ଶରଣ୍ଯଃ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ରାମଃ କମଲଲୋଚନଃ । ଶରଣଂ ଵାନରାଣାଂ ସ ଗତୋ ମାଯାଵିମୋହିତଃ
ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, କମଳନୟନ ରାମ, ମାୟାର ମୋହରେ ପଡି, ବାନରମାନେଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହେଲେ।
ସହାଯାନ୍ଵାନରାନ୍କୃତ୍ଵା ବବନ୍ଧ ଵରୁଣାଲଯମ୍ । ଜଘାନ ରାଵଣଂ ଵୀରଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ମହୋଦରମ୍
ବାନରମାନେଙ୍କୁ ସହଯୋଗୀ କରି, ସେ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ସେତୁ ବନେଇଲେ; ପରେ ସେ ଶୂର ବୀର ରାବଣ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ମହୋଦରଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।
ଆନୀଯ ଚ ତତଃ ସୀତାଂ ରାମୋ ଦିଵ୍ଯମକାରଯତ୍ । ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽପି ହୃତାଂ ମତ୍ଵା ରାଵଣେନ ଦୁରାତ୍ମନା
ତାପରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଣି, ରାମ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଭାବିଲେ ଯେ, ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିଥିଲେ।
କିଂ ବ୍ରଵୀମି ମହାରାଜ ଯୋଗମାଯାବଲଂ ମହତ୍ । ଯଯା ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଭ୍ରାମିତଂ ଭ୍ରମତେ କିଲ
ହେ ମହାରାଜ, ଏହି ଯୋଗମାୟାର ଅପାର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ କଣ କହିପାରିବି? ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ଓ ଭ୍ରମିବାକୁ ବାଧ୍ୟ।
ଏଵଂ ନାନାଵତାରେଽତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶାପଵଶଂ ଗତଃ । କରୋତି ଵିଵିଧାଶ୍ଚେଷ୍ଟା ଦୈଵାଧୀନଃ ସଦୈଵ ହି
ଏଭଳି ନାନା ଅବତାରରେ, ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଦେବତା, ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସଦା ଦୈବର ଆଧୀନ।
ତଵାହଂ କଥଯିଷ୍ଯାମି କୃଷ୍ଣସ୍ଯାପି ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ପ୍ରଭଵଂ ମାନୁଷେ ଲୋକେ ଦେଵକାର୍ଯାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳା ବିଷୟରେ କହିବି—ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ମାନବ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
କାଲିନ୍ଦୀପୁଲିନେ ରମ୍ଯେ ହ୍ଯାସୀନ୍ମଧୁଵନଂ ପୁରା । ଲଵଣୋ ମଧୁପୁତ୍ରସ୍ତୁ ତତ୍ରାସୀଦ୍ଦାନଵୋ ବଲୀ
ଏକଥର, ଯମୁନା ତଟର ସୁନ୍ଦର ମଧୁବନରେ, ମଧୁଙ୍କ ପୁଅ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ ଲବଣ ରହୁଥିଲେ।
ଦ୍ଵିଜାନାଂ ଦୁଃଖଦଃ ପାପୋ ଵରଦାନେନ ଗର୍ଵିତଃ । ନିହତୋଽସୌ ମହାଭାଗ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯାନୁଜେନ ଵୈ
ସେ, ଅପରାଧୀ ଓ ଦାନଦ୍ୱାରା ଗର୍ବିତ ହୋଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ହେ ମହାଭାଗ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଉଣ ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନାଥ ସଂଗ୍ରାମେ ତଂ ନିହତ୍ଯ ମଦୋତ୍କଟମ୍ । ଵାସିତା ମଥୁରା ନାମ ପୁରୀ ପରମଶୋଭନା
ଯୁଦ୍ଧରେ ମଦମସ୍ତ ଲବଣଙ୍କୁ ଶତୃଘ୍ନ ବଧ କରି, ସେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ମଥୁରା ନାମକ ସହର ଗଢ଼ିଲେ।
ସ ତତ୍ର ପୁଷ୍କରାକ୍ଷୌ ଦ୍ଵୌ ପୁତ୍ରୌ ଶତ୍ରୁନିଷୂଦନଃ । ନିଵେଶ୍ଯ ରାଜ୍ଯେ ମତିମାନ୍କାଲେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଦିଵଂ ଗତଃ
ସେଠାରେ, ଶତୃଘ୍ନ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ପୁଷ୍କରାକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇଲେ; ସମୟ ଆସିଲାପରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସୂର୍ଯଵଂଶକ୍ଷଯେ ତାଂ ତୁ ଯାଦଵାଃ ପ୍ରତିପେଦିରେ । ମଥୁରାଂ ମୁକ୍ତିଦା ରାଜନ୍ ଯଯାତିତନଯଃ ପୁରା
ସୂର୍ୟବଂଶ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଯାଦବମାନେ ସେ ମଥୁରାକୁ ଅଧିକାର କଲେ, ହେ ରାଜନ୍, ଯାହା ପୂର୍ବେ ଯୟାତିଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ଥିଲା ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିଲା।
ଶୂରସେନାଭିଧଃ ଶୂରସ୍ତତ୍ରାଭୂନ୍ମେଦିନୀପତିଃ । ମାଥୁରାଞ୍ଛୂରସେନାଂଶ୍ଚ ବୁଭୁଜେ ଵିଷଯାନ୍ନୃପ
ସେଠାରେ, ଶୂର ନାମକ ଶୂରସେନ ଭୂମିର ରାଜା ହେଲେ; ସେ ମଥୁରା ଓ ଶୂରସେନ ଦେଶର ଶାସନ କଲେ, ହେ ରାଜନ୍।
ତତ୍ରୋତ୍ପନ୍ନଃ କଶ୍ଯପାଂଶଃ ଶାପାଚ୍ଚ ଵରୁଣସ୍ଯ ଵୈ । ଵସୁଦେଵୋଽତିଵିଖ୍ଯାତଃ ଶୂରସେନସୁତସ୍ତଦା
ସେଠାରେ, କଶ୍ୟପ ବଂଶରୁ ଏବଂ ବରୁଣଙ୍କ ଶାପରେ, ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶୂରସେନଙ୍କ ପୁଅ ବସୁଦେବ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଵୈଶ୍ଯଵୃତ୍ତିରତଃ ସୋଽଭୂନ୍ମୃତେ ପିତରି ମାଧଵଃ । ଉଗ୍ରସେନୋ ବଭୂଵାଥ କଂସସ୍ତସ୍ଯାତ୍ମଜୋ ମହାନ୍
ପିତା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ମାଧବ ବଣିଜ ବୃତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କଲେ; ପରେ ଉଗ୍ରସେନ ରାଜା ହେଲେ, ତାଙ୍କର ମହାନ ପୁଅ କଂସ ଥିଲେ।
ଅଦିତିର୍ଦେଵକୀ ଜାତା ଦେଵକସ୍ଯ ସୁତା ତଦା । ଶାପାଦ୍ଵୈ ଵରୁଣସ୍ଯାଥ କଶ୍ଯପାନୁଗତା କିଲ
ଏହି ସମୟରେ ଅଦିତି ଦେବକୀ ଭାବେ ଦେବକଙ୍କର କନ୍ୟା ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ବରୁଣଙ୍କର ଶାପର ଫଳରେ ସେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦେଖାରେ ଥିଲେ ।
ଦତ୍ତା ସା ଵସୁଦେଵାଯ ଦେଵକେନ ମହାତ୍ମନା । ଵିଵାହେ ରଚିତେ ତତ୍ର ଵାଗଭୂଦ୍ ଗଗନେ ତଦା
ମହାନ ଦେବକ ଦେବକୀଙ୍କୁ ବସୁଦେବଙ୍କୁ ବିବାହ ପାଇଁ ଦେଲେ । ବିବାହ ହେବା ସମୟରେ ଆକାଶରୁ ଏକ ଶବ୍ଦ ହେଲା ।
କଂସ କଂସ ମହାଭାଗ ଦେଵକୀଗର୍ଭସମ୍ଭଵଃ । ଅଷ୍ଟମସ୍ତୁ ସୁତଃ ଶ୍ରୀମାଂସ୍ତଵ ହନ୍ତା ଭଵିଷ୍ଯତି
‘କଂସ, କଂସ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ତୁମର ଏଠାର ଅଷ୍ଟମ ପୁଅ ତୁମର ହତ୍ୟାକାରୀ ହେବ ।’
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ କଂସୋ ଵିସ୍ମିତୋଽଭୂନ୍ମହାବଲଃ । ଦେଵଵାଚଂ ତୁ ତାଂ ମତ୍ଵା ସତ୍ଯାଂ ଚିନ୍ତାମଵାପ ସଃ
ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି କଂସ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ । ସେ ଏହି ଦେବବାଣୀକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ ।
କିଂ କରୋମୀତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଵିମର୍ଶମକରୋତ୍ତଦା । ନିହତ୍ଯୈନାଂ ନ ମେ ମୃତ୍ଯୁର୍ଭଵେଦଦ୍ଯୈଵ ସତ୍ଵରମ୍
‘ମୁଁ କଣ କରିବି?’ ଭାବି ସେ ଭିତରେ ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ଆଜି ଏହାକୁ ମାରିଦେଲେ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ ନାହିଁ, ଏହି ଭଳି ଉପାୟ ଅଛି କି?’
ଉପାଯୋ ନାନ୍ଯଥା ଚାସ୍ମିନ୍କାର୍ଯେ ମୃତ୍ଯୁଭଯାଵହେ । ଇଯଂ ପିତୃଷ୍ଵସା ପୂଜ୍ଯା କଥଂ ହନ୍ମୀତ୍ଯଚିନ୍ତଯତ୍
‘ଏହି କାମରେ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ ଅଛି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ସେ ମୋ ପିତାଙ୍କର ଭଉଣୀ ଓ ପୂଜ୍ୟା, ମୁଁ କିପରି ତାକୁ ମାରିପାରିବି?’—ଏହିପରି ଭାବିଲେ ।
ପୁନର୍ଵିଚାରଯାମାସ ମରଣଂ ମେଽସ୍ତ୍ଯହୋ ସ୍ଵସା । ପାପେନାପି ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ଦେହରକ୍ଷା ଵିପଶ୍ଚିତା
ପୁଣି ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ହାୟ, ମୁଁ ମୋର ଭଉଣୀକୁ ନ ମାରିଲେ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ । ଅପରାଧ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ।’
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତେନ ପାପସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧିର୍ଭଵତି ସର୍ଵଦା । ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ବୁଧୈରପ୍ଯେନସା ତଥା
‘ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଲେ ସେହି ପାପ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ । ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥାନ୍ତି ।’
ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା କଂସଃ ଖଡ୍ଗମାଦାଯ ସତ୍ଵରଃ । ଜଗ୍ରାହ ତାଂ ଵରାରୋହାଂ କେଶେଷ୍ଵାକୃଷ୍ଯ ପାପକୃତ୍
ଏଭଳି ଭାବି, କଂସ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କର ତଳୱାର ନେଲେ ଓ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ତାହାର ସୁନ୍ଦର ଭଉଣୀଙ୍କୁ କେଶ ଧରି ଧରିଲେ ।
କୋଶାତ୍ଖଡ୍ଗମୁପାକୃଷ୍ଯ ହନ୍ତୁକାମୋ ଦୁରାଶଯଃ । ପଶ୍ଯତାଂ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ନଵୋଢାଂ ତାଂ ଚକର୍ଷ ହ
ତଳୱାର ମୁହଁରୁ ବାହାରି, ମନରେ ମନେ ମାରିବା ଇଚ୍ଛା ନେଇ, ସେ ନୂତନ ବଧୁକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଟାଣିନେଲେ ।
ହନ୍ଯମାନାଞ୍ଚ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହାହାକାରୋ ମହାନଭୂତ୍ । ଵସୁଦେଵାନୁଗା ଵୀରା ଯୁଦ୍ଧାଯୋଦ୍ଯତକାର୍ମୁକାଃ
ତାକୁ ମାରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି ବଡ଼ ହାହାକାର ହେଲା । ବସୁଦେବଙ୍କ ସାଥୀ ଶୂରବୀରମାନେ ଧନୁଷ ବାଣ ନେଇ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ ।
ମୁଞ୍ଚ ମୁଞ୍ଚେତି ପ୍ରୋଚୁସ୍ତଂ ତେ ତଦାଦ୍ଭୁତସାହସାଃ । କୃପଯା ମୋଚଯାମାସୁର୍ଦେଵକୀଂ ଦେଵମାତରମ୍
ସେମାନେ ‘ଛାଡ଼, ଛାଡ଼’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ । ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଶୂରବୀରମାନେ କୃପାବଶତଃ ଦେବକୀ, ଦେବମାତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ ।
ତଦ୍ଯୁଦ୍ଧମଭଵଦ୍ ଘୋରଂ ଵୀରାଣାଞ୍ଚ ପରସ୍ପରମ୍ । ଵସୁଦେଵସହାଯାନାଂ କଂସେନ ଚ ମହାତ୍ମନା
ତାପରେ ବସୁଦେବଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ଓ ମହାନ କଂସଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ।
ଵର୍ତମାନେ ତଥା ଯୁଦ୍ଧେ ଦାରୁଣେ ଲୋମହର୍ଷଣେ । କଂସଂ ନିଵାରଯାମାସୁର୍ଵୃଦ୍ଧା ଯେ ଯଦୁସତ୍ତମାଃ
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରମୁଖ ଯଦୁମାନେ କଂସଙ୍କୁ ରୋକିଲେ ।
ପିତୃଷ୍ଵସେଯଂ ତେ ଵୀର ପୂଜନୀଯା ଚ ବାଲିଶା । ନ ହନ୍ତଵ୍ଯା ତ୍ଵଯା ଵୀର ଵିଵାହୋତ୍ସଵସଙ୍ଗମେ
‘ଏହା ତୁମ ପିତାଙ୍କର ଭଉଣୀ, ଶୂରବୀର, ଏହା ପୂଜ୍ୟା ଓ ସରଳ । ବିବାହ ଉତ୍ସବରେ ତୁମେ ତାକୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଶୂରବୀର ।’
ସ୍ତ୍ରୀହତ୍ଯା ଦୁଃସହା ଵୀର କୀର୍ତିଘ୍ନୀ ପାପକୃତ୍ତମା । ଭୂତଭାଷିତମାତ୍ରେଣ ନ କର୍ତଵ୍ଯା ଵିଜାନତା
‘ସ୍ତ୍ରୀହତ୍ୟା ଅସହ୍ୟ, ଶୂରବୀର, ଏହା କୀର୍ତ୍ତିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ ଓ ସବୁଠାରୁ ଦୁଷ୍ଟ ପାପ । କେବଳ ଏକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କେବେ ଏହା କରିବେ ନାହିଁ ।’