ଉଦ୍ଯମଃ ଖଲୁ କର୍ତଵ୍ଯଃ ଫଲଂ ଦୈଵଵଶାନୁଗମ୍ । ତ୍ରିଵିଧାନୀହ କର୍ମାଣି ସଂସାରେଽତ୍ର ପୁରାଵିଦଃ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ଦୈବ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ମିଳେ; ଏହି ସଂସାରରେ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ତିନି ପ୍ରକାରର କର୍ମ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି।
ପ୍ରଵଦନ୍ତୀହ ଜୀଵାନାଂ ପୁରାଣେଷ୍ଵାଗମେଷୁ ଚ । ସଞ୍ଚିତାନି ଚ ଜୀର୍ଣାନି ପ୍ରାରବ୍ଧାନି ସୁମଧ୍ଯମେ
ପୁରାଣ ଓ ଆଗମ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କହାଯାଇଛି — ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଞ୍ଚିତ, ଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କର୍ମ ଅଛି, ହେ ସୁମଧ୍ୟମା।
ଵର୍ତମାନାନି ଵାମୋରୁ ଵିଵିଧାନୀହ ଦେହିନାମ୍ । ଶୁଭାଶୁଭାନି କର୍ମାଣି ବୀଜଭୂତାନି ଯାନି ଚ
ହେ ସୁନ୍ଦର କଟିବତୀ, ଏଠାରେ ଦେହୀମାନେ ପାଇଁ ବର୍ତମାନ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଅଛି — ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ, ଯେଉଁଠି ଏହି କର୍ମଗୁଡିକ ମାନେ ମୂଳ ଭାବରେ ରହିଥାନ୍ତି।
ବହୁଜନ୍ମସମୁତ୍ଥାନି କାଲେ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସର୍ଵଥା । ପୂର୍ଵଦେହଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଜୀଵଃ କର୍ମଵଶାନୁଗଃ
ଅନେକ ଜନ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କର୍ମଗୁଡିକ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁପ୍ରକାରେ ରହିଥାଏ; ପୂର୍ବ ଦେହକୁ ଛାଡି, ଜୀବ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଆଗକୁ ବଢ଼େ।
ସ୍ଵର୍ଗଂ ଵା ନରକଂ ଵାପି ପ୍ରାପ୍ନୋତି ସ୍ଵକୃତେନ ଵୈ । ଦିଵ୍ଯଂ ଦେହଞ୍ଚ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ଯାତନାଦେହମର୍ଥଜମ୍
ସେ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକ ଲାଭ କରେ, ଦିବ୍ୟ ଦେହ କିମ୍ବା ଯାତନା ଦେହ ପାଇଁ।
ଭୁନକ୍ତି ଵିଵିଧାନ୍ ଭୋଗାନ୍ସ୍ଵର୍ଗେ ଵା ନରକେଽଥଵା । ଭୋଗାନ୍ତେ ଚ ଯଦୋତ୍ପତ୍ତେଃ ସମଯସ୍ତସ୍ଯ ଜାଯତେ
ସେ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକରେ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗ ଅନୁଭବ କରେ; ଏବଂ ଏହି ଭୋଗର ଶେଷରେ, ଯେତେବେଳେ ପୁନଃ ଜନ୍ମର ସମୟ ଆସେ—
ଲିଙ୍ଗଦେହେନ ସହିତଂ ଜାଯତେ ଜୀଵସଂଜ୍ଞିତମ୍ । ତଦୈଵ ସଞ୍ଚିତେଭ୍ଯଶ୍ଚ କର୍ମଭ୍ଯଃ କର୍ମଭିଃ ପୁନଃ
ସେ ଲିଙ୍ଗ ଦେହ ସହିତ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଯାହାକୁ ଜୀବ ବୋଲାଯାଏ; ଏବଂ ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ଏହି କର୍ମଗୁଡିକ ପୁନଃ—
ଯୋଜଯତ୍ଯେଵ ତଂ କାଲଂ କର୍ମାଣି ପ୍ରାକ୍କୃତାନି ଚ । ଦେହେନାନେନ ଭାଵ୍ଯାନି ଶୁଭାନି ଚାଶୁଭାନି ଚ
ସେ ପୁନଃ ସେହି ସମୟ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ, ପୂର୍ବ କର୍ମ ଓ ଏହି ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଫଳ ଅନୁଭବ କରେ।
ପ୍ରାରବ୍ଧାନି ଚ ଜୀଵେନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯାନି ସୁଲୋଚନେ । ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତେନ ନଶ୍ଯନ୍ତି ଵର୍ତମାନାନି ଭାମିନି
ହେ ସୁନୟନୀ, ଜୀବର ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଅବଶ୍ୟ ଭୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼େ; ବର୍ତ୍ତମାନ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ପାପମୋଚନ କଲେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।
ସଞ୍ଚିତାନି ତଥୈଵାଶୁ ଯଥାର୍ଥଂ ଵିହିତେନ ଚ । ପ୍ରାରବ୍ଧକର୍ମଣାଂ ଭୋଗାତ୍ସଂକ୍ଷଯୋ ନାନ୍ଯଥା ଭଵେତ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ, ସଞ୍ଚିତ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନାହିଁ।
ତେନାଯଂ ତେ କୁମାରୋ ଵୈ ଦେଯଃ କଂସାଯ ସର୍ଵଥା । ନ ମିଥ୍ଯା ଵଚନଂ ମେଽସ୍ତି ଲୋକନିନ୍ଦାଭିଦୂଷିତମ୍
ଏହିକାରଣରୁ, ତୁମର ଏହି ପୁଅକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଂସଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ; ମୋର କଥା କେବେ ମିଥ୍ୟା ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ଲୋକନିନ୍ଦାର ଦୋଷ ମୋରେ ନାହିଁ।
ଅନିତ୍ଯେଽସ୍ମିଂସ୍ତୁ ସଂସାରେ ଧର୍ମସାରେ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ଦୈଵାଧୀନଂ ହି ସର୍ଵେଷାଂ ମରଣଂ ଜନନଂ ତଥା
ଏହି ଅସ୍ଥିର ସଂସାରରେ, ମହାତ୍ମାମାନେ ଧର୍ମର ମୂଳକଥାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦୈବର ଅଧୀନ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛୋକୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଦେହିନା ହି ନିରର୍ଥକଃ । ସତ୍ଯଂ ଯସ୍ଯ ଗତଂ କାନ୍ତେ ଵୃଥା ତସ୍ଯୈଵ ଜୀଵିତମ୍
ଏହିପରି, ଦେହୀମାନେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଅର୍ଥହୀନ; ଯାହାଙ୍କର ପ୍ରିୟଜନ ଚାଲିଗଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ।
ଇହଲୋକୋ ଗତୋ ଯସ୍ମାତ୍ପରଲୋକଃ କୁତସ୍ତତଃ । ଅତୋ ଦେହି ସୁତଂ ସୁଭ୍ରୁ କଂସାଯ ପ୍ରଦଦାମ୍ଯହମ୍
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଲୋକ ହାରାଇଗଲା, ତେବେ ପରଲୋକ କେଉଁଠୁ ମିଳିବ? ଏହିକାରଣରୁ, ହେ ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟିବତୀ, ମୋତେ ପୁଅଟିକୁ ଦିଅ, ମୁଁ ଏହାକୁ କଂସଙ୍କୁ ଦେଇଦେବି।
ସତ୍ଯସଂସ୍ତରଣାଦ୍ଦେଵି ଶୁଭମଗ୍ରେ ଭଵିଷ୍ଯତି । କର୍ତଵ୍ଯଂ ସୁକୃତଂ ପୁମ୍ଭିଃ ସୁଖେ ଦୁଃଖେ ସତି ପ୍ରିଯେ
ହେ ଦେବୀ, ସତ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କଲେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ନିଶ୍ଚୟ ଭଲ ହେବ; ମଣିଷ ଖୁସି କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଦ୍କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ, ହେ ପ୍ରିୟ।
(ସତ୍ଯସଂରକ୍ଷଣାଦ୍ଦେଵି ଶୁଭମେଵ ଭଵିଷ୍ଯତି) ॥ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵତି କାନ୍ତେ ସା ଦେଵକୀ ଶୋକସଂଯୁତା । ଦଦୌ ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରସୂତଂ ଚ ଵେପମାନା ମନସ୍ଵିନୀ
('ହେ ଦେବୀ, ସତ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଭଲ ହେବ।') ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି କଥା କହିବା ପରେ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଦେବକୀ କପିଁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଦୃଢ଼ ମନେ ନିଜ ନବଜାତ ପୁଅକୁ ଦେଲେ।
ଵସୁଦେଵୋଽପି ଧର୍ମାତ୍ମା ଆଦାଯ ସ୍ଵସୁତଂ ଶିଶୁମ୍ । ଜଗାମ କଂସସଦନଂ ମାର୍ଗେ ଲୋକୈରଭିଷ୍ଟୁତଃ
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବସୁଦେବ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଶିଶୁ ପୁଅକୁ ନେଇ, ଲୋକମାନଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ମଧ୍ୟରେ କଂସଙ୍କର ରାଜମହଳକୁ ଗଲେ।
ଲୋକା ଊଚୁଃ ପଶ୍ଯନ୍ତୁ ଵସୁଦେଵଂ ଭୋ ଲୋକା ଏଵଂ ମନସ୍ଵିନମ୍ । ସ୍ଵଵାକ୍ଯମନୁରୁଧ୍ଯୈଵ ବାଲମାଦାଯ ଯାତ୍ଯସୌ
ଲୋକମାନେ କହିଲେ: ଦେଖନ୍ତୁ, ବସୁଦେବ କେତେ ଦୃଢ଼ମନା; ନିଜ କଥାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ପୁଅକୁ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି।
ମୃତ୍ଯଵେ ଦାତୁକାମୋଽଦ୍ଯ ସତ୍ଯଵାଗନସୂଯକଃ । ସଫଲଂ ଜୀଵିତଂ ଚାସ୍ଯ ଧର୍ମଂ ପଶ୍ଯନ୍ତୁ ଚାଦ୍ଭୁତମ୍
ଆଜି ନିଜ ପୁଅକୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦେବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ସତ୍ୟବାଦୀ ଏବଂ ଚଳାକି ନଥିବା; ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଧର୍ମକୁ ଦେଖନ୍ତୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ସଫଳ।
ଯଃ ପୁତ୍ରଂ ଯାତି କଂସାଯ ଦାତୁଂ କାଲାତ୍ମନେଽପି ହି । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ସଂସ୍ତୂଯମାନସ୍ତୁ ପ୍ରାପ୍ତଃ କଂସାଲଯଂ ନୃପ
ଯିଏ ନିଜ ପୁଅକୁ କଂସଙ୍କୁ, ମୃତ୍ୟୁର ଅବତାରକୁ ମଧ୍ୟ, ଦେବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି— ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି ପ୍ରଶଂସା ପାଇଁ, ସେ କଂସଙ୍କର ମହଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ହେ ରାଜା।
ଦଦାଵସ୍ମୈ କୁମାରଂ ତଂ ଜାତମାତ୍ରମମାନୁଷମ୍ । କଂସୋଽପି ଵିସ୍ମଯଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧୈର୍ଯଂ ମହାତ୍ମନଃ
ସେ ନବଜାତ, ଅସାଧାରଣ ପୁଅକୁ କଂସଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏବଂ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, କଂସ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ବାଲକଂ ପ୍ରାହ ସ୍ମିତପୂର୍ଵମିଦଂ ଵଚଃ । ଧନ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ଶୂରପୁତ୍ରାଦ୍ଯ ଜ୍ଞାତଃ ପୁତ୍ରସମର୍ପଣାତ୍
ଶିଶୁଟିକୁ ନେଇ, କଂସ ହସିକିଏ କହିଲେ: 'ଆଜି ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ହେ ଶୂରଙ୍କ ପୁଅ, ପୁଅ ଦେଇବାରେ ତୁମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।'
ମମ ମୃତ୍ଯୁର୍ନ ଚାଯଂ ଵୈ ଗିରା ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତୁ ଚାଷ୍ଟମଃ । ନ ହନ୍ତଵ୍ଯୋ ମଯା କାମଂ ବାଲୋଽଯଂ ଯାତୁ ତେ ଗହମ୍
'ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଏହି ପୁଅ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୋତେ କୁହାଯାଇଛି ଅଷ୍ଟମ ପୁଅ ହେବ; ଏହି ଶିଶୁକୁ ମୁଁ ମାରିବା ଦରକାର ନାହିଁ— ଏହା ତୁମେ ଘରକୁ ନେଇଯାଅ।'
ଅଷ୍ଟମସ୍ତୁ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯସ୍ତ୍ଵଯା ପୁତ୍ରୋ ମହାମତେ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵସୁଦେଵାଯ ଦଦାଵାଶୁ ଖଲଃ ଶିଶୁମ୍
'କିନ୍ତୁ ଅଷ୍ଟମ ପୁଅକୁ ତୁମେ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ।' ଏପରି କହି, ଦୁଷ୍ଟ କଂସ ବସୁଦେବଙ୍କୁ ଶିଶୁଟିକୁ ତୁରନ୍ତ ଫେରାଇଦେଲେ।
ଗଚ୍ଛତ୍ଵଯଂ ଗୃହେ ବାଲଃ କ୍ଷେମଂ ଵ୍ଯାହୃତଵାନ୍ନୃପଃ । ତମାଦାଯ ତଦା ଶୌରିର୍ଜଗାମ ସ୍ଵଗୃହଂ ମୁଦା
'ଏହି ପୁଅ ଘରକୁ ଯାଉ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷିତ ରୁହୁ,' ରାଜା ଘୋଷଣା କଲେ। ତେବେ ଶୌରି, ଶିଶୁଟିକୁ ନେଇ, ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
କଂସୋଽପି ସଚିଵାନାହ ଵୃଥା କିଂ ଘାତଯେ ଶିଶୁମ୍ । ଅଷ୍ଟମାଦ୍ଦେଵକୀପୁତ୍ରାନ୍ମମ ମୃତ୍ଯୁରୁଦାହୃତଃ
କଂସ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି ଶିଶୁକୁ ବ୍ୟର୍ଥରେ କାହିଁକି ମାରିବି? ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଦେବକୀଙ୍କ ଅଷ୍ଟମ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ହେବ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।'
ଅତଃ କିଂ ପ୍ରଥମଂ ବାଲଂ ହତ୍ଵା ପାପଂ କରୋମ୍ଯହମ୍ । ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି ତେଽପ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସଂସ୍ଥିତା ମନ୍ତ୍ରିସତ୍ତମାଃ
ଏହିପରି, ପ୍ରଥମେ ଶିଶୁକୁ ମାରି ମୁଁ କାହିଁକି ପାପ କରିବି? ତୁମେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ।
ଵିସର୍ଜିତାସ୍ତୁ କଂସେନ ଜଗ୍ମୁସ୍ତେ ସ୍ଵଗୃହାନ୍ପ୍ରତି । ଗତେଷୁ ତେଷୁ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ନାରଦୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ
କଂସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ିଦିଆଯିବା ପରେ, ସେମାନେ ନିଜ ଘରକୁ ଚଲିଗଲେ। ସେମାନେ ଯିବା ପରେ, ମହାନ ଋଷି ନାରଦ ଆସିଲେ।
ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥାନାର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯାଦି ଚକାରୋଗ୍ରସୁତସ୍ତଦା । ପପ୍ରଚ୍ଛ କୁଶଲଂ ରାଜା ତତ୍ରାଗମନକାରଣମ୍
ତାପରେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ପୁଅ ଅତିଥି ସମ୍ମାନର ଆବଶ୍ୟକ ଜଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦ୍ଧତି ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଓ ଆସିବାର କାରଣ ପଚାରିଲେ।
ନାରଦସ୍ତଂ ତଦୋଵାଚ ସ୍ମିତପୂର୍ଵମିଦଂ ଵଚଃ । କଂସ କଂସ ମହାଭାଗ ଗତୋଽହଂ ହେମପର୍ଵତମ୍
ନାରଦ ହସି ହସି କହିଲେ, 'କଂସ, କଂସ, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ମୁଁ ସୁନା ପାହାଡ଼କୁ ଯାଇଥିଲି।'