କ୍ଷୁତ୍ତୃଣ୍ନିଦ୍ରା ଭଯଂ ତନ୍ଦ୍ରା ଵ୍ଯାମୋହଃ ଶୋକସଂଶଯଃ । ହର୍ଷଶ୍ଚୈଵାଭିମାନଶ୍ଚ ଜରାମରଣମେଵ ଚ
ଭୋକ, ପିଆସ, ଘୁମ, ଭୟ, ଅଳସ୍ୟ, ଭ୍ରମ, ଦୁଃଖ, ସନ୍ଦେହ, ଆନନ୍ଦ, ଅଭିମାନ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ—
ଅଜ୍ଞାନଂ ଗ୍ଲାନିରପ୍ରୀତିରୀର୍ଷ୍ଯାସୂଯା ମଦଃ ଶ୍ରମଃ । ଏତେ ଦେହଭଵା ଭାଵାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ନରାଧିପ
ଅଜ୍ଞାନ, କ୍ଳାନ୍ତି, ଅସନ୍ତୋଷ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ, ମଦ, ଶ୍ରମ— ଏହି ସମସ୍ତ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବଗୁଡିକ ରାଜା, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ।
ଯଥା ହେମମୃଗଂ ରାମୋ ନ ବୁବୋଧ ପୁରୋଗତମ୍ । ଜାନକ୍ଯା ହରଣଞ୍ଚୈଵ ଜଟାଯୁମରଣଂ ତଥା
ଯେପରି ରାମ ନାଗଦେଖିବା ପୂର୍ବରୁ ସୁନା ମୃଗକୁ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିଲେ, ଜାନକୀଙ୍କ ହରଣ ଓ ଜଟାୟୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରିନଥିଲେ—
ଅଭିଷେକଦିନେ ରାମୋ ଵନଵାସଂ ନ ଵେଦ ଚ । ତଥା ନ ଜ୍ଞାତଵାନ୍ ରାମଃ ସ୍ଵଶୋକାନ୍ମରଣଂ ପିତୁଃ
ଅଭିଷେକ ଦିନରେ ରାମ ତାଙ୍କର ବନବାସ ବିଷୟରେ ଜାଣିନଥିଲେ । ଏହିପରି ନିଜ ଦୁଃଖରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ ।
ଅଜ୍ଞଵଦ୍ଵିଚଚାରାସୌ ପଶ୍ଯମାନୋ ଵନେ ଵନେ । ଜାନକୀଂ ନ ଵିଵେଦାଥ ରାଵଣେନ ହୃତାଂ ବଲାତ୍
ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ ପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଖୋଜୁଥିଲେ, ତଥାପି ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିପୂର୍ବକ ହରାଯାଇଥିବା ଜାନକୀକୁ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିଲେ ।
ସହାଯାନ୍ ଵାନରାନ୍କୃତ୍ଵା ହତ୍ଵା ଶକ୍ରସୁତଂ ବଲାତ୍ । ସାଗରେ ସେତୁବନ୍ଧଞ୍ଚ କୃତ୍ଵୋତ୍ତୀର୍ଯ ସରିତ୍ପତିମ୍
ବାନରମାନେ ସହାୟ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁଅକୁ ଶକ୍ତିପୂର୍ବକ ମାରିଦେଲେ, ସାଗର ଉପରେ ସେତୁ ତିଆରି କରି ନଦୀର ମହାପତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ।
ପ୍ରେଷଯାମାସ ସର୍ଵାସୁ ଦିକ୍ଷୁ ତାନ୍କପିକୁଞ୍ଜରାନ୍ । ସଂଗ୍ରାମଂ କୃତଵାନ୍ଘୋରଂ ଦୁଃଖଂ ପ୍ରାପ ରଣାଜିରେ
ସେ ସମସ୍ତ ବାନର ଯୋଦ୍ଧାମାନେକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପଠାଇଲେ, ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ରଣଭୂମିରେ ବଡ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ ।
ବନ୍ଧନଂ ନାଗପାଶେନ ପ୍ରାପ ରାମୋ ମହାବଲଃ । ଗରୁଡାନ୍ମୋକ୍ଷଣଂ ପଶ୍ଚାଦନ୍ଵଭୂଦ୍ରଘୁନନ୍ଦନଃ
ମହାବଳୀ ରାମ ନାଗପାଶରେ ବାନ୍ଧା ହେଲେ । ପରେ ଗରୁଡଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳିଲା, ରଘୁବଂଶୀ ।
ଅହନଦ୍ରାଵଣଂ ସଂଖ୍ଯେ କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ମହାବଲମ୍ । ମେଘନାଦଂ ନିକୁମ୍ଭଞ୍ଚ କୁପିତୋ ରଘୁନନ୍ଦନଃ
କ୍ରୋଧିତ ରଘୁନନ୍ଦନ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ମେଘନାଦ ଓ ନିକୁମ୍ଭକୁ ମାରିଦେଲେ ।
ଅଦୂଷ୍ଯତ୍ଵଞ୍ଚ ଜାନକ୍ଯା ନ ଵିଵେଦ ଜନାର୍ଦନଃ । ଦିଵ୍ଯଞ୍ଚ କାରଯାମାସ ଜ୍ଵଲିତେଽଗ୍ନୌ ପ୍ରଵେଶନମ୍
ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ସୀତାଙ୍କ ନିର୍ମଳତାକୁ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିଲେ । ସେ ଦିବ୍ୟ ଭାବରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ ।
ଲୋକାପଵାଦାଚ୍ଚ ପରଂ ତତସ୍ତତ୍ଯାଜ ତାଂ ପ୍ରିଯାମ୍ । ଅଦୂଷ୍ଯାଂ ଦୂଷିତାଂ ମତ୍ଵା ସୀତାଂ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ
ଲୋକର ନିନ୍ଦା ଦେଖି, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ନିଜ ପ୍ରିୟା ସୀତାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ । ନିର୍ମଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୂଷିତ ଭାବି ସେ ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ ।
ନ ଜ୍ଞାତୌ ସ୍ଵସୁତୌ ତେନ ରାମେଣ ଚ କୁଶୀଲଵୌ । ମୁନିନା କଥିତୌ ତୌ ତୁ ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୌ ମହାବଲୌ
ରାମ ନିଜ ସନ୍ତାନ କୁଶ ଓ ଲବକୁ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିଲେ । ମୁନି କହିଲା ପରେ ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅଟେ ବୋଲି ଜାଣିଲେ ।
ପାତାଲଗମନଂ ଚୈଵ ଜାନକ୍ଯା ଜ୍ଞାତଵାନ୍ନ ଚ । ରାଘଵଃ କୋପସଂଯୁକ୍ତୋ ଭ୍ରାତରଂ ହନ୍ତୁମୁଦ୍ଯତଃ
ଜାନକୀଙ୍କ ପାତାଳ ଗମନ ବିଷୟରେ ରାଘବ ଜାଣିନଥିଲେ । କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ସେ ନିଜ ଭାଇକୁ ମାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ ।
କାଲସ୍ଯାଗମନଞ୍ଚୈଵ ନ ଵିଵେଦ ଖରାନ୍ତକଃ । ମାନୁଷଂ ଦେହମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଚକ୍ରେ ମାନୁଷଚେଷ୍ଟିତମ୍
ଖରଙ୍କ ନାଶକ, କାଳର ଆଗମନକୁ ରାମ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ । ମନୁଷ୍ୟ ଦେହ ଧରି, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଆଚରଣ କଲେ ।
ତଥୈଵ ମାନୁଷାନ୍ଭାଵାନ୍ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ପୂର୍ଵଂ କଂସଭଯାତ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଗୋକୁଲେ ଯଦୁନନ୍ଦନଃ
ଏହିପରି, ମାନବ ଘଟଣାଗୁଡିକ ବିଷୟରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ପୂର୍ବରୁ କଂସଙ୍କ ଭୟରେ ଯଦୁର ପୁଅ ଗୋକୁଳକୁ ଆସିଥିଲେ।
ଜରାସନ୍ଧଭଯାତ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ ଦ୍ଵାରଵତ୍ଯାଂ ଗତୋ ହରିଃ । ଅଧର୍ମଂ କୃତଵାନ୍କୃଷ୍ଣୋ ରୁକ୍ମିଣ୍ଯା ହରଣଞ୍ଚ ଯତ୍
ପରେ ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ଭୟରେ ହରି ଦ୍ୱାରାବତୀକୁ ଗଲେ; ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କୁ ଚୁରି କରି ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିଲେ।
ଶିଶୁପାଲଵୃତାଯାଶ୍ଚ ଜାନନ୍ଧର୍ମଂ ସନାତନମ୍ । ଶୁଶୋଚ ବାଲକଂ କୃଷ୍ଣଃ ଶମ୍ବରେଣ ହୃତଂ ବଲାତ୍
ଶିଶୁପାଳଙ୍କ ଦେବାଦେବୀ ସମ୍ପର୍କରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଧର୍ମ ଜାଣି, କୃଷ୍ଣ ଶମ୍ବରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ଶିଶୁ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିଥିଲେ।
ମୁମୋଦ ଜାନନ୍ପୁତ୍ରଂ ତଂ ହର୍ଷଶୋକଯୁତସ୍ତତଃ । ସତ୍ଯଭାମାଜ୍ଞଯା ଯତ୍ତୁ ଯୁଯୁଧେ ସ୍ଵର୍ଗତଃ କିଲ
ସେ ଶିଶୁଟି ନିଜ ପୁଅ ବୋଲି ଜାଣି, ହର୍ଷ ଓ ଦୁଃଖ ଭରା ମନରେ ଖୁସି ହେଲେ; ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ପାଦପାର୍ଥଂ ତୁ ସ୍ତ୍ରୀଜିତତ୍ଵଂ ପ୍ରକାଶଯନ୍ । ଜହାର କଲ୍ପଵୃକ୍ଷଂ ଯଃ ପରାଭୂଯ ଶତକ୍ରତୁମ୍
ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ, ନାରୀମାନର ଜୟ ଦେଖାଇବାକୁ ପାରିଜାତ ଗଛକୁ ଆଘାତ କରିଥିଲେ; ସେ ଶତକ୍ରତୁଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି କଳ୍ପବୃକ୍ଷକୁ ନେଇଥିଲେ।
ମାନିନୀମାନରକ୍ଷାର୍ଥଂ ହରିଶ୍ଚିତ୍ରଧରଃ ପ୍ରଭୁଃ । ବଦ୍ଧ୍ଵା ଵୃକ୍ଷେ ହରିଂ ସତ୍ଯା ନାରଦାଯ ଦଦୌ ପତିମ୍
ମାନିନୀଙ୍କ ମାନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ଚିତ୍ରଧର ହରି ଏକ ଗଛରେ ହରିଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଥିଲେ; ସତ୍ୟା ନାରଦଙ୍କୁ ନିଜ ପତିକୁ ଦେଇଥିଲେ।
ଦତ୍ତ୍ଵାଥ କାନକଂ କୃଷ୍ଣଂ ମୋଚଯାମାସ ଭାମିନୀ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁତ୍ରାନ୍ପୁରୁଗୁଣାନ୍ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନପ୍ରମୁଖାନଥ
ତାପରେ ଭାମିନୀ ସୁନା ଦେଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ; ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଆଦି ଅନେକ ଗୁଣ ଥିବା ପୁଅମାନେକୁ ଦେଖିଲେ।
କୃଷ୍ଣଂ ଜାମ୍ବଵତୀ ଦୀନା ଯଯାଚେ ସନ୍ତତିଂ ଶୁଭାମ୍ । ସ ଯଯୌ ପର୍ଵତଂ କୃଷ୍ଣସ୍ତପସ୍ଯାକୃତନିଶ୍ଚଯଃ
ଜାମ୍ବବତୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଶୁଭ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ; ତେଣୁ କୃଷ୍ଣ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ।
ଉପମନ୍ଯୁର୍ମୁନିର୍ଯତ୍ର ଶିଵଭକ୍ତଃ ପରନ୍ତପଃ । ଉପମନ୍ଯୁଂ ଗୁରୁ କୃତ୍ଵା ଦୀକ୍ଷାଂ ପାଶୁପତୋ ହରିଃ
ଏଠାରେ ଉପମନ୍ୟୁ ନାମକ ମୁନି ଥିଲେ, ଶିବଙ୍କ ଭକ୍ତ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ; ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ଗୁରୁ କରି, ହରି ପାଶୁପତ ଦୀକ୍ଷା ନେଇଥିଲେ।
ଜଗ୍ରାହ ପୁତ୍ରକାମସ୍ତୁ ମୁଣ୍ଡୀ ଦଣ୍ଡୀ ବଭୂଵ ହ । ଉଗ୍ରଂ ତତ୍ର ତପସ୍ତେପେ ମାସମେକଂ ଫଲାଶନଃ
ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସେ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ଏଠାରେ ଏକ ମାସ ଫଳ ଖାଇ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ଜଜାପ ଶିଵମନ୍ତ୍ରଂ ତୁ ଶିଵଧ୍ଯାନପରୋ ହରିଃ । ଦ୍ଵିତୀଯେ ତୁ ଜଲାହାରସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ନେକପଦା ହରିଃ
ହରି ଶିବ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି, ଶିବ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥିଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ମାସରେ, ଜଳ ଖାଇ ଏକ ପାଉଁ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଥିଲେ।
ତୃତୀଯେ ଵାଯୁଭକ୍ଷସ୍ତୁ ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଗ୍ରସଂସ୍ଥିତଃ । ଷଷ୍ଠେ ତୁ ଭଗଵାନ୍ ରୁଦ୍ରଃ ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭକ୍ତିଭାଵତଃ
ତୃତୀୟ ମାସରେ, ସେ ବାୟୁ ଖାଇ, ପାଦଅଂଗୁଠିର ଟିପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଥିଲେ; ଷଷ୍ଠ ମାସରେ, ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
ଦର୍ଶନଞ୍ଚ ଦଦୌ ତତ୍ର ସୋମଃ ସୋମକଲାଧରଃ । ଆଜଗାମ ଵୃଷାରୂଢଃ ସୁରୈରିନ୍ଦ୍ରାଦିଭିର୍ଵୃତଃ
ଏଠାରେ, ସୋମ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ; ଭଗବାନ ବୃଷାରୂଢ଼ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନେ ସହିତ ଆସିଥିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଯୁତଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵସେଵିତଃ । ସମ୍ବୋଧଯନ୍ଵାସୁଦେଵଂ ଶଙ୍କରସ୍ତମୁଵାଚ ହ
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ସହିତ, ଯକ୍ଷ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବା କରୁଥିଲେ; ଶଙ୍କର ଭଗବାନ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରି କଥା କହିଲେ।
ତୁଷ୍ଟୋଽସ୍ମି କୃଷ୍ଣ ତପସା ତଵୋଗ୍ରେଣ ମହାମତେ । ଦଦାମି ଵାଚ୍ଛିତାନ୍କାମାନ୍ବ୍ରୂହି ଯାଦଵନନ୍ଦନ
ମୁଁ ତୁମର ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛି, ବୃଦ୍ଧିମାନ କୃଷ୍ଣ; ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ମୁଁ ଦେବି—କହ, ଯଦୁମାନେର ଆନନ୍ଦ।
ମଯି ଦୃଷ୍ଟେ କାମପୂରେ କାମଶେଷୋ ନ ସମ୍ଭଵେତ୍ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶଙ୍କରଂ ତୁଷ୍ଟଂ ଭଗଵାନ୍ଦେଵକୀସୁତଃ
ମୋ ଦର୍ଶନରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ; କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେନାହିଁ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ଦେଖି, ଭଗବାନ ଦେବକୀପୁତ୍ର