ଶୋକେ ଶୋକାଭିଯୋଗଶ୍ଚ ହର୍ଷେ ହର୍ଷସମୁନ୍ନତିଃ । ଦୈନ୍ଯଂ ନାନାପଵାଦାଶ୍ଚ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ କାମୋପସେଵନମ୍
ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ, ଆନନ୍ଦରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ, ନମ୍ରତା ଦେଖାଇଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଅପବାଦ ଭୋଗିଲେ, ଏବଂ ଜନାନୀମାନଙ୍କ ସହ କାମରେ ଲିନ ହେଲେ।
କାମଃ କ୍ରୋଧସ୍ତଥା ଲୋଭଃ କାଲେ କାଲେ ଭଵନ୍ତି ହି । ତଥା ଗୁଣମଯେ ଦେହେ ନିର୍ଗୁଣତ୍ଵଂ କଥଂ ଭଵେତ୍
ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ସମୟ ସମୟରେ ଆସେ; ତେଣୁ ଗୁଣମୟ ଶରୀରରେ କିପରି ନିର୍ଗୁଣତା ହେବ?
ସୌବଲୀଶାପଜାଦ୍ଦୋଷାତ୍ତଥା ବ୍ରାହ୍ମଣଶାପଜାତ୍ । ନିଧନଂ ଯାଦଵାନାଂ ତୁ କୃଷ୍ଣଦେହସ୍ଯ ମୋଚନମ୍
ସୌବଳୀଙ୍କର ଶାପ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଶାପ ଦ୍ୱାରା, ଯାଦବମାନଙ୍କର ନଶ୍ଟ ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଶରୀରର ମୁକ୍ତି ହେଲା।
ହରଣଂ ଲୁଣ୍ଠନଂ ତଦ୍ଵତ୍ତତ୍ପତ୍ନୀନାଂ ନରାଧିପ । ଅର୍ଜୁନସ୍ଯାସ୍ତ୍ରମୋକ୍ଷେ ଚ କ୍ଲୀବତ୍ଵଂ ତସ୍କରେଷୁ ଚ
ସେହିପରି, ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କୁ ଚୋରି ନେଲେ ଓ ଲୁଟିଲେ, ଅର୍ଜୁନ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡିବାବେଳେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ, ଚୋରମାନେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କଲେ।
ଅଜ୍ଞତ୍ଵଂ ହରଣେ ଗେହାତ୍ତତ୍ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନାନିରୁଦ୍ଧଯୋଃ । ଏଵଂ ମାନୁଷଦେହେଽସ୍ମିନ୍ମାନୁଷଂ ଖଲୁ ଚେଷ୍ଟିତମ୍
ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ଘରରୁ ଚୋରି ନେବାବେଳେ ଅଜ୍ଞାନ ଦେଖାଗଲା; ଏଭଳି ମାନବ ଶରୀରରେ ନିଜେ ମାନବ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ଵିଷ୍ଣୋରଂଶାଵତାରେଽସ୍ମିନ୍ନାରାଯଣମୁନେସ୍ତଥା । ଅଂଶଜେ ଵାସୁଦେଵେଽତ୍ର କିଂ ଚିତ୍ରଂ ଶିଵସେଵନେ
ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ଅବତାର ଓ ନାରାୟଣ ମୁନିଙ୍କ ଅଂଶରେ, ଵାସୁଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ତେଣୁ କିପରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ?
ସ ହି ସର୍ଵେଶ୍ଵରୋ ଦେଵୋ ଵିଷ୍ଣୋରପି ଚ କାରଣମ୍ । ସୁଷୁପ୍ତସ୍ଥାନନାଥଃ ସ ଵିଷ୍ଣୁନା ଚ ପ୍ରପୂଜିତଃ
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ନାଥ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମୂଳ କାରଣ, ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥାର ନାଥ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଥାନ୍ତି।
ତଦଂଶଭୂତାଃ କୃଷ୍ଣାଦ୍ଯାସ୍ତୈଃ କଥଂ ନ ସ ପୂଜ୍ଯତେ । ଅକାରୋ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମାପ୍ଯୁକାରଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧରିଃ ସ୍ଵଯମ୍
କୃଷ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ହେବାରୁ, ସେମାନେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବେ ନାହିଁ? 'ଅ' ଅକ୍ଷର ଭଗବତ ବ୍ରହ୍ମା, 'ଉ' ଅକ୍ଷର ହରି ନିଜେ।
ମକାରୋ ଭଗଵାନ୍ ରୁଦ୍ରୋଽପ୍ଯର୍ଧମାତ୍ରା ମହେଶ୍ଵରୀ । ଉତ୍ତରୋତ୍ତରଭାଵେନାପ୍ଯୁତ୍ତମତ୍ଵଂ ସ୍ମୃତଂ ବୁଧୈଃ
'ମ' ଅକ୍ଷର ଭଗବତ ରୁଦ୍ର, ଅର୍ଧମାତ୍ରା ମହେଶ୍ୱରୀ; ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ଉଚ୍ଚତା ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ଅତଃ ସର୍ଵେଷୁ ଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଦେଵୀ ସର୍ଵୋତ୍ତମା ସ୍ମୃତା । ଅର୍ଧମାତ୍ରାସ୍ଥିତା ନିତ୍ଯା ଯାନୁଚ୍ଚାର୍ଯା ଵିଶେଷତଃ
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦେବୀ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବରେ ସ୍ମୃତି ହେଇଛନ୍ତି; ଅର୍ଧମାତ୍ରାରେ ବସିଥିବା, ନିତ୍ୟ ଓ ବିଶେଷ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରିତ ନହେଉଥିବା।
ଵିଷ୍ଣୋରପ୍ଯଥିକୋ ରୁଦ୍ରୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଧିକଃ । ତସ୍ମାନ୍ନ ସଂଶଯଃ କାର୍ଯଃ କୃଷ୍ଣେନ ଶିଵପୂଜନେ
ବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ରୁଦ୍ର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ତେଣୁ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିବ ପୂଜାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଇଚ୍ଛଯା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵକ୍ତ୍ରାଦ୍ଵରଦାନାର୍ଥମୁଦ୍ବଭୌ । ମୂଲରୁଦ୍ରସ୍ଯାଂଶଭୂତୋ ରୁଦ୍ରନାମା ଦ୍ଵିତୀଯକଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ, ଦୟା ଦେବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ, ମୂଳ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
ସୋଽପି ପୂଜ୍ଯୋଽସ୍ତି ସର୍ଵେଷାଂ ମୂଲରୁଦ୍ରସ୍ଯ କା କଥା । ଦେଵୀତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ସାନ୍ନିଧ୍ଯାଦୁତ୍ତମତ୍ଵଂ ସ୍ମୃତଂ ଶିଵେ
ସେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ; ମୂଳ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବିଷୟରେ କଣ କହିବି? ଦେବୀତତ୍ତ୍ୱର ସାନିଧ୍ୟରେ ଶିବଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମାନାଯାଇଛି।
ଅଵତାରା ହରେରେଵଂ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଯୁଗେ ଯୁଗେ । ଯୋଗମାଯାପ୍ରଭାଵେଣ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା
ଏଭଳି, ହରିଙ୍କ ଅବତାର ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଯୋଗମାୟାର ଶକ୍ତିରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏଥିରେ ଅଧିକ ଚିନ୍ତା ଦରକାର ନାହିଁ।
ଯା ନେତ୍ରପକ୍ଷ୍ମପରିସଞ୍ଚଲନେନ ସମ୍ଯ- ଗ୍ଵିଶ୍ଵଂ ସୃଜତ୍ଯଵତି ହନ୍ତି ନିଗୂଢଭାଵା । ସୈଷା କରୋତି ସତତଂ ଦ୍ରୁହିଣାଚ୍ଯୁତେଶାନ୍ ନାନାଵତାରକଲନେ ପରିଭୂଯମାନାନ୍
ଯିଏ ନିଜ ଚକୁର ପାପକ୍ଷମା ହଲେଇ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଗୁପ୍ତ ରହିଥାଏ, ସେଇ ମାଁ ସଦା ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଅବତାର ଗଣନାରେ ଅପମାନିତ କରିଦିଅନ୍ତି।
ସୂତୀଗୃହାଦ୍ଵ୍ରଜନମପ୍ଯନଯା ନିଯୁକ୍ତଂ ସଂଗୋପିତଶ୍ଚ ଭଵନେ ପଶୁପାଲରାଜ୍ଞଃ । ସମ୍ପ୍ରାପିତଶ୍ଚ ମଧୁରାଂ ଵିନିଯୋଜିତଶ୍ଚ ଶ୍ରୀଦ୍ଵାରକାପ୍ରଣଯନେ ନନୁ ଭୀତଚିତ୍ତଃ
ମାଁଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଜନ୍ମ ଘରୁ ବାହାରିବା, ଗୋପରାଜଙ୍କ ଘରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ରଖିବା, ମଥୁରାକୁ ନେଇଯିବା ଓ ଭୟରେ ଶ୍ରୀଦ୍ୱାରକା ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ପଠାଯିବା ସମସ୍ତ କାମ ହେଇଥିଲା।
ନିର୍ମାଯ ଷୋଡଶସହସ୍ରଶତାର୍ଧକାସ୍ତା ନାର୍ଯୋଽଷ୍ଟସମ୍ମତତରାଃ ସ୍ଵକଲାସମୁତ୍ଥାଃ । ତାସାଂ ଵିଲାସଵଶଗଂ ତୁ ଵିଧାଯ କାମଂ ଦାସୀକୃତୋ ହି ଭଗଵାନନଯାପ୍ଯନନ୍ତଃ
ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରୁ ଷୋଳ ହଜାର ଏକଶଏ ଜଣୀ ନାରୀଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଆନନ୍ଦଦାୟିନୀ, ତାଙ୍କର ମାୟାରେ ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଓ ମନୋରଞ୍ଜନରେ ବନ୍ଧି ଦାସ ହୋଇଗଲେ।
ଏକାପି ବନ୍ଧନଵିଧୌ ଯୁଵତୀ ସମର୍ଥା ପୁଂସୋ ଯଥା ସୁଦୃଢଲୋହମଯଂ ତୁ ଦାମ । କିଂ ନାମ ଷୋଡଶସହସ୍ରଶତାର୍ଧକାଶ୍ଚ ତଂ ସ୍ଵୀକୃତଂ ଶୁକମିଵାତିନିବନ୍ଧଯନ୍ତି
ଏକ ଯୁବତୀ ଯେପରି ଏକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଲୋହାର ଶୃଙ୍ଖଳରେ ବାନ୍ଧିପାରିବେ, ତେଣୁ ଷୋଳ ହଜାର ଏକଶଏ ଜଣୀ ନାରୀ ତାଙ୍କୁ ଗୃହୀତ କରି, ଏକ ଖଞ୍ଜର ମାଛି ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବାନ୍ଧି ରଖିଥିଲେ।
ସାତ୍ରାଜିତୀଵଶଗତେନ ମୁଦାନ୍ଵିତେନ ପ୍ରାପ୍ତଂ ସୁରେନ୍ଦ୍ରଭଵନଂ ହରିଣା ତଦାନୀମ୍ । କୃତ୍ଵା ମୃଧଂ ମଘଵତା ଵିହୃତସ୍ତରୂଣା- ମୀଶଃ ପ୍ରିଯାସଦନଭୂଷଣତାଂ ଯ ଆପ
ସତ୍ରାଜିତଙ୍କ ଅଧୀନରୁ ସ୍ୟାମନ୍ତକ ମଣି ପାଇ ହରି ଆନନ୍ଦରେ ଦେବତାରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତି, ଯୁବତୀମାନଙ୍କ ସହ ସମୟ କାଟି, ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥିଲେ।
ଯୋ ଭୀମଜାଂ ହି ହୃତଵାଞ୍ଛିଶୁପାଲକାଦୀ- ଞ୍ଜିତ୍ଵା ଵିଧିଂ ନିଖିଲଧର୍ମକୃତୋ ଵିଧିତ୍ସୁଃ । ଜଗ୍ରାହ ତାଂ ନିଜବଲେନ ଚ ଧର୍ମପତ୍ନୀଂ କୋଽସୌ ଵିଧିଃ ପରକଲତ୍ରହୃତୌ ଵିଜାତଃ
ଭୀମଙ୍କ ଝିଅକୁ ଶିଶୁପାଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ହାରିବା ପରେ, ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଅନ୍ୟର ଜଣା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ନେବାକୁ କେଉଁ ନିୟମ ଅଟକାଇପାରିବ?
ଅହଙ୍କାରଵଶଃ ପ୍ରାଣୀ କରୋତି ଚ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ଵିମୂଢୋ ମୋହଜାଲେନ ତତ୍କୃତେନାତିପାତିନା
ଅହଂକାରରେ ବଶୀଭୂତ ଜୀବ ଭଲ ଓ ଖରାପ କାମ କରେ, ମୋହର ଜାଲରେ ମୁହଁ ଦେଇ ଭୟଙ୍କର ପାପ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ।
ଅହଙ୍କାରାଦ୍ଧି ସଞ୍ଜାତମିଦଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ମୂଲାଦ୍ଧରିହରାଦୀନାମୁଗ୍ରାତ୍ପ୍ରକୃତିସମ୍ଭଵାତ୍
ଏହି ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅହଂକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ହରି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତୀବ୍ର ପ୍ରକୃତିର ମୂଳରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି।
ଅହଙ୍କାରପରିତ୍ଯକ୍ତୋ ଯଦା ଭଵତି ପଦ୍ମଜଃ । ତଦା ଵିମୁକ୍ତୋ ଭଵତି ନୋଚେତ୍ସଂସାରକର୍ମକୃତ୍
ଯେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ସେବେ ସେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ନହେଲେ ସେ ସଂସାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବନ୍ଧି ରହନ୍ତି।
ତନ୍ମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଵିମୁକ୍ତୋ ହି ବଦ୍ଧସ୍ତଦ୍ଵଶତାଂ ଗତଃ । ନ ନାରୀ ନ ଧନଂ ଗେହଂ ନ ପୁତ୍ରା ନ ସହୋଦରାଃ
ଯିଏ ଏହିଠାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଠିକି ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ; ଯିଏ ଏହାର ବଶରେ ଅଛି, ସେ ବନ୍ଧି ରହିଯାଏ; ନାରୀ, ଧନ, ଘର, ପୁଅ, ଭାଇ କେହି ବନ୍ଧନର କାରଣ ନୁହଁନ୍ତି।
ବନ୍ଧନଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ରାଜନ୍ନହଙ୍କାରସ୍ତୁ ବନ୍ଧକଃ । ଅହଂ କର୍ତା ମଯା ଚେଦଂ କୃତଂ କାର୍ଯଂ ବଲୀଯସା
ହେ ରାଜା, ଅହଂକାର ହେଉଛି ଜୀବମାନଙ୍କର ବନ୍ଧନ, ଏହି ଅହଂକାର ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ; 'ମୁଁ କରୁଛି, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏହି କାମ ହେଲା'—ଏହି ଭାବ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ କରେ।
କରିଷ୍ଯାମି କରୋମ୍ଯେଵଂ ସ୍ଵଯଂ ବଧ୍ନାତି ପ୍ରାଣଭୃତ୍ । କାରଣେନ ଵିନା କାର୍ଯଂ ନ ସମ୍ଭଵତି କର୍ହିଚିତ୍
'ମୁଁ ଏହା କରିବି, ମୁଁ କରୁଛି'—ଏଭଳି ଭାବରେ ଜୀବ ନିଜକୁ ବନ୍ଧି ରଖେ; କାରଣ ବିନା କୌଣସି କାମ କେବେ ହୁଏନାହିଁ।
ଯଥା ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ଜାତୋ ମୃତ୍ପିଣ୍ଡେନ ଵିନା ଘଟଃ । ଵିଷ୍ଣୁଃ ପାଲଯିତା ଵିଶ୍ଵସ୍ଯାହଙ୍କାରସମନ୍ଵିତଃ
ଯେପରି ମାଟି ଛଡ଼ା ଘଡ଼ା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ସେପରି ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର ସହିତ ଥିଲେ ମାତ୍ର ବିଶ୍ୱର ପାଳନ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ଯଥା ସର୍ଵଦା ଚିନ୍ତାମ୍ବୁଧୌ ମଗ୍ନଃ କଥଂ ଭଵେତ୍ । ଅହଙ୍କାରଵିମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଯଦା ଭଵତି ମାନଵଃ
ନାହିଁଲେ କିପରି ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଚିନ୍ତାର ସାଗରରେ ଡୁବିଯିବେ? ଯେବେ ମନୁଷ୍ୟ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଘଟେନାହିଁ।
ଅଵତାରପ୍ରଵାହେଷୁ କଥଂ ମଜ୍ଜେଚ୍ଛୁଭାଶଯଃ । ମୋହମୂଲମହଙ୍କାରଃ ସଂସାରସ୍ତତ୍ସମୁଦ୍ଭଵଃ
ଯାହାଙ୍କର ଭଲ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ସେମାନେ କିପରି ଅବତାରର ଧାରାରେ ଡୁବିଯିବେ? ଅହଂକାର ହେଉଛି ମୋହର ମୂଳ, ଏହାରୁ ସଂସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଅହଙ୍କାରଵିହୀନାନାଂ ନ ମୋହୋ ନ ଚ ସଂସୃତିଃ । ତ୍ରିଵିଧଃ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକୋ ରାଜସସ୍ତଥା
ଯେଉଁମାନେ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନା ମୋହରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ନା ସଂସାରରେ ଘୂରନ୍ତି; ତିନି ପ୍ରକାର ଲୋକ ଅଛନ୍ତି: ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ।