ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ତଵ ଭାଗଂ କରିଷ୍ଯାମୋ ମଖମଧ୍ଯେ ଯଥା ଶୃଣୁ । ତେନ ତ୍ଵଂ କୁରୁ କାର୍ଯଂ ନୋ ଵିଷ୍ଣୁଂ ବୋଧଯ ମାଚିରମ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, 'ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ତୋର ଭାଗ ଦେବୁ—ଶୁଣ, ମୁଁ କହୁଛି। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆମ କାମ କର ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜଗା।'
ହୋମକର୍ମଣି ପାର୍ଶ୍ଵେ ଚ ହଵିର୍ଦାନାତ୍ପତିଷ୍ଯତି । ତତ୍ତେ ଭାଗଂ ଵିଜାନୀହି କୁରୁ କାର୍ଯଂ ତ୍ଵରାନ୍ଵିତା
ହୋମ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ପାଖରେ ହବିର ଦାନ ହେବାରୁ ତୋର ଭାଗ ପଡ଼ିବ; ଏହାକୁ ତୋର ଅଂଶ ବୋଲି ଜାଣି, ତୁରନ୍ତ କାମ କର।
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଣା ଵମ୍ରୀ ଧନୁଷୋଽଗ୍ରଂ ତ୍ଵରାନ୍ଵିତା । ଚଖାଦ ସଂସ୍ଥିତଂ ଭୂମୌ ଵିମୁକ୍ତା ଜ୍ଯା ତଦାଭଵତ୍
ସୂତ କହିଲେ, 'ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭୂଇଁପୋକା ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଧନୁଷର ଆଗ ଭାଗ ଖାଇଦେଲା, ଏବଂ ତାହାପରେ ଧନୁଷର ତାର ଛୁଟିଗଲା।'
ପ୍ରତ୍ଯଞ୍ଜାଯାଂ ଵିମୁକ୍ତାଯାଂ ମୁକ୍ତା କୋଟିସ୍ତଥୋତ୍ତରା । ଶବ୍ଦଃ ସମଭଵଦ୍ଘୋରସ୍ତେନ ତ୍ରସ୍ତାଃ ସୁରାସ୍ତଦା
ତାର ଛୁଟିଯିବା ଓ ଆଗ ଭାଗ ଉପରକୁ ଉଠିଯିବା ସମୟରେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ହେଲା, ଏହାକୁ ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ କ୍ଷୁଭିତଂ ସର୍ଵଂ ଵସୁଧା କମ୍ପିତା ତଦା । ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ଵିଗ୍ନାସ୍ତ୍ରେସୁଶ୍ଚ ଜଲଜନ୍ତଵଃ
ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କମ୍ପିତ ହେଲା, ପୃଥିବୀ ଥର୍ଥରାଇଲା, ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଜଳଜନ୍ତୁମାନେ ଭୟରେ କପିଗଲେ।
ଵଵୁର୍ଵାତାସ୍ତଥା ଚୋଗ୍ରାଃ ପର୍ଵତାଶ୍ଚ ଚକମ୍ପିରେ । ଉଲ୍କାପାତା ମହୋତ୍ପାତା ବଭୂଵୁର୍ଦୁଃଖଶଂସିନଃ
ଭୟଙ୍କର ପବନ ବହିଲା, ପାହାଡ଼ ହଲୁଚିଲା, ଉଲ୍କାପିଣ୍ଡ ପଡ଼ିଲା, ଏବଂ ବଡ଼ ବଡ଼ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦେଲା।
ଦିଶୋ ଘୋରତରାଶ୍ଚାସନ୍ସୂର୍ଯୋଽପ୍ଯସ୍ତଂଗତୋଽଭଵତ୍ । ଚିନ୍ତାମାପୁଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ କିଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ଦୁର୍ଦିନେ
ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ଆଉ ଭୟଙ୍କର ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୋଇଗଲା। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ—ଏହି ଦୁଃଖଦିନରେ କଣ ହେବ?
ଏଵଂ ଚିନ୍ତଯତାଂ ତେଷାଂ ମୂର୍ଧା ଵିଷ୍ଣୋଃ ସକୁଣ୍ଡଲଃ । ଗତଃ ସମୁକୁଟଃ କ୍ଵାପି ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ତାପସାଃ
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ହେ ତପସ୍ବୀମାନେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଝୁମକା ଓ ମୁକୁଟ ସହିତ ମୁଣ୍ଡ କେଉଁଠି ହେବାକୁ ହେଲା।
ଅନ୍ଧକାରେ ତଦା ଘୋରେ ଶାନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମହରୌ ତଦା । ଶିରୋହୀନଂ ଶରୀରଂ ତୁ ଦଦୃଶାତେ ଵିଲକ୍ଷଣମ୍
ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧାରରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ ଶାନ୍ତ ଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡହୀନ ଦେହକୁ ଅଜଣା ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କବନ୍ଧଂ ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତେ ଵିସ୍ମିତାଃ ସୁରସତ୍ତମାଃ । ଚିନ୍ତାସାଗରମଗ୍ନାଶ୍ଚ ରୁରୁଦୁଃ ଶୋକକର୍ଶିତାଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡବିହୀନ ଦେହକୁ ଦେଖି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ; ଚିନ୍ତାର ସାଗରରେ ଡୁବିଗଲେ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ।
ହା ନାଥ କିଂ ପ୍ରଭୋ ଜାତମତ୍ଯଦ୍ଭୁତମମାନୁଷମ୍ । ଵୈଶସଂ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ଦେଵଦେଵ ସନାତନ
ହା ନାଥ! କଣ ହେଲା, ପ୍ରଭୁ? ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ମାନବତା ବିପରୀତ—ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଦୁର୍ଘଟନା, ହେ ସନାତନ ଦେବଦେବ!
ମାଯେଯଂ କସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ଯଯା ତେଽଦ୍ଯ ଶିରୋ ହୃତମ୍ । ଅଚ୍ଛେଦ୍ଯସ୍ତ୍ଵମଭେଦ୍ଯୋଽସି ଅପ୍ରଦାହ୍ଯୋଽସି ସର୍ଵଦା
ହେ ଦେବ, କାହାର ମାୟାରେ ଆଜି ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ହରାଗଲା? ତୁମେ ସଦା ଅକଟ, ଅଭେଦ୍ୟ ଓ ଅଦାହ୍ୟ।
ଏଵଂ ଗତେ ତ୍ଵଯି ଵିଭୋ ମରିଷ୍ଯନ୍ତି ଚ ଦେଵତାଃ । କୀଦୃଶସ୍ତ୍ଵଯି ନଃ ସ୍ନେହଃ ସ୍ଵାର୍ଥେନୈଵ ରୁଦାମହେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ଦେବତାମାନେ ନଶ୍ୱର ହେବେ। ଆମେ କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ କାନ୍ଦୁଛୁ, ଏହି କିପରି ସ୍ନେହ!
ନାଯଂ ଵିଘ୍ନଃ କୃତୋ ଦୈତ୍ଯୈର୍ନ ଯକ୍ଷୈର୍ନ ଚ ରାକ୍ଷସୈଃ । ଦେଵୈରେଵ କୃତଃ କସ୍ଯ ଦୂଷଣଂ ଚ ରମାପତେ
ଏହି ବିଘ୍ନ ଦାନବ, ଯକ୍ଷ କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସମାନେ କରିନାହାନ୍ତି; ଏହା ଦେବତାମାନେ ନିଜେ କରିଛନ୍ତି। ହେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି, ଏହି ଦୋଷ କାହାର?
ପରାଧୀନାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ କିଂ କୁର୍ମଃ କ୍ଵ ଵ୍ରଜାମ ଚ । ଶରଣଂ ନୈଵ ଦେଵେଶ ସୁରାଣାଂ ମୂଢଚେତସାମ୍
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଅଶକ୍ତ—ଆମେ କଣ କରିବୁ, କେଉଁଠି ଯିବୁ? ହେ ଦେବଦେବ, ମୂଢ଼ ମନର ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।
ନ ଚୈଷା ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ମାଯା ରାଜସୀ ନ ଚ ତାମସୀ । ଯଯା ଛିନ୍ନଂ ଶିରସ୍ତେଽଦ୍ଯ ମାଯେଶସ୍ଯ ଜଗଦ୍ଗୁରୋଃ
ଏହା ସତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ କିମ୍ବା ତାମସିକ ମାୟା ନୁହେଁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆଜି ମାୟାପତି, ଜଗତ୍ଗୁରୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟାଯାଇଛି।
କ୍ରନ୍ଦମାନାଂସ୍ତଦା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵାଞ୍ଛିଵପୁରୋଗମାନ୍ । ବୃହସ୍ପତିସ୍ତଦୋଵାଚ ଶମଯନ୍ଵେଦଵିତ୍ତମଃ
ସେତେବେଳେ ଶିବଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ବୃହସ୍ପତି, ଯିଏ ବେଦ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ କହିଲେ।
ରୁଦିତେନ ମହାଭାଗାଃ କ୍ରନ୍ଦିତେନ ତଥାପି କିମ୍ । ଉପାଯଶ୍ଚାତ୍ର କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ବୁଦ୍ଧିଗୋଚରଃ
ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ, କାନ୍ଦିବା ଓ ଚିତ୍କାର କରିବାର କଣ ଉପକାର? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏଠାରେ ଆମେ ଯେଉଁପରି ଉପାୟ କରିପାରିବା, ସେଠିକି ଉପାୟ କରିବା ଦରକାର।
ଦୈଵଂ ପୁରୁଷକାରଶ୍ଚ ଦେଵେଶ ସଦୃଶାଵୁଭୌ । ଉପାଯଶ୍ଚ ଵିଧାତଵ୍ଯୋ ଦୈଵାତ୍ଫଲତି ସର୍ଵଥା
ହେ ଦେବଦେବ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦୁହିଁ ଏକସମାନ; ଉପାୟ କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ଫଳ ସବୁବେଳେ ଭାଗ୍ୟରୁ ମିଳେ।
ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ ଦୈଵମେଵ ପରଂ ମନ୍ଯେ ଧିକ୍ପୌରୁଷମନର୍ଥକମ୍ । ଵିଷ୍ଣୋରପି ଶିରଶ୍ଛିନ୍ନଂ ସୁରାଣାଂ ଚୈଵ ପଶ୍ଯତାମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: "ମୁଁ ଭାଗ୍ୟକୁ ସର୍ବୋପରି ଭାବେ ମାନେ; ପୁରୁଷାର୍ଥ ଅକାମ୍ୟ, ତାହାର କୌଣସି ଉପକାର ନାହିଁ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଦେବତାମାନେ ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ କାଟାଯାଇଛି।"
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଅଵଶ୍ଯମେଵ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ କାଲେନାପାଦିତଂ ଚ ଯତ୍ । ଶୁଭଂ ଵାପ୍ଯଶୁଭଂ ଵାପି ଦୈଵଂ କୋଽତିକ୍ରମେତ୍ପୁନଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: "ସମୟ ଯାହା ଆଣିଛି, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯେଉଁହେଉ। ଭାଗ୍ୟକୁ କିଏ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ?"
ଦେହଵାନ୍ସୁଖଦୁଃଖାନାଂ ଭୋକ୍ତା ନୈଵାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଯଥା କାଲଵଶାତ୍କୃତ୍ତଂ ଶିରୋ ମେ ଶମ୍ଭୁନା ପୁରା
ଯେଉଁଠାରେ ଦେହ ଅଛି, ସେଠାରେ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବା ନିଶ୍ଚିତ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେପରି ଗତକାଲି ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋର ମୁଣ୍ଡ କାଟାଯାଇଥିଲା।
ତଥୈଵ ଲିଙ୍ଗପାତଶ୍ଚ ମହାଦେଵସ୍ଯ ଶାପତଃ । ତଥୈଵାଦ୍ଯ ହରେର୍ମୂର୍ଧା ପତିତୋ ଲଵଣାମ୍ଭସି
ସେପରି ମହାଦେବଙ୍କ ଶାପରେ ଲିଙ୍ଗ ପତନ ଘଟିଥିଲା; ଏବଂ ଏହିପରି ଆଜି ହରିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଲବଣ ଜଳରେ ପଡ଼ିଛି।
ସହସ୍ରଭଗସଂପ୍ରାପ୍ତିର୍ଦୁଃଖଂ ଚୈଵ ଶଚୀପତେଃ । ସ୍ଵର୍ଗାଦ୍ଭ୍ରଂଶସ୍ତଥା ଵାସଃ କମଲେ ମାନସେ ସରେ
ସହସ୍ର ଭାଗରେ ବିଭାଜନ, ଶଚୀପତିଙ୍କ ଦୁଃଖ, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତନ ଓ କମଳ ଭରିତ ମାନସ ସରୋବରରେ ବାସ—ଏସବୁ ଘଟିଥିଲା।
ଏତେ ଦୁଃଖସ୍ଯ ଭୋକ୍ତାରଃ କେନ ଦୁଃଖଂ ନ ଭୁଜ୍ଯତେ । ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ମହାଭାଗାସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଛୋକଂ ତ୍ଯଜନ୍ତୁ ଵୈ
ଏହି ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖର ଅନୁଭବକାରୀ । ଏଠାରେ କିଏ ଅଛି ଯିଏ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁନାହିଁ? ଏହି ସଂସାରରେ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ, ତେଣୁ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ ।
ଚିନ୍ତଯନ୍ତୁ ମହାମାଯାଂ ଵିଦ୍ଯାଦେଵୀଂ ସନାତନୀମ୍ । ସା ଵିଧାସ୍ଯତି ନଃ କାର୍ଯଂ ନିର୍ଗୁଣା ପ୍ରକୃତିଃ ପରା
ସେମାନେ ମହାମାୟା, ସନାତନ ବିଦ୍ୟାଦେବୀଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତୁ । ସେଇ ନିର୍ଗୁଣ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରକୃତି ଆମର କାମ ସଫଳ କରିବେ ।
ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାଂ ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଜନନୀଂ ତଥା । ଯଯା ସର୍ଵମିଦଂ ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସଚରାଚରମ୍
ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଧାରକୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜନନୀ । ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ତିନି ଲୋକ ସଚରାଚର ସହିତ ବ୍ୟାପ୍ତ ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵୈ ସୁରାନ୍ଵେଧା ନିଗମାନାଦିଦେଶ ହ । ଦେହଯୁକ୍ତାନ୍ସ୍ଥିତାନଗ୍ରେ ସୁରକାର୍ଯାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ
ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି କହି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦେହଧାରୀ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ବେଦମାନେଙ୍କୁ ଦେବତାଙ୍କ କାମ ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସ୍ତୁଵନ୍ତୁ ପରମାଂ ଦେଵୀଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାଂ ସନାତନୀମ୍ । ଗୂଢାଙ୍ଗୀଂ ଚ ମହାମାଯାଂ ସର୍ଵକାର୍ଯାର୍ଥସାଧନୀମ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ସମସ୍ତେ ପରମା ଦେବୀ, ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା, ଗୁପ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଥିବା ମହାମାୟା, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତୁ ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ଵେଦାଃ ସର୍ଵାଙ୍ଗସୁନ୍ଦରାଃ । ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯାଂ ତାଂ ମହାମାଯାଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତାମ୍
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର ବେଦମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ, ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମହାମାୟାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ ।