ତାମସସ୍ତୁ ମହାରାଜ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦିଷୁ । ତ୍ରିଵିଧସ୍ତ୍ରିଷୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କାଜେଶାଦିଷୁ ସର୍ଵଦା
ହେ ମହାରାଜ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାମସିକ ଗୁଣରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଗୁଣ ସମସ୍ତ ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସଦା ଥାଆନ୍ତି।
ଅହଙ୍କାରଃ ସଦା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମୁନିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ । ଅହଙ୍କାରେଣ ତେନୈଵ ବଦ୍ଧା ଏତେ ନ ସଂଶଯଃ
ଅହଂକାରକୁ ସଦା ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି; ଏହି ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତେ ବନ୍ଧି ରହିଛନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମାଯାଵିମୋହିତା ମନ୍ଦାଃ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ । କରୋତି ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ଵିଷ୍ଣୁରଵତାରାନନେକଶଃ
ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମନ୍ଦମତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନେକ ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି।
ମନ୍ଦୋଽପି ଦୁଃଖଗହନେ ଗର୍ଭଵାସେଽତିସଙ୍କଟେ । ନ କରୋତି ମତିଂ ଵିଦ୍ଵାନ୍କଥଂ କୁର୍ଯାତ୍ସ ଚକ୍ରଭୃତ୍
ମନୁଷ୍ୟ ଯଦି ମନ୍ଦମତି ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଗର୍ଭର ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କେବେ ବି ଭଲ ଭାବନା କରିପାରେ ନାହିଁ; ତେବେ ଚକ୍ରଧାରୀ କିପରି ଏହା କରିପାରିବେ?
କୌସଲ୍ଯାଦେଵକୀଗର୍ଭେ ଵିଷ୍ଠାମଲସମାକୁଲେ । ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ପ୍ରଵଦନ୍ତ୍ଯଦ୍ଧା ଗତୋ ହି ମଧୁସୂଦନଃ
ସେମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ମଧୁସୂଦନ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କୌଶଲ୍ୟା ଓ ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଶୁଚି ଓ ମଳ ରହିଥାଏ, ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ।
ଵୈକୁଣ୍ଠସଦନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଗର୍ଭଵାସେ ସୁଖଂ ନୁ କିମ୍ । ଚିନ୍ତାକୋଟିସମୁତ୍ଥାନେ ଦୁଃଖଦେ ଵିଷସମ୍ମିତେ
ବୈକୁଣ୍ଠ ଗୃହ ଛାଡି ଗର୍ଭରେ ରହିବାରେ କଣ ଆନନ୍ଦ ଅଛି? ଅନେକ ଚିନ୍ତା ଉପଜାଇଥିବା, ବିଷ ସମାନ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ସେଠି କଣ ସୁଖ ମିଳିପାରିବ?
ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା କ୍ରତୂନ୍କୃତ୍ଵା ଦତ୍ତ୍ଵା ଦାନାନ୍ଯନେକଶଃ । ନ ଵାଞ୍ଛନ୍ତି ଯତୋ ଲୋକା ଗର୍ଭଵାସଂ ସୁଦୁଃଖଦମ୍
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତପସ୍ୟା କରି, ବହୁ ଯଜ୍ଞ କରି, ଅନେକ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅତି ଦୁଃଖଦାୟକ ଗର୍ଭବାସ କେବେ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ।
ସ କଥଂ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ୍ଵଵଶଶ୍ଚେଜ୍ଜନାର୍ଦନଃ । ଗର୍ଭଵାସରୁଚିର୍ଭୂଯାଦ୍ଭଵେତ୍ସ୍ଵଵଶତା ଯଦି
ଯଦି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଥାନ୍ତି, ତେବେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ସେ କିପରି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଗର୍ଭବାସ କୁ ଆଗ୍ରହ କରିପାରିବେ?
ଜାନୀହି ତ୍ଵଂ ମହାରାଜ ଯୋଗମାଯାଵଶେ ଜଗତ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତଂ ଦେଵମାନୁଷତିର୍ଯଗମ୍
ହେ ମହାରାଜ, ତୁମେ ଜାଣ, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଯୋଗମାୟାଙ୍କ ଆଧୀନ; ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁମାନେ ସମେତ।
ମାଯାତନ୍ତ୍ରୀନିବଦ୍ଧା ଯେ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁହରାଦଯଃ । ଭ୍ରମନ୍ତି ବନ୍ଧମାଯାନ୍ତି ଲୀଲଯା ଚୋର୍ଣନାଭଵତ୍
ମାୟାର ଜାଲରେ ବନ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ହରାଦି ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଖେଳରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି, ଓ ଲୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ମହିଷାସୁରୋତ୍ପତ୍ତିଃ ରାଜୋଵାଚ ଯୋଗେଶ୍ଵର୍ଯାଃ ପ୍ରଭାଵୋଽଯଂ କଥିତଶ୍ଚାତିଵିସ୍ତରାତ୍ । ବ୍ରୂହି ତଚ୍ଚରିତଂ ସ୍ଵାମିଞ୍ଛ୍ରୋତୁଂ କୌତୂହଲଂ ମମ
ମହିଷାସୁରଙ୍କ ଜନ୍ମ।
ମହାଦେଵୀପ୍ରଭାଵଂ ଵୈ ଶ୍ରୋତୁଂ କୋ ନାଭିଵାଞ୍ଛତି । ଯୋ ଜାନାତି ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ତଦୁତ୍ପନ୍ନଂ ଚରାଚରମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ଯାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ସେ ମହାଦେବୀଙ୍କର ମହିମା ଶୁଣିବାକୁ କିଏ ଚାହେଁ ନାହିଁ?
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିସ୍ତରେଣ ମହାମତେ । ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନାଯ ଶାନ୍ତାଯ ନ ବ୍ରୂଯାତ୍ସ ତୁ ମନ୍ଦଧୀଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜନ୍, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି। ଏହି କଥା କେବଳ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଓ ଶାନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ, ମନ୍ଦମତିଙ୍କୁ ନୁହେଁ।
ପୁରା ଯୁଦ୍ଧମଭୂଦ୍ ଘୋରଂ ଦେଵଦାନଵସେନଯୋଃ । ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ପୃଥିଵୀପାଲ ମହିଷାଖ୍ଯେ ମହୀପତୌ
ପୂର୍ବେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ହେଇଥିଲା, ହେ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ, ମହିଷ ନାମକ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନରେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ।
ମହିଷୋ ନାମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚକାର ତପ ଉତ୍ତମମ୍ । ଗତ୍ଵା ହେମଗିରୌ ଚୋଗ୍ରଂ ଦେଵଵିସ୍ମଯକାରକମ୍
ମହିଷ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ସୁନା ପାହାଡ଼କୁ ଯାଇ, ଏମିତି କଠିନ ତପ କଲେ ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଇଥିଲେ।
ଵର୍ଷାଣାମଯୁତଂ ପୂର୍ଣଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ହୃଦି ଦେଵତାମ୍ । ତସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟୋ ମହାରାଜ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ
ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ହୃଦୟରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ; ଏହିପରି ତାଙ୍କ ଉପରେ ବିଶ୍ୱର ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ହେ ରାଜା।
ତତ୍ରାଗତ୍ଯାବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ହଂସାରୂଢଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖଃ । ଵରଂ ଵରଯ ଧର୍ମାତ୍ମନ୍ଦଦାମି ତଵ ଵାଚ୍ଛିତମ୍
ସେଠାରେ ହଂସ ଉପରେ ବସି, ଚାରିମୁହଁ ବ୍ରହ୍ମା ଆସି କହିଲେ: ଧର୍ମାତ୍ମା, ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ସେ ଦାନ ମୁଁ ଦେବି।
ମହିଷ ଉଵାଚ ଅମରତ୍ଵଂ ଦେଵଦେଵ ଵାଞ୍ଛାମି ଦ୍ରୁହିଣ ପ୍ରଭୋ । ଯଥା ମୃତ୍ଯୁ ଭଯଂ ନ ସ୍ଯାତ୍ତଥା କୁରୁ ପିତାମହ
ମହିଷ କହିଲେ: ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ଦ୍ରୁହିଣ, ମୁଁ ଅମରତ୍ୱ ଚାହେଁ; ଏମିତି କରନ୍ତୁ, ପିତାମହ, ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ ନ ଥାଏ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଉତ୍ପନ୍ନସ୍ଯ ଧ୍ରୁଵଂ ମୃତ୍ଯୁର୍ଧ୍ରୁଵଂ ଜନ୍ମ ମୃତସ୍ଯ ଚ । ସର୍ଵଥା ମରଣୋତ୍ପତ୍ତୀ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାଂ କିଲ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯେଉଁଠାରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ; ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଅଟଳ।
ନାଶଃ କାଲେନ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ଦୈତ୍ଯପୁଙ୍ଗଵ । ମହାମହୀଧରାଣାଂ ଚ ସମୁଦ୍ରାଣାଂ ଚ ସର୍ଵଥା
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ମହାପାହାଡ଼ ଓ ସମୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ, ସମୟରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ହେ ଦାନବମାନ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଏକଂ ସ୍ଥାନଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ମରଣସ୍ଯ ମହୀପତେ । ପ୍ରବ୍ରୂହି ତଂ ଵରଂ ସାଧୋ ଯସ୍ତେ ମନସି ଵର୍ତତେ
ହେ ରାଜା, ମୃତ୍ୟୁ ଛାଡ଼ି, ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହଁ, ସେଠିକି ମୋତେ କହ।
ମହିଷ ଉଵାଚ ନ ଦେଵାନ୍ମାନୁଷାଦ୍ଦୈତ୍ଯାନ୍ମରଣଂ ମେ ପିତାମହ । ପୁରୁଷାନ୍ନ ଚ ମେ ମୃତ୍ଯୁର୍ଯୋଷା ମାଂ କା ହନିଷ୍ଯତି
ମହିଷ ଉଚ୍ଚାରିଲେ: ହେ ପିତାମହ, ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଦେବତା, ମଣିଷ କିମ୍ବା ଦାନବଙ୍କ ହାତରେ ହେଉନାହିଁ; ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ମାରିପାରିବେନି—ଏକ ଜଣୀ କିପରି ମୋତେ ମାରିପାରିବ?
ତସ୍ମାନ୍ମେ ମରଣଂ ନୂନଂ କାମିନ୍ଯାଃ କୁରୁ ପଦ୍ମଜ । ଅବଲା ହନ୍ତ ମାଂ ହନ୍ତୁଂ କଥଂ ଶକ୍ତା ଭଵିଷ୍ଯତି
ସେଠାରୁ, ହେ ପଦ୍ମଜ, ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜଣେ ଜଣୀଙ୍କ ହାତରେ ହେଉ; ଦୁର୍ବଳ ଜଣୀ କିପରି ମୋତେ ମାରିପାରିବେ?
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଯଦା କଦାପି ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ନାର୍ଯାସ୍ତେ ମରଣଂ ଧୁଵମ୍ । ନ ନରେଭ୍ଯୋ ମହାଭାଗ ମୃତିସ୍ତେ ମହିଷାସୁର
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ହେ ଦାନବନାୟକ, କେତେବେଳେ ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜଣେ ନାରୀଙ୍କ ହାତରେ ହେବ; ହେ ମହାବଳୀ ମହିଷାସୁର, ପୁରୁଷମାନେ ତୁମକୁ ମାରିପାରିବେନି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଏଵଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵରଂ ତସ୍ମୈ ଯଯୌ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜାଲଯମ୍ । ସୋଽପି ଦୈତ୍ଯଵରଃ ପ୍ରାପ ନିଜଂ ସ୍ଥାନଂ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଗୃହକୁ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ।
ରାଜୋଵାଚ ମହିଷଃ କସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽସୌ କଥଂ ଜାତୋ ମହାବଲୀ । କଥଂ ଚ ମାହିଷଂ ରୂପଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ତେନ ମହାତ୍ମନା
ରାଜା ପଚାରିଲେ: ମହିଷ କାହାର ପୁଅ ଥିଲେ, ସେ ମହାବଳୀ କିପରି ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଏବଂ କିପରି ମହିଷ ରୂପ ପାଇଥିଲେ?
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଦନୋଃ ପୁତ୍ରୌ ମହାରାଜ ଵିଖ୍ଯାତୌ କ୍ଷିତିମଣ୍ଡଲେ । ରମ୍ଭଶ୍ଚୈଵ କରମ୍ଭଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଵାସ୍ତାଂ ଦାନଵୋତ୍ତମୌ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ହେ ମହାରାଜ, ଦାନୁର ଦୁଇ ଝିଅ ପୁଅ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଭୂମିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ରମ୍ଭ ଓ କରମ୍ଭ—ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବ।
ତାଵପୁତ୍ରୌ ମହାରାଜ ପୁତ୍ରାର୍ଥଂ ତେପତୁସ୍ତପଃ । ବହୂନ୍ଵର୍ଷଗଣାନ୍କାମଂ ପୁଣ୍ଯେ ପଞ୍ଚନଦେ ଜଲେ
ସେମାନେ, ପୁଅ ପାଇବା ଆଶାରେ, ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ଇଚ୍ଛାମତେ ପଞ୍ଚନଦୀର ପବିତ୍ର ଜଳରେ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ।
କରମ୍ଭସ୍ତୁ ଜଲେ ମଗ୍ନଶ୍ଚକାର ପରମଂ ତପଃ । ଵୃକ୍ଷଂ ରସାଲଵଟଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ରମ୍ଭୋଽଗ୍ନିମସେଵତ
କରମ୍ଭ ଜଳରେ ବୁଡ଼ି ରହି କଠିନ ତପ କଲେ; ରମ୍ଭ ରସା ଡୁମୁର ଗଛ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଅଗ୍ନିର ପୂଜା କଲେ।
ପଞ୍ଚାଗ୍ନିସାଧନାସକ୍ତଃ ସ ରମ୍ଭସ୍ତୁ ଯଦାଭଵତ୍ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶଚୀପତିର୍ଦୁଃଖମୁଦ୍ଯଯୌ ଦାନଵୌ ପ୍ରତି
ଯେତେବେଳେ ରମ୍ଭ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ଉପାସନାରେ ଲୀନ ହେଲେ, ଶଚୀପତି ସେମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଜାଣି, ଦୁଇ ଦାନବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇଲେ।