ଶ୍ରୀଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ଶୋକଂ ମା କୁରୁ ଦେଵେଶ ଶାପୋଽଯଂ ତେ ପୁରାତନଃ । ତସ୍ଯ ଯୋଗେନ ପୁତ୍ରସ୍ତେ ଶମ୍ବରେଣ ହୃତୋ ବଲାତ୍
ଶ୍ରୀଦେବୀ କହିଲେ: ଦେବେଶ, ଦୁଃଖ କରନାହିଁ; ଏହା ତୁମ ପ୍ରାଚୀନ ଶାପ। ଏହାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁମର ପୁଅ ଶମ୍ବରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜବରଦସ୍ତି ନେଇଯିବା ହୋଇଛି।
ଅତସ୍ତେ ଷୋଡଶେ ଵର୍ଷେ ହତ୍ଵା ତଂ ଶମ୍ବରଂ ବଲାତ୍ । ଆଗମିଷ୍ଯତି ପୁତ୍ରସ୍ତେ ମତ୍ପ୍ରସାଦାନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ଏହିପରି, ତାଙ୍କ ଷୋଡଶ ବର୍ଷରେ, ମୋର କୃପାରେ ଶମ୍ବରଙ୍କୁ ମାରି ତୁମର ପୁଅ ଫେରିଆସିବ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ତର୍ଦଧେ ଦେଵୀ ଚଣ୍ଡିକା ଚଣ୍ଡଵିକ୍ରମା । ଭଗଵାନପି ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଶୋକଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଭଵତ୍ସୁଖୀ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି କହି ଚଣ୍ଡିକା ଦେବୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଭଗବାନ ମଧ୍ୟ ପୁଅର ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ।
ପରାଶକ୍ତେଃ ସର୍ଵଜ୍ଞତ୍ଵକଥନମ୍ ରାଜୋଵାଚ ସନ୍ଦେହୋ ମେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜାଯତେ ଵଚନାତ୍ତଵ । ଵୈଷ୍ଣଵାଂଶେ ଭଗଵତି ଦୁଃଖୋତ୍ପତ୍ତିଂ ଵିଲୋକ୍ଯ ଚ
ରାଜା କହିଲେ: ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ କଥା ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ବଂଶରେ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମ ଦେଖି ମୋର ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଦେଉଛି।
ନାରାଯଣାଂଶସମ୍ଭୂତୋ ଵାସୁଦେଵଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । କଥଂ ସ ସୂତିକାଗାରାଦ୍ଧୃତୋ ବାଲୋ ହରେରପି
ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବାସୁଦେବ, ସେ ହରି ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ କିପରି ଶିଶୁଟିକୁ ଗର୍ଭଗୃହରୁ ନେଇଯିବା ହୋଇଲା?
ସୁଗୁପ୍ତନଗରେ ରମ୍ଯେ ଗୁପ୍ତେଽଥ ସୂତିକାଗୃହେ । ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତେନ ଦୈତ୍ଯେନ ଗୃହୀତୋଽସୌ କଥଂ ଶିଶୁଃ
ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଭଲ ରକ୍ଷିତ ନଗରରେ, ଲୁଚିଥିବା ଗର୍ଭଗୃହରେ, ଏହି ଦୈତ୍ୟ କିପରି ପ୍ରବେଶ କରି ଶିଶୁଟିକୁ ଧରି ନେଇଗଲା?
ନ ଜ୍ଞାତୋ ଵାସୁଦେଵେନ ଚିତ୍ରମେତନ୍ମମାଦ୍ଭୁତମ୍ । ଜାଯତେ ମହଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ଚିତ୍ତେ ସତ୍ଯଵତୀସୁତ
ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥାକୁ ବାସୁଦେବ ଜାଣିନଥିଲେ । ମନରେ ବଡ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଉଛି ।
ବ୍ରୂହି ତତ୍କାରଣଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ ଜ୍ଞାତଂ କେଶଵେନ ଯତ୍ । ହରଣଂ ତତ୍ରସଂସ୍ଥେନ ଶିଶୋର୍ଵା ସୂତିକାଗୃହାତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କେଶବ ଜାଣିନଥିବା ଏହି କଥାର କାରଣ କହ । ଯେଉଁଠାରେ ଶିଶୁ ଥିଲା, ସେଠାରୁ ଶିଶୁକୁ ନେଇଯିବା ଯେଉଁଥିରେ ଅଛି ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ମାଯା ବଲଵତୀ ରାଜନ୍ନରାଣାଂ ବୁଦ୍ଧିମୋହିନୀ । ଶାମ୍ଭଵୀ ଵିଶ୍ରୁତା ଲୋକେ କୋ ଵା ମୋହଂ ନ ଗଚ୍ଛତି
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ମାୟା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରାଜା, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ । ଲୋକେ ଏହାକୁ 'ଶାମ୍ଭବୀ' ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି । କିଏ ଭ୍ରମରେ ପଡିନାହିଁ ?
ମାନୁଷଂ ଜନ୍ମ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ଗୁଣାଃ ସର୍ଵେଽପି ମାନୁଷାଃ । ଭଵନ୍ତି ଦେହଜା କାମଂ ନ ଦେଵା ନାସୁରାସ୍ତଦା
ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ପାଇଲେ, ଦେହରୁ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହା ସ୍ବାଭାବିକ । ସେ ସମୟରେ ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବମାନେ ଏହି ଗୁଣ ରଖିନାହନ୍ତି ।
କ୍ଷୁତ୍ତୃଣ୍ନିଦ୍ରା ଭଯଂ ତନ୍ଦ୍ରା ଵ୍ଯାମୋହଃ ଶୋକସଂଶଯଃ । ହର୍ଷଶ୍ଚୈଵାଭିମାନଶ୍ଚ ଜରାମରଣମେଵ ଚ
ଭୋକ, ପିଆସ, ଘୁମ, ଭୟ, ଅଳସ୍ୟ, ଭ୍ରମ, ଦୁଃଖ, ସନ୍ଦେହ, ଆନନ୍ଦ, ଅଭିମାନ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ—
ଅଜ୍ଞାନଂ ଗ୍ଲାନିରପ୍ରୀତିରୀର୍ଷ୍ଯାସୂଯା ମଦଃ ଶ୍ରମଃ । ଏତେ ଦେହଭଵା ଭାଵାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ନରାଧିପ
ଅଜ୍ଞାନ, କ୍ଳାନ୍ତି, ଅସନ୍ତୋଷ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ, ମଦ, ଶ୍ରମ— ଏହି ସମସ୍ତ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବଗୁଡିକ ରାଜା, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ।
ଯଥା ହେମମୃଗଂ ରାମୋ ନ ବୁବୋଧ ପୁରୋଗତମ୍ । ଜାନକ୍ଯା ହରଣଞ୍ଚୈଵ ଜଟାଯୁମରଣଂ ତଥା
ଯେପରି ରାମ ନାଗଦେଖିବା ପୂର୍ବରୁ ସୁନା ମୃଗକୁ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିଲେ, ଜାନକୀଙ୍କ ହରଣ ଓ ଜଟାୟୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରିନଥିଲେ—
ଅଭିଷେକଦିନେ ରାମୋ ଵନଵାସଂ ନ ଵେଦ ଚ । ତଥା ନ ଜ୍ଞାତଵାନ୍ ରାମଃ ସ୍ଵଶୋକାନ୍ମରଣଂ ପିତୁଃ
ଅଭିଷେକ ଦିନରେ ରାମ ତାଙ୍କର ବନବାସ ବିଷୟରେ ଜାଣିନଥିଲେ । ଏହିପରି ନିଜ ଦୁଃଖରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ ।
ଅଜ୍ଞଵଦ୍ଵିଚଚାରାସୌ ପଶ୍ଯମାନୋ ଵନେ ଵନେ । ଜାନକୀଂ ନ ଵିଵେଦାଥ ରାଵଣେନ ହୃତାଂ ବଲାତ୍
ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ ପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଖୋଜୁଥିଲେ, ତଥାପି ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିପୂର୍ବକ ହରାଯାଇଥିବା ଜାନକୀକୁ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିଲେ ।
ସହାଯାନ୍ ଵାନରାନ୍କୃତ୍ଵା ହତ୍ଵା ଶକ୍ରସୁତଂ ବଲାତ୍ । ସାଗରେ ସେତୁବନ୍ଧଞ୍ଚ କୃତ୍ଵୋତ୍ତୀର୍ଯ ସରିତ୍ପତିମ୍
ବାନରମାନେ ସହାୟ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁଅକୁ ଶକ୍ତିପୂର୍ବକ ମାରିଦେଲେ, ସାଗର ଉପରେ ସେତୁ ତିଆରି କରି ନଦୀର ମହାପତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ।
ପ୍ରେଷଯାମାସ ସର୍ଵାସୁ ଦିକ୍ଷୁ ତାନ୍କପିକୁଞ୍ଜରାନ୍ । ସଂଗ୍ରାମଂ କୃତଵାନ୍ଘୋରଂ ଦୁଃଖଂ ପ୍ରାପ ରଣାଜିରେ
ସେ ସମସ୍ତ ବାନର ଯୋଦ୍ଧାମାନେକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପଠାଇଲେ, ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ରଣଭୂମିରେ ବଡ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ ।
ବନ୍ଧନଂ ନାଗପାଶେନ ପ୍ରାପ ରାମୋ ମହାବଲଃ । ଗରୁଡାନ୍ମୋକ୍ଷଣଂ ପଶ୍ଚାଦନ୍ଵଭୂଦ୍ରଘୁନନ୍ଦନଃ
ମହାବଳୀ ରାମ ନାଗପାଶରେ ବାନ୍ଧା ହେଲେ । ପରେ ଗରୁଡଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳିଲା, ରଘୁବଂଶୀ ।
ଅହନଦ୍ରାଵଣଂ ସଂଖ୍ଯେ କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ମହାବଲମ୍ । ମେଘନାଦଂ ନିକୁମ୍ଭଞ୍ଚ କୁପିତୋ ରଘୁନନ୍ଦନଃ
କ୍ରୋଧିତ ରଘୁନନ୍ଦନ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ମେଘନାଦ ଓ ନିକୁମ୍ଭକୁ ମାରିଦେଲେ ।
ଅଦୂଷ୍ଯତ୍ଵଞ୍ଚ ଜାନକ୍ଯା ନ ଵିଵେଦ ଜନାର୍ଦନଃ । ଦିଵ୍ଯଞ୍ଚ କାରଯାମାସ ଜ୍ଵଲିତେଽଗ୍ନୌ ପ୍ରଵେଶନମ୍
ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ସୀତାଙ୍କ ନିର୍ମଳତାକୁ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିଲେ । ସେ ଦିବ୍ୟ ଭାବରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ ।
ଲୋକାପଵାଦାଚ୍ଚ ପରଂ ତତସ୍ତତ୍ଯାଜ ତାଂ ପ୍ରିଯାମ୍ । ଅଦୂଷ୍ଯାଂ ଦୂଷିତାଂ ମତ୍ଵା ସୀତାଂ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ
ଲୋକର ନିନ୍ଦା ଦେଖି, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ନିଜ ପ୍ରିୟା ସୀତାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ । ନିର୍ମଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୂଷିତ ଭାବି ସେ ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ ।
ନ ଜ୍ଞାତୌ ସ୍ଵସୁତୌ ତେନ ରାମେଣ ଚ କୁଶୀଲଵୌ । ମୁନିନା କଥିତୌ ତୌ ତୁ ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୌ ମହାବଲୌ
ରାମ ନିଜ ସନ୍ତାନ କୁଶ ଓ ଲବକୁ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିଲେ । ମୁନି କହିଲା ପରେ ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅଟେ ବୋଲି ଜାଣିଲେ ।
ପାତାଲଗମନଂ ଚୈଵ ଜାନକ୍ଯା ଜ୍ଞାତଵାନ୍ନ ଚ । ରାଘଵଃ କୋପସଂଯୁକ୍ତୋ ଭ୍ରାତରଂ ହନ୍ତୁମୁଦ୍ଯତଃ
ଜାନକୀଙ୍କ ପାତାଳ ଗମନ ବିଷୟରେ ରାଘବ ଜାଣିନଥିଲେ । କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ସେ ନିଜ ଭାଇକୁ ମାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ ।
କାଲସ୍ଯାଗମନଞ୍ଚୈଵ ନ ଵିଵେଦ ଖରାନ୍ତକଃ । ମାନୁଷଂ ଦେହମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଚକ୍ରେ ମାନୁଷଚେଷ୍ଟିତମ୍
ଖରଙ୍କ ନାଶକ, କାଳର ଆଗମନକୁ ରାମ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ । ମନୁଷ୍ୟ ଦେହ ଧରି, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଆଚରଣ କଲେ ।
ତଥୈଵ ମାନୁଷାନ୍ଭାଵାନ୍ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ପୂର୍ଵଂ କଂସଭଯାତ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଗୋକୁଲେ ଯଦୁନନ୍ଦନଃ
ଏହିପରି, ମାନବ ଘଟଣାଗୁଡିକ ବିଷୟରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ପୂର୍ବରୁ କଂସଙ୍କ ଭୟରେ ଯଦୁର ପୁଅ ଗୋକୁଳକୁ ଆସିଥିଲେ।
ଜରାସନ୍ଧଭଯାତ୍ପଶ୍ଚାଦ୍ ଦ୍ଵାରଵତ୍ଯାଂ ଗତୋ ହରିଃ । ଅଧର୍ମଂ କୃତଵାନ୍କୃଷ୍ଣୋ ରୁକ୍ମିଣ୍ଯା ହରଣଞ୍ଚ ଯତ୍
ପରେ ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ଭୟରେ ହରି ଦ୍ୱାରାବତୀକୁ ଗଲେ; ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କୁ ଚୁରି କରି ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିଲେ।
ଶିଶୁପାଲଵୃତାଯାଶ୍ଚ ଜାନନ୍ଧର୍ମଂ ସନାତନମ୍ । ଶୁଶୋଚ ବାଲକଂ କୃଷ୍ଣଃ ଶମ୍ବରେଣ ହୃତଂ ବଲାତ୍
ଶିଶୁପାଳଙ୍କ ଦେବାଦେବୀ ସମ୍ପର୍କରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଧର୍ମ ଜାଣି, କୃଷ୍ଣ ଶମ୍ବରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ଶିଶୁ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିଥିଲେ।
ମୁମୋଦ ଜାନନ୍ପୁତ୍ରଂ ତଂ ହର୍ଷଶୋକଯୁତସ୍ତତଃ । ସତ୍ଯଭାମାଜ୍ଞଯା ଯତ୍ତୁ ଯୁଯୁଧେ ସ୍ଵର୍ଗତଃ କିଲ
ସେ ଶିଶୁଟି ନିଜ ପୁଅ ବୋଲି ଜାଣି, ହର୍ଷ ଓ ଦୁଃଖ ଭରା ମନରେ ଖୁସି ହେଲେ; ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ପାଦପାର୍ଥଂ ତୁ ସ୍ତ୍ରୀଜିତତ୍ଵଂ ପ୍ରକାଶଯନ୍ । ଜହାର କଲ୍ପଵୃକ୍ଷଂ ଯଃ ପରାଭୂଯ ଶତକ୍ରତୁମ୍
ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ, ନାରୀମାନର ଜୟ ଦେଖାଇବାକୁ ପାରିଜାତ ଗଛକୁ ଆଘାତ କରିଥିଲେ; ସେ ଶତକ୍ରତୁଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି କଳ୍ପବୃକ୍ଷକୁ ନେଇଥିଲେ।
ମାନିନୀମାନରକ୍ଷାର୍ଥଂ ହରିଶ୍ଚିତ୍ରଧରଃ ପ୍ରଭୁଃ । ବଦ୍ଧ୍ଵା ଵୃକ୍ଷେ ହରିଂ ସତ୍ଯା ନାରଦାଯ ଦଦୌ ପତିମ୍
ମାନିନୀଙ୍କ ମାନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ଚିତ୍ରଧର ହରି ଏକ ଗଛରେ ହରିଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଥିଲେ; ସତ୍ୟା ନାରଦଙ୍କୁ ନିଜ ପତିକୁ ଦେଇଥିଲେ।