ଅହଙ୍କାରଵଶଃ ପ୍ରାଣୀ କରୋତି ଚ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ଵିମୂଢୋ ମୋହଜାଲେନ ତତ୍କୃତେନାତିପାତିନା
ଅହଂକାରରେ ବଶୀଭୂତ ଜୀବ ଭଲ ଓ ଖରାପ କାମ କରେ, ମୋହର ଜାଲରେ ମୁହଁ ଦେଇ ଭୟଙ୍କର ପାପ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ।
ଅହଙ୍କାରାଦ୍ଧି ସଞ୍ଜାତମିଦଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ମୂଲାଦ୍ଧରିହରାଦୀନାମୁଗ୍ରାତ୍ପ୍ରକୃତିସମ୍ଭଵାତ୍
ଏହି ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ହରି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତୀବ୍ର ପ୍ରକୃତିର ମୂଳରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି।
ଅହଙ୍କାରପରିତ୍ଯକ୍ତୋ ଯଦା ଭଵତି ପଦ୍ମଜଃ । ତଦା ଵିମୁକ୍ତୋ ଭଵତି ନୋଚେତ୍ସଂସାରକର୍ମକୃତ୍
ଯେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ସେବେ ସେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ନହେଲେ ସେ ସଂସାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବନ୍ଧି ରହନ୍ତି।
ତନ୍ମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଵିମୁକ୍ତୋ ହି ବଦ୍ଧସ୍ତଦ୍ଵଶତାଂ ଗତଃ । ନ ନାରୀ ନ ଧନଂ ଗେହଂ ନ ପୁତ୍ରା ନ ସହୋଦରାଃ
ଯିଏ ଏହିଠାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଠିକି ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ; ଯିଏ ଏହାର ବଶରେ ଅଛି, ସେ ବନ୍ଧି ରହିଯାଏ; ନାରୀ, ଧନ, ଘର, ପୁଅ, ଭାଇ କେହି ବନ୍ଧନର କାରଣ ନୁହଁନ୍ତି।
ବନ୍ଧନଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ରାଜନ୍ନହଙ୍କାରସ୍ତୁ ବନ୍ଧକଃ । ଅହଂ କର୍ତା ମଯା ଚେଦଂ କୃତଂ କାର୍ଯଂ ବଲୀଯସା
ହେ ରାଜା, ଅହଂକାର ହେଉଛି ଜୀବମାନଙ୍କର ବନ୍ଧନ, ଏହି ଅହଂକାର ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ; 'ମୁଁ କରୁଛି, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏହି କାମ ହେଲା'—ଏହି ଭାବ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ କରେ।
କରିଷ୍ଯାମି କରୋମ୍ଯେଵଂ ସ୍ଵଯଂ ବଧ୍ନାତି ପ୍ରାଣଭୃତ୍ । କାରଣେନ ଵିନା କାର୍ଯଂ ନ ସମ୍ଭଵତି କର୍ହିଚିତ୍
'ମୁଁ ଏହା କରିବି, ମୁଁ କରୁଛି'—ଏଭଳି ଭାବରେ ଜୀବ ନିଜକୁ ବନ୍ଧି ରଖେ; କାରଣ ବିନା କୌଣସି କାମ କେବେ ହୁଏନାହିଁ।
ଯଥା ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ଜାତୋ ମୃତ୍ପିଣ୍ଡେନ ଵିନା ଘଟଃ । ଵିଷ୍ଣୁଃ ପାଲଯିତା ଵିଶ୍ଵସ୍ଯାହଙ୍କାରସମନ୍ଵିତଃ
ଯେପରି ମାଟି ଛଡ଼ା ଘଡ଼ା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ସେପରି ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର ସହିତ ଥିଲେ ମାତ୍ର ବିଶ୍ୱର ପାଳନ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ଯଥା ସର୍ଵଦା ଚିନ୍ତାମ୍ବୁଧୌ ମଗ୍ନଃ କଥଂ ଭଵେତ୍ । ଅହଙ୍କାରଵିମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଯଦା ଭଵତି ମାନଵଃ
ନାହିଁଲେ କିପରି ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଚିନ୍ତାର ସାଗରରେ ଡୁବିଯିବେ? ଯେବେ ମନୁଷ୍ୟ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଘଟେନାହିଁ।
ଅଵତାରପ୍ରଵାହେଷୁ କଥଂ ମଜ୍ଜେଚ୍ଛୁଭାଶଯଃ । ମୋହମୂଲମହଙ୍କାରଃ ସଂସାରସ୍ତତ୍ସମୁଦ୍ଭଵଃ
ଯାହାଙ୍କର ଭଲ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ସେମାନେ କିପରି ଅବତାରର ଧାରାରେ ଡୁବିଯିବେ? ଅହଂକାର ହେଉଛି ମୋହର ମୂଳ, ଏହାରୁ ସଂସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଅହଙ୍କାରଵିହୀନାନାଂ ନ ମୋହୋ ନ ଚ ସଂସୃତିଃ । ତ୍ରିଵିଧଃ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକୋ ରାଜସସ୍ତଥା
ଯେଉଁମାନେ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନା ମୋହରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ନା ସଂସାରରେ ଘୂରନ୍ତି; ତିନି ପ୍ରକାର ଲୋକ ଅଛନ୍ତି: ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ।
ତାମସସ୍ତୁ ମହାରାଜ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦିଷୁ । ତ୍ରିଵିଧସ୍ତ୍ରିଷୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କାଜେଶାଦିଷୁ ସର୍ଵଦା
ହେ ମହାରାଜ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାମସିକ ଗୁଣରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଗୁଣ ସମସ୍ତ ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସଦା ଥାଆନ୍ତି।
ଅହଙ୍କାରଃ ସଦା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମୁନିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ । ଅହଙ୍କାରେଣ ତେନୈଵ ବଦ୍ଧା ଏତେ ନ ସଂଶଯଃ
ଅହଂକାରକୁ ସଦା ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି; ଏହି ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତେ ବନ୍ଧି ରହିଛନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମାଯାଵିମୋହିତା ମନ୍ଦାଃ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ । କରୋତି ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ଵିଷ୍ଣୁରଵତାରାନନେକଶଃ
ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମନ୍ଦମତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନେକ ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି।
ମନ୍ଦୋଽପି ଦୁଃଖଗହନେ ଗର୍ଭଵାସେଽତିସଙ୍କଟେ । ନ କରୋତି ମତିଂ ଵିଦ୍ଵାନ୍କଥଂ କୁର୍ଯାତ୍ସ ଚକ୍ରଭୃତ୍
ମନୁଷ୍ୟ ଯଦି ମନ୍ଦମତି ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଗର୍ଭର ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କେବେ ବି ଭଲ ଭାବନା କରିପାରେ ନାହିଁ; ତେବେ ଚକ୍ରଧାରୀ କିପରି ଏହା କରିପାରିବେ?
କୌସଲ୍ଯାଦେଵକୀଗର୍ଭେ ଵିଷ୍ଠାମଲସମାକୁଲେ । ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ପ୍ରଵଦନ୍ତ୍ଯଦ୍ଧା ଗତୋ ହି ମଧୁସୂଦନଃ
ସେମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ମଧୁସୂଦନ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କୌଶଲ୍ୟା ଓ ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଶୁଚି ଓ ମଳ ରହିଥାଏ, ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ।
ଵୈକୁଣ୍ଠସଦନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଗର୍ଭଵାସେ ସୁଖଂ ନୁ କିମ୍ । ଚିନ୍ତାକୋଟିସମୁତ୍ଥାନେ ଦୁଃଖଦେ ଵିଷସମ୍ମିତେ
ବୈକୁଣ୍ଠ ଗୃହ ଛାଡି ଗର୍ଭରେ ରହିବାରେ କଣ ଆନନ୍ଦ ଅଛି? ଅନେକ ଚିନ୍ତା ଉପଜାଇଥିବା, ବିଷ ସମାନ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ସେଠି କଣ ସୁଖ ମିଳିପାରିବ?
ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା କ୍ରତୂନ୍କୃତ୍ଵା ଦତ୍ତ୍ଵା ଦାନାନ୍ଯନେକଶଃ । ନ ଵାଞ୍ଛନ୍ତି ଯତୋ ଲୋକା ଗର୍ଭଵାସଂ ସୁଦୁଃଖଦମ୍
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତପସ୍ୟା କରି, ବହୁ ଯଜ୍ଞ କରି, ଅନେକ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅତି ଦୁଃଖଦାୟକ ଗର୍ଭବାସ କେବେ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ।
ସ କଥଂ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ୍ଵଵଶଶ୍ଚେଜ୍ଜନାର୍ଦନଃ । ଗର୍ଭଵାସରୁଚିର୍ଭୂଯାଦ୍ଭଵେତ୍ସ୍ଵଵଶତା ଯଦି
ଯଦି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଥାନ୍ତି, ତେବେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ସେ କିପରି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଗର୍ଭବାସ କୁ ଆଗ୍ରହ କରିପାରିବେ?
ଜାନୀହି ତ୍ଵଂ ମହାରାଜ ଯୋଗମାଯାଵଶେ ଜଗତ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତଂ ଦେଵମାନୁଷତିର୍ଯଗମ୍
ହେ ମହାରାଜ, ତୁମେ ଜାଣ, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଯୋଗମାୟାଙ୍କ ଆଧୀନ; ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁମାନେ ସମେତ।
ମାଯାତନ୍ତ୍ରୀନିବଦ୍ଧା ଯେ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁହରାଦଯଃ । ଭ୍ରମନ୍ତି ବନ୍ଧମାଯାନ୍ତି ଲୀଲଯା ଚୋର୍ଣନାଭଵତ୍
ମାୟାର ଜାଲରେ ବନ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ହରାଦି ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଖେଳରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି, ଓ ଲୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ମହିଷାସୁରୋତ୍ପତ୍ତିଃ ରାଜୋଵାଚ ଯୋଗେଶ୍ଵର୍ଯାଃ ପ୍ରଭାଵୋଽଯଂ କଥିତଶ୍ଚାତିଵିସ୍ତରାତ୍ । ବ୍ରୂହି ତଚ୍ଚରିତଂ ସ୍ଵାମିଞ୍ଛ୍ରୋତୁଂ କୌତୂହଲଂ ମମ
ମହିଷାସୁରଙ୍କ ଜନ୍ମ।
ମହାଦେଵୀପ୍ରଭାଵଂ ଵୈ ଶ୍ରୋତୁଂ କୋ ନାଭିଵାଞ୍ଛତି । ଯୋ ଜାନାତି ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ତଦୁତ୍ପନ୍ନଂ ଚରାଚରମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ଯାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ସେ ମହାଦେବୀଙ୍କର ମହିମା ଶୁଣିବାକୁ କିଏ ଚାହେଁ ନାହିଁ?
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିସ୍ତରେଣ ମହାମତେ । ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନାଯ ଶାନ୍ତାଯ ନ ବ୍ରୂଯାତ୍ସ ତୁ ମନ୍ଦଧୀଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜନ୍, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି। ଏହି କଥା କେବଳ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଓ ଶାନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ, ମନ୍ଦମତିଙ୍କୁ ନୁହେଁ।
ପୁରା ଯୁଦ୍ଧମଭୂଦ୍ ଘୋରଂ ଦେଵଦାନଵସେନଯୋଃ । ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ପୃଥିଵୀପାଲ ମହିଷାଖ୍ଯେ ମହୀପତୌ
ପୂର୍ବେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ହେଇଥିଲା, ହେ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ, ମହିଷ ନାମକ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନରେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ।
ମହିଷୋ ନାମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଚକାର ତପ ଉତ୍ତମମ୍ । ଗତ୍ଵା ହେମଗିରୌ ଚୋଗ୍ରଂ ଦେଵଵିସ୍ମଯକାରକମ୍
ମହିଷ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ସୁନା ପାହାଡ଼କୁ ଯାଇ, ଏମିତି କଠିନ ତପ କଲେ ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଇଥିଲେ।
ଵର୍ଷାଣାମଯୁତଂ ପୂର୍ଣଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ହୃଦି ଦେଵତାମ୍ । ତସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟୋ ମହାରାଜ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ
ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ହୃଦୟରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ; ଏହିପରି ତାଙ୍କ ଉପରେ ବିଶ୍ୱର ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ହେ ରାଜା।
ତତ୍ରାଗତ୍ଯାବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ହଂସାରୂଢଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖଃ । ଵରଂ ଵରଯ ଧର୍ମାତ୍ମନ୍ଦଦାମି ତଵ ଵାଚ୍ଛିତମ୍
ସେଠାରେ ହଂସ ଉପରେ ବସି, ଚାରିମୁହଁ ବ୍ରହ୍ମା ଆସି କହିଲେ: ଧର୍ମାତ୍ମା, ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ସେ ଦାନ ମୁଁ ଦେବି।
ମହିଷ ଉଵାଚ ଅମରତ୍ଵଂ ଦେଵଦେଵ ଵାଞ୍ଛାମି ଦ୍ରୁହିଣ ପ୍ରଭୋ । ଯଥା ମୃତ୍ଯୁ ଭଯଂ ନ ସ୍ଯାତ୍ତଥା କୁରୁ ପିତାମହ
ମହିଷ କହିଲେ: ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ଦ୍ରୁହିଣ, ମୁଁ ଅମରତ୍ୱ ଚାହେଁ; ଏମିତି କରନ୍ତୁ, ପିତାମହ, ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ ନ ଥାଏ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଉତ୍ପନ୍ନସ୍ଯ ଧ୍ରୁଵଂ ମୃତ୍ଯୁର୍ଧ୍ରୁଵଂ ଜନ୍ମ ମୃତସ୍ଯ ଚ । ସର୍ଵଥା ମରଣୋତ୍ପତ୍ତୀ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାଂ କିଲ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯେଉଁଠାରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ; ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଅଟଳ।
ନାଶଃ କାଲେନ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ଦୈତ୍ଯପୁଙ୍ଗଵ । ମହାମହୀଧରାଣାଂ ଚ ସମୁଦ୍ରାଣାଂ ଚ ସର୍ଵଥା
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ମହାପାହାଡ଼ ଓ ସମୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ, ସମୟରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ହେ ଦାନବମାନ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।