ଵିଷ୍ଣୋରପ୍ଯଥିକୋ ରୁଦ୍ରୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଧିକଃ । ତସ୍ମାନ୍ନ ସଂଶଯଃ କାର୍ଯଃ କୃଷ୍ଣେନ ଶିଵପୂଜନେ
ବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ରୁଦ୍ର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ତେଣୁ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିବ ପୂଜାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଇଚ୍ଛଯା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵକ୍ତ୍ରାଦ୍ଵରଦାନାର୍ଥମୁଦ୍ବଭୌ । ମୂଲରୁଦ୍ରସ୍ଯାଂଶଭୂତୋ ରୁଦ୍ରନାମା ଦ୍ଵିତୀଯକଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ, ଦୟା ଦେବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ, ମୂଳ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
ସୋଽପି ପୂଜ୍ଯୋଽସ୍ତି ସର୍ଵେଷାଂ ମୂଲରୁଦ୍ରସ୍ଯ କା କଥା । ଦେଵୀତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ସାନ୍ନିଧ୍ଯାଦୁତ୍ତମତ୍ଵଂ ସ୍ମୃତଂ ଶିଵେ
ସେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ; ମୂଳ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବିଷୟରେ କଣ କହିବି? ଦେବୀତତ୍ତ୍ୱର ସାନିଧ୍ୟରେ ଶିବଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମାନାଯାଇଛି।
ଅଵତାରା ହରେରେଵଂ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଯୁଗେ ଯୁଗେ । ଯୋଗମାଯାପ୍ରଭାଵେଣ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା
ଏଭଳି, ହରିଙ୍କ ଅବତାର ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଯୋଗମାୟାର ଶକ୍ତିରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏଥିରେ ଅଧିକ ଚିନ୍ତା ଦରକାର ନାହିଁ।
ଯା ନେତ୍ରପକ୍ଷ୍ମପରିସଞ୍ଚଲନେନ ସମ୍ଯ- ଗ୍ଵିଶ୍ଵଂ ସୃଜତ୍ଯଵତି ହନ୍ତି ନିଗୂଢଭାଵା । ସୈଷା କରୋତି ସତତଂ ଦ୍ରୁହିଣାଚ୍ଯୁତେଶାନ୍ ନାନାଵତାରକଲନେ ପରିଭୂଯମାନାନ୍
ଯିଏ ନିଜ ଚକୁର ପାପକ୍ଷମା ହଲେଇ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଗୁପ୍ତ ରହିଥାଏ, ସେଇ ମାଁ ସଦା ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଅବତାର ଗଣନାରେ ଅପମାନିତ କରିଦିଅନ୍ତି।
ସୂତୀଗୃହାଦ୍ଵ୍ରଜନମପ୍ଯନଯା ନିଯୁକ୍ତଂ ସଂଗୋପିତଶ୍ଚ ଭଵନେ ପଶୁପାଲରାଜ୍ଞଃ । ସମ୍ପ୍ରାପିତଶ୍ଚ ମଧୁରାଂ ଵିନିଯୋଜିତଶ୍ଚ ଶ୍ରୀଦ୍ଵାରକାପ୍ରଣଯନେ ନନୁ ଭୀତଚିତ୍ତଃ
ମାଁଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଜନ୍ମ ଘରୁ ବାହାରିବା, ଗୋପରାଜଙ୍କ ଘରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ରଖିବା, ମଥୁରାକୁ ନେଇଯିବା ଓ ଭୟରେ ଶ୍ରୀଦ୍ୱାରକା ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ପଠାଯିବା ସମସ୍ତ କାମ ହେଇଥିଲା।
ନିର୍ମାଯ ଷୋଡଶସହସ୍ରଶତାର୍ଧକାସ୍ତା ନାର୍ଯୋଽଷ୍ଟସମ୍ମତତରାଃ ସ୍ଵକଲାସମୁତ୍ଥାଃ । ତାସାଂ ଵିଲାସଵଶଗଂ ତୁ ଵିଧାଯ କାମଂ ଦାସୀକୃତୋ ହି ଭଗଵାନନଯାପ୍ଯନନ୍ତଃ
ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରୁ ଷୋଳ ହଜାର ଏକଶଏ ଜଣୀ ନାରୀଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଆନନ୍ଦଦାୟିନୀ, ତାଙ୍କର ମାୟାରେ ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଓ ମନୋରଞ୍ଜନରେ ବନ୍ଧି ଦାସ ହୋଇଗଲେ।
ଏକାପି ବନ୍ଧନଵିଧୌ ଯୁଵତୀ ସମର୍ଥା ପୁଂସୋ ଯଥା ସୁଦୃଢଲୋହମଯଂ ତୁ ଦାମ । କିଂ ନାମ ଷୋଡଶସହସ୍ରଶତାର୍ଧକାଶ୍ଚ ତଂ ସ୍ଵୀକୃତଂ ଶୁକମିଵାତିନିବନ୍ଧଯନ୍ତି
ଏକ ଯୁବତୀ ଯେପରି ଏକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଲୋହାର ଶୃଙ୍ଖଳରେ ବାନ୍ଧିପାରିବେ, ତେଣୁ ଷୋଳ ହଜାର ଏକଶଏ ଜଣୀ ନାରୀ ତାଙ୍କୁ ଗୃହୀତ କରି, ଏକ ଖଞ୍ଜର ମାଛି ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବାନ୍ଧି ରଖିଥିଲେ।
ସାତ୍ରାଜିତୀଵଶଗତେନ ମୁଦାନ୍ଵିତେନ ପ୍ରାପ୍ତଂ ସୁରେନ୍ଦ୍ରଭଵନଂ ହରିଣା ତଦାନୀମ୍ । କୃତ୍ଵା ମୃଧଂ ମଘଵତା ଵିହୃତସ୍ତରୂଣା- ମୀଶଃ ପ୍ରିଯାସଦନଭୂଷଣତାଂ ଯ ଆପ
ସତ୍ରାଜିତଙ୍କ ଅଧୀନରୁ ସ୍ୟାମନ୍ତକ ମଣି ପାଇ ହରି ଆନନ୍ଦରେ ଦେବତାରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତି, ଯୁବତୀମାନଙ୍କ ସହ ସମୟ କାଟି, ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥିଲେ।
ଯୋ ଭୀମଜାଂ ହି ହୃତଵାଞ୍ଛିଶୁପାଲକାଦୀ- ଞ୍ଜିତ୍ଵା ଵିଧିଂ ନିଖିଲଧର୍ମକୃତୋ ଵିଧିତ୍ସୁଃ । ଜଗ୍ରାହ ତାଂ ନିଜବଲେନ ଚ ଧର୍ମପତ୍ନୀଂ କୋଽସୌ ଵିଧିଃ ପରକଲତ୍ରହୃତୌ ଵିଜାତଃ
ଭୀମଙ୍କ ଝିଅକୁ ଶିଶୁପାଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ହାରିବା ପରେ, ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଅନ୍ୟର ଜଣା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ନେବାକୁ କେଉଁ ନିୟମ ଅଟକାଇପାରିବ?
ଅହଙ୍କାରଵଶଃ ପ୍ରାଣୀ କରୋତି ଚ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ଵିମୂଢୋ ମୋହଜାଲେନ ତତ୍କୃତେନାତିପାତିନା
ଅହଂକାରରେ ବଶୀଭୂତ ଜୀବ ଭଲ ଓ ଖରାପ କାମ କରେ, ମୋହର ଜାଲରେ ମୁହଁ ଦେଇ ଭୟଙ୍କର ପାପ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ।
ଅହଙ୍କାରାଦ୍ଧି ସଞ୍ଜାତମିଦଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ମୂଲାଦ୍ଧରିହରାଦୀନାମୁଗ୍ରାତ୍ପ୍ରକୃତିସମ୍ଭଵାତ୍
ଏହି ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ହରି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତୀବ୍ର ପ୍ରକୃତିର ମୂଳରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି।
ଅହଙ୍କାରପରିତ୍ଯକ୍ତୋ ଯଦା ଭଵତି ପଦ୍ମଜଃ । ତଦା ଵିମୁକ୍ତୋ ଭଵତି ନୋଚେତ୍ସଂସାରକର୍ମକୃତ୍
ଯେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ସେବେ ସେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ନହେଲେ ସେ ସଂସାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବନ୍ଧି ରହନ୍ତି।
ତନ୍ମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଵିମୁକ୍ତୋ ହି ବଦ୍ଧସ୍ତଦ୍ଵଶତାଂ ଗତଃ । ନ ନାରୀ ନ ଧନଂ ଗେହଂ ନ ପୁତ୍ରା ନ ସହୋଦରାଃ
ଯିଏ ଏହିଠାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଠିକି ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ; ଯିଏ ଏହାର ବଶରେ ଅଛି, ସେ ବନ୍ଧି ରହିଯାଏ; ନାରୀ, ଧନ, ଘର, ପୁଅ, ଭାଇ କେହି ବନ୍ଧନର କାରଣ ନୁହଁନ୍ତି।
ବନ୍ଧନଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ରାଜନ୍ନହଙ୍କାରସ୍ତୁ ବନ୍ଧକଃ । ଅହଂ କର୍ତା ମଯା ଚେଦଂ କୃତଂ କାର୍ଯଂ ବଲୀଯସା
ହେ ରାଜା, ଅହଂକାର ହେଉଛି ଜୀବମାନଙ୍କର ବନ୍ଧନ, ଏହି ଅହଂକାର ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ; 'ମୁଁ କରୁଛି, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏହି କାମ ହେଲା'—ଏହି ଭାବ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ କରେ।
କରିଷ୍ଯାମି କରୋମ୍ଯେଵଂ ସ୍ଵଯଂ ବଧ୍ନାତି ପ୍ରାଣଭୃତ୍ । କାରଣେନ ଵିନା କାର୍ଯଂ ନ ସମ୍ଭଵତି କର୍ହିଚିତ୍
'ମୁଁ ଏହା କରିବି, ମୁଁ କରୁଛି'—ଏଭଳି ଭାବରେ ଜୀବ ନିଜକୁ ବନ୍ଧି ରଖେ; କାରଣ ବିନା କୌଣସି କାମ କେବେ ହୁଏନାହିଁ।
ଯଥା ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ଜାତୋ ମୃତ୍ପିଣ୍ଡେନ ଵିନା ଘଟଃ । ଵିଷ୍ଣୁଃ ପାଲଯିତା ଵିଶ୍ଵସ୍ଯାହଙ୍କାରସମନ୍ଵିତଃ
ଯେପରି ମାଟି ଛଡ଼ା ଘଡ଼ା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ସେପରି ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର ସହିତ ଥିଲେ ମାତ୍ର ବିଶ୍ୱର ପାଳନ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ଯଥା ସର୍ଵଦା ଚିନ୍ତାମ୍ବୁଧୌ ମଗ୍ନଃ କଥଂ ଭଵେତ୍ । ଅହଙ୍କାରଵିମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଯଦା ଭଵତି ମାନଵଃ
ନାହିଁଲେ କିପରି ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଚିନ୍ତାର ସାଗରରେ ଡୁବିଯିବେ? ଯେବେ ମନୁଷ୍ୟ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଘଟେନାହିଁ।
ଅଵତାରପ୍ରଵାହେଷୁ କଥଂ ମଜ୍ଜେଚ୍ଛୁଭାଶଯଃ । ମୋହମୂଲମହଙ୍କାରଃ ସଂସାରସ୍ତତ୍ସମୁଦ୍ଭଵଃ
ଯାହାଙ୍କର ଭଲ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ସେମାନେ କିପରି ଅବତାରର ଧାରାରେ ଡୁବିଯିବେ? ଅହଂକାର ହେଉଛି ମୋହର ମୂଳ, ଏହାରୁ ସଂସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଅହଙ୍କାରଵିହୀନାନାଂ ନ ମୋହୋ ନ ଚ ସଂସୃତିଃ । ତ୍ରିଵିଧଃ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକୋ ରାଜସସ୍ତଥା
ଯେଉଁମାନେ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନା ମୋହରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ନା ସଂସାରରେ ଘୂରନ୍ତି; ତିନି ପ୍ରକାର ଲୋକ ଅଛନ୍ତି: ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ।
ତାମସସ୍ତୁ ମହାରାଜ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦିଷୁ । ତ୍ରିଵିଧସ୍ତ୍ରିଷୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କାଜେଶାଦିଷୁ ସର୍ଵଦା
ହେ ମହାରାଜ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାମସିକ ଗୁଣରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଗୁଣ ସମସ୍ତ ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସଦା ଥାଆନ୍ତି।
ଅହଙ୍କାରଃ ସଦା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମୁନିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ । ଅହଙ୍କାରେଣ ତେନୈଵ ବଦ୍ଧା ଏତେ ନ ସଂଶଯଃ
ଅହଂକାରକୁ ସଦା ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି; ଏହି ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତେ ବନ୍ଧି ରହିଛନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମାଯାଵିମୋହିତା ମନ୍ଦାଃ ପ୍ରଵଦନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ । କରୋତି ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ଵିଷ୍ଣୁରଵତାରାନନେକଶଃ
ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମନ୍ଦମତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନେକ ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି।
ମନ୍ଦୋଽପି ଦୁଃଖଗହନେ ଗର୍ଭଵାସେଽତିସଙ୍କଟେ । ନ କରୋତି ମତିଂ ଵିଦ୍ଵାନ୍କଥଂ କୁର୍ଯାତ୍ସ ଚକ୍ରଭୃତ୍
ମନୁଷ୍ୟ ଯଦି ମନ୍ଦମତି ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଗର୍ଭର ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କେବେ ବି ଭଲ ଭାବନା କରିପାରେ ନାହିଁ; ତେବେ ଚକ୍ରଧାରୀ କିପରି ଏହା କରିପାରିବେ?
କୌସଲ୍ଯାଦେଵକୀଗର୍ଭେ ଵିଷ୍ଠାମଲସମାକୁଲେ । ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ପ୍ରଵଦନ୍ତ୍ଯଦ୍ଧା ଗତୋ ହି ମଧୁସୂଦନଃ
ସେମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ମଧୁସୂଦନ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କୌଶଲ୍ୟା ଓ ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଶୁଚି ଓ ମଳ ରହିଥାଏ, ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ।
ଵୈକୁଣ୍ଠସଦନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଗର୍ଭଵାସେ ସୁଖଂ ନୁ କିମ୍ । ଚିନ୍ତାକୋଟିସମୁତ୍ଥାନେ ଦୁଃଖଦେ ଵିଷସମ୍ମିତେ
ବୈକୁଣ୍ଠ ଗୃହ ଛାଡି ଗର୍ଭରେ ରହିବାରେ କଣ ଆନନ୍ଦ ଅଛି? ଅନେକ ଚିନ୍ତା ଉପଜାଇଥିବା, ବିଷ ସମାନ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ସେଠି କଣ ସୁଖ ମିଳିପାରିବ?
ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା କ୍ରତୂନ୍କୃତ୍ଵା ଦତ୍ତ୍ଵା ଦାନାନ୍ଯନେକଶଃ । ନ ଵାଞ୍ଛନ୍ତି ଯତୋ ଲୋକା ଗର୍ଭଵାସଂ ସୁଦୁଃଖଦମ୍
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତପସ୍ୟା କରି, ବହୁ ଯଜ୍ଞ କରି, ଅନେକ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅତି ଦୁଃଖଦାୟକ ଗର୍ଭବାସ କେବେ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ।
ସ କଥଂ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ୍ଵଵଶଶ୍ଚେଜ୍ଜନାର୍ଦନଃ । ଗର୍ଭଵାସରୁଚିର୍ଭୂଯାଦ୍ଭଵେତ୍ସ୍ଵଵଶତା ଯଦି
ଯଦି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଥାନ୍ତି, ତେବେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ସେ କିପରି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଗର୍ଭବାସ କୁ ଆଗ୍ରହ କରିପାରିବେ?
ଜାନୀହି ତ୍ଵଂ ମହାରାଜ ଯୋଗମାଯାଵଶେ ଜଗତ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତଂ ଦେଵମାନୁଷତିର୍ଯଗମ୍
ହେ ମହାରାଜ, ତୁମେ ଜାଣ, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଯୋଗମାୟାଙ୍କ ଆଧୀନ; ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁମାନେ ସମେତ।
ମାଯାତନ୍ତ୍ରୀନିବଦ୍ଧା ଯେ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁହରାଦଯଃ । ଭ୍ରମନ୍ତି ବନ୍ଧମାଯାନ୍ତି ଲୀଲଯା ଚୋର୍ଣନାଭଵତ୍
ମାୟାର ଜାଲରେ ବନ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ହରାଦି ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଖେଳରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି, ଓ ଲୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।