଂ ଚ ପରିଜ୍ଞାନଂ କୃତ୍ଵାଯାନ୍ତୁ ତ୍ଵରାନ୍ଵିତାଃ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦୈତ୍ଯପତେସ୍ତସ୍ଯ ସୈନ୍ଯସ୍ଯ ଚ ବଲାବଲମ୍
ଯୋଦ୍ଧାମାନେ କେତେ ସାହସି ତାହା ଭଲଭାବେ ଜଣା, ଦାନବମାନ୍ୟଙ୍କର ମହାରାଜ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସେନାର ଶକ୍ତି ଦୁର୍ବଳତା ଜଣା, ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବରେ ଫେରିଆସନ୍ତୁ।
କରିଷ୍ଯାମି ତତସ୍ତୂର୍ଣଂ ଯାନଂ ଵା ଦୁର୍ଗସଂଗ୍ରହମ୍ । ଵିଚାର୍ଯ ଖଲୁ କର୍ତଵ୍ଯଂ କାର୍ଯଂ ବୁଦ୍ଧିମତା ସଦା । ସହସା ଵିହିତଂ କାର୍ଯଂ ଦୁଃଖଦଂ ସର୍ଵଥା ଭଵେତ୍
ଏହା ଜଣିବା ପରେ, ମୁଁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବରେ ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ଦୁର୍ଗ ସୁରକ୍ଷା କରିବି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ଜଣାମାନେ ସଦା ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ହଠାତ୍ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ଵିମୃଶ୍ଯ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସୁଖଦଂ ସର୍ଵଥା ବୁଧୈଃ । ନାତ୍ର ଭେଦଵିଧିର୍ନ୍ଯାଯ୍ଯୋ ଦାନଵେଷୁ ଚ ସର୍ଵଥା
ସେହିପାଇଁ, ଜଣାମାନେ ସଦା ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଥିରେ ସୁଖ ମିଳିଥାଏ। ଏଠାରେ, ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିଷ୍ଟି ଦେବା କଥା କେବେ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଏକଚିତ୍ତେଷୁ କାର୍ଯେଽସ୍ମିଂସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଚାରା ଵ୍ରଜନ୍ତୁ ଵୈ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ବଲାବଲଂ ତେଷାଂ ପଶ୍ଚାନ୍ନୀତିର୍ଵିଚାର୍ଯ ଚ
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେମାନେ ଏକମତ, ତେଣୁ ଚାରାମାନେ ପ୍ରେଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦୁର୍ବଳତା ଜଣି, ପରେ ନୀତି ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
ଵିଧେଯା ଵିଧିଵତ୍ତଜ୍ଜ୍ଞୈସ୍ତେଷୁ କାର୍ଯପରେଷୁ ଚ । ଅନ୍ଯଥା ଵିହିତଂ କାର୍ଯଂ ଵିପରୀତଫଲପ୍ରଦମ୍
ନିୟମ ଜଣା ଓ କାମରେ ଲଗିଥିବା ଲୋକମାନେ କାମକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ କରିବା ଦରକାର; ଯଦି ଭୁଲ୍ ଭାବେ କରାଯାଏ, ତେବେ ତାହାର ଫଳ ବିପରୀତ ହୁଏ।
ସର୍ଵଥା ତଦ୍ଭଵେନ୍ନୂନମଜ୍ଞାତମୌଷଧଂ ଯଥା । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ତୈଃ ସର୍ଵୈଃ ପ୍ରଣିଧିଂ କାର୍ଯଵେଦିନମ୍
ଯେପରି ଅଜଣା ଔଷଧ ଦେଇଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତାହାର ଫଳ ହୁଏ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ହେବ। ବ୍ୟାସ ଉବାଚ: ଏହିପରି ଭାବି ସମସ୍ତେ କାମ ଜଣା ଜଣେ ଜଣାକୁ ତଦନ୍ତ କରିବାକୁ ପଠାଇଲେ।
ପ୍ରେଷଯାମାସ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରଃ ପରିଜ୍ଞାନାଯ ପାର୍ଥିଵ । ଦୂତସ୍ତୁ ତ୍ଵରିତୋ ଗତ୍ଵା ସମାଗମ୍ଯ ସୁରାଧିପମ୍
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ରାଜା ବିଷୟରେ ଜଣିବାକୁ ଏକ ଦୂତକୁ ପଠାଇଲେ; ଦୂତ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଯାଇ ସୁରମାନ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ।
ନିଵେଦଯାମାସ ତଦା ସର୍ଵସୈନ୍ଯବଲାବଲମ୍ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଦ୍ବଲମୁଦ୍ଯୋଗଂ ତୁରାଷାଡତିଵିସ୍ମିତଃ
ସେ ସମୟରେ ଦୂତ ସମସ୍ତ ସେନାର ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ତୟାରି ଜଣି ତୁରାଷାଡ ଭଲ ଭାବେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ।
ଦେଵାନଚୋଦଯତ୍ତୂର୍ଣଂ ସମାହୂଯ ପୁରୋହିତମ୍ । ମନ୍ତ୍ରଂ ମନ୍ତ୍ରଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଚକାର ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରଃ
ସେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଦେବମାନେକୁ ଡାକିଲେ ଓ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଆଣିଲେ; ତିନିଦିନର ମାନ୍ତ୍ରିକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର କ୍ରିୟା କଲେ।
ଉଵାଚାଙ୍ଗିରସଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସମାସୀନଂ ଵରାସନେ । ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ ଭୋ ଭୋ ଦେଵଗୁରୋ ଵିଦ୍ଵନ୍କିଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵଦସ୍ଵ ନଃ
ସେ ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଜଣେ ଜଣାକୁ ମହାସନେ ବସିଥିବା ଦେଖି କହିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: ହେ ଦେବଗୁରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା କହ।
ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽସି ସମୁତ୍ପନ୍ନେ କାର୍ଯେ ତ୍ଵଂ ଗତିରଦ୍ଯ ନଃ । ଦାନଵୋ ମହିଷୋ ନାମ ମହାଵୀର୍ଯୋ ମଦାନ୍ଵିତଃ
ତୁମେ ସବୁ କିଛି ଜଣିଛ; ଏହି ସମୟରେ ଆମର ଆଶ୍ରୟ ତୁମେ। ଦାନବ ମହିଷ ନାମରେ, ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଓ ମଦରେ ଭରିଥିବା, ଆସୁଛି।
ଯୋଦ୍ଧୁକାମଃ ସମାଯାତି ବହୁଭିର୍ଦାନଵୈର୍ଵୃତଃ । ତତ୍ର ପ୍ରତିକ୍ରିଯା କାର୍ଯା ତ୍ଵଯା ମନ୍ତ୍ରଵିଦାଧୁନା
ସେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି ଓ ଅନେକ ଦାନବମାନେ ଆଗେ ପଛେ ଆସୁଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ୍ତ୍ର ଜଣା ତୁମେ ଏବେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ନିବା କର।
ତେଷାଂ ଶୁକ୍ରସ୍ତଥା ତ୍ଵଂ ମେ ଵିଘ୍ନହର୍ତା ସୁସଂଯତଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ପ୍ରାହ ତୁରାସାହଂ ବୃହସ୍ପତିଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁକ୍ର ତାଙ୍କର ବାଧା ଦୂର କରେ, ଏବଂ ସଂଯମୀ ତୁମେ ଆମର; ବ୍ୟାସ ଉବାଚ: ଏହି କଥା ଶୁଣି ବୃହସ୍ପତି ତୁରାସାହଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା କାମଂ କାର୍ଯସାଧନତତ୍ପରଃ । ଗୁରୁରୁଵାଚ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ସୁରେନ୍ଦ୍ର ତ୍ଵଂ ଧୈର୍ଯମାଲମ୍ବ୍ଯ ମାରିଷ
ମନରେ ଭାବି, କାମ ସାଧନାରେ ଲଗିଥିବା ଗୁରୁ କହିଲେ: ହେ ସୁରେନ୍ଦ୍ର, ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ କର, ଧୈର୍ୟ ଧର।
ଵ୍ଯସନେ ଚ ସମୁତ୍ପନ୍ନେ ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ଧୈର୍ଯମାଶୁ ଵୈ । ଜଯାଜଯୌ ସୁରାଧ୍ଯକ୍ଷ ଦୈଵାଧୀନୌ ସଦୈଵ ହି
ଯେତେବେଳେ କଷ୍ଟ ଆସେ, ଧୈର୍ୟ ଛାଡିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଜୟ ଓ ପରାଜୟ, ହେ ସୁରାଧ୍ୟକ୍ଷ, ସଦା ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ଧୈର୍ଯମାଲମ୍ବ୍ଯ ତସ୍ମାଦ୍ ବୁଦ୍ଧିମତା ସଦା । ଭଵିତଵ୍ଯଂ ଭଵତ୍ଯେଵ ଜାନନ୍ନେଵ ଶତକ୍ରତୋ
ସେଥିପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମାନେ ସଦା ଧୈର୍ୟ ଧରି ଦୃଢ଼ ରହିବା ଦରକାର; ଯାହା ହେବା ଥିବା, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ହେବ, ଏହି କଥା ଜଣି ଶତକ୍ରତୁ।
ଉଦ୍ଯମଃ ସର୍ଵଥା କାର୍ଯୋ ଯଥାପୌରୁଷମାତ୍ମନଃ । ମୁନଯୋଽପି ହି ମୁକ୍ତ୍ଯର୍ଥମୁଦ୍ଯମୈକରତାଃ ସଦା
ସବୁବେଳେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଦରକାର; ମୁନିମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସଦା ଉଦ୍ୟମରେ ଲଗିଥାନ୍ତି।
ଦୈଵାଧୀନଂ ଚ ଜାନନ୍ତୋ ଯୋଗଧ୍ଯାନପରାଯଣାଃ । ତସ୍ମାତ୍ସଦୈଵ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଵ୍ଯଵହାରୋଦିତୋଦ୍ଯମଃ
ଫଳ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ଜଣି, ସେମାନେ ଯୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥାନ୍ତି; ତେଣୁ ସଦା କାମ ଓ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଦରକାର।
ସୁଖଂ ଭଵତୁ ଵା ମା ଵା ଦୈଵେ କା ପରିଦେଵନା । ଵିନା ପୁରୁଷକାରେଣ କଦାଚିତ୍ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୁଯାତ୍
ସୁଖ ଆସୁ କି ନାଆସୁ, ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ଦୁଃଖ କରିବାର କଣ ଆବଶ୍ୟକତା? ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ବିନା କେବେ କମ୍ ସଫଳତା ମିଳେ।
ଅନ୍ଧଵତ୍ପଙ୍ଗୁଵତ୍କାମଂ ନ ତଥା ମୁଦମାଵହେତ୍ । କୃତେ ପୁରୁଷକାରେଽପି ଯଦି ସିଦ୍ଧିର୍ନ ଜାଯତେ
ଅନ୍ଧା ଓ ଲଙ୍ଗଡ଼ା ପରି ଏପରି ଖୁସି ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଉଦ୍ୟମ କଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ସଫଳତା ନ ମିଳେ,
ନ ତତ୍ର ଦୂଷଣଂ ତସ୍ଯ ଦୈଵାଧୀନେ ଶରୀରିଣି । କାର୍ଯସିଦ୍ଧିର୍ନ ସୈନ୍ଯେଽସ୍ତି ନ ମନ୍ତ୍ରେ ନ ଚ ମନ୍ତ୍ରଣେ
ତାହାରେ ଦୋଷ ନାହିଁ, କାରଣ ଶରୀରୀ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; କାମର ସଫଳତା ସେନାରେ ନାହିଁ, ମନ୍ତ୍ରରେ ନାହିଁ, ଉପଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ନ ରଥେ ନାଯୁଧେ ନୂନଂ ଦୈଵାଧୀନା ସୁରାଧିପ । ବଲଵାଞ୍କ୍ଲେଶମାପ୍ନୋତି ନିର୍ବଲଃ ସୁଖମଶ୍ନୁତେ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ହେ ସୁରାଧିପ, ରଥ ଓ ଅସ୍ତ୍ରରେ ନୁହେଁ, ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଷ୍ଟ ଭୋଗେ, ଦୁର୍ବଳ ସୁଖ ଭୋଗେ।
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍କ୍ଷୁଧିତଃ ଶେତେ ନିର୍ବୁଦ୍ଧିର୍ଭୋଗଵାନ୍ଭଵେତ୍ । କାତରୋ ଜଯମାପ୍ନୋତି ଶୂରୋ ଯାତି ପରାଜଯମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଭୋକ ଲାଗିଲେ ଶୋଇ ପଡିଥାଏ; ଅବୁଦ୍ଧିମାନ ମନେ ମଜା କରିଥାଏ। ଭୟଭୀତ ଲୋକ ଜିତିଯାଏ, ଶୂର ବ୍ୟକ୍ତି ପରାଜିତ ହୁଏ।
ଦୈଵାଧୀନେ ତୁ ସଂସାରେ କାମଂ କା ପରିଦେଵନା । ଉଦ୍ଯମେ ଯୋଜଯେନ୍ନୂନଂ ଭଵିତଵ୍ଯଂ ସୁରାଧିପ
ଏହି ଦୁନିଆ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ତେଣୁ ଦୁଃଖ କରିବାର କଣ ଆବଶ୍ୟକତା? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ, ଦେବତାଙ୍କର ମହାରାଜ, ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବା ଅଟୁଟ ଭାବେ ଘଟିବ।
ଦୁଃଖଦେ ସୁଖଦେ ଵାପି ତତ୍ର ତୌ ନ ଵିଚିନ୍ତଯେତ୍ । ଦୁଃଖେ ଦୁଃଖାଧିକାନ୍ପଶ୍ଯେତ୍ସୁଖେ ପଶ୍ଯେତ୍ସୁଖାଧିକମ୍
ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ଯେଉଁଥିବି, ତାହା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖୀଙ୍କୁ ଦେଖିବା; ସୁଖରେ ଅନ୍ୟ ସୁଖୀଙ୍କୁ ଦେଖିବା।
ଆତ୍ମାନଂ ହର୍ଷଶୋକାଭ୍ଯାଂ ଶତ୍ରୁଭ୍ଯାମିଵ ନାର୍ପଯେତ୍ । ଧୈର୍ଯମେଵାଵଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ହର୍ଷଶୋକୋଦ୍ଭଵେ ବୁଧୈଃ
ଜୟ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ଆପଣଙ୍କୁ ହର୍ଷ କିମ୍ବା ଶୋକରେ ଅପନାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପରି। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ହର୍ଷ କିମ୍ବା ଶୋକ ଆସିଲେ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ଧରିଥାଏ।