ଇନ୍ଦ୍ରୋଽପି ଚ ଵୃଷୋ ଭୂତ୍ଵା ଵାହନତ୍ଵଂ ଗତଃ କ୍ଷିତୌ । ଆଦ୍ଯସ୍ଯ ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋରେଵ ଵିଵେକିନଃ
ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବୃଷ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ବାହନ ହେଲେ; ଏହି ଦୁଃଖ ବିବେକୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆଦିସ୍ୱରକୁ ମଧ୍ୟ ଆସିଥିଲା।
ସର୍ଵଜ୍ଞତ୍ଵଂ ଗତଂ କୁତ୍ର ପ୍ରଭୁଶକ୍ତିଃ କୁତୋ ଗତା । ଯଦ୍ଧେମମୃଗଵିଜ୍ଞାନଂ ନ ଜ୍ଞାତଂ ହରିଣା କିଲ
ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ କେଉଁଠି ଗଲା, ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଶକ୍ତି କେଉଁଠି ହରାଇଗଲା, ଯେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୃଗର ସତ୍ୟ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ?
ରାଜନ୍ ମାଯାବଲଂ ପଶ୍ଯ ରାମୋ ହି କାମମୋହିତଃ । ରାମୋ ଵିରହସନ୍ତପ୍ତୋ ରୁରୋଦ ଭୃଶମାତୁରଃ
ହେ ରାଜା, ମାୟାର ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖନ୍ତୁ: ରାମ ମଧ୍ୟ କାମନାରେ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ; ବିୟୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ରାମ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଭାବୁକ ହେଲେ।
ଯୋଽପୃଚ୍ଛତ୍ପାଦପାନ୍ମୂଢଃ କ୍ଵ ଗତା ଜନକାତ୍ମଜା । ଭକ୍ଷିତା ଵା ହୃତା କେନ ରୁଦନ୍ନୁଚ୍ଚତରଂ ତତଃ
ସେ, ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଗଛମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—‘ଜନକଙ୍କ ଝିଅ କେଉଁଠି ଗଲେ? ସେ କି ଖାଇଦିଆଯାଇଛନ୍ତି, କିମ୍ବା କେହି ନେଇଯାଇଛି?’—ଏଭଳି କହି ବଡ଼ ଆବେଗରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣାହଂ ମରିଷ୍ଯାମି କାନ୍ତାଵିରହଦୁଃଖିତଃ । ତ୍ଵଂ ଚାପି ମମ ଦୁଃଖେନ ମରିଷ୍ଯସି ଵନେଽନୁଜ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ମରିଯିବି; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଦୁଃଖରେ ଏଇ ଅରଣ୍ୟରେ ମରିଯିବ।
ଆଵଯୋର୍ମରଣଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମାତା ମମ ମରିଷ୍ଯତି । ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋଽପ୍ଯତିଦୁଃଖାର୍ତଃ କଥଂ ଜୀଵିତୁମର୍ହତି
ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଜାଣି, ମୋ ମାଁ ମଧ୍ୟ ମରିଯିବେ; ଶତୃଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଏତେବେଳେ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବେ?
ସୁମିତ୍ରା ଜୀଵିତଂ ଜହ୍ଯାତ୍ପୁତ୍ରଵ୍ଯସନକର୍ଶିତା । ପୂର୍ଣକାମାଥ କୈକେଯୀ ଭଵେତ୍ପୁତ୍ରସମନ୍ଵିତା
ସୁମିତ୍ରା, ପୁଅଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଜୀବନ ଛାଡିଦେବେ; କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଥିବାରୁ, ପୁଅ ସହିତ ରହିବେ।
ହା ସୀତେ କ୍ଵ ଗତାସି ତ୍ଵଂ ମାଂ ଵିହାଯ ସ୍ମରାତୁରା । ଏହ୍ଯେହି ମୃଗଶାଵାକ୍ଷି ମାଂ ଜୀଵଯ କୃଶୋଦରି
ହା ସୀତା, ତୁମେ କେଉଁଠି ଗଲା? ମୋତେ ଛାଡି ଚାଲିଗଲା, ମୁଁ ବିରହେ ପୀଡିତ। ଆସ, ଆସ, ମୃଗନୟନୀ, କୃଶଦେହୀ, ମୋତେ ବଞ୍ଚା।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି ତ୍ଵଦଧୀନଞ୍ଚ ଜୀଵିତମ୍ । ସମାଶ୍ଵାସଯ ଦୀନଂ ମାଂ ପ୍ରିଯଂ ଜନକନନ୍ଦିନି
ମୁଁ କଣ କରିବି, କେଉଁଠି ଯିବି? ମୋର ଜୀବନ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ହେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ମୋତେ ଦୁଃଖିତକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅ।
ଏଵଂ ଵିଲପତା ତେନ ରାମେଣାମିତତେଜସା । ଵନେ ଵନେ ଚ ଭ୍ରମତା ନେକ୍ଷିତା ଜନକାତ୍ମଜା
ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରୁଥିବା ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ରାମ, ଜଙ୍ଗଲ ଜଙ୍ଗଲ ଘୁରିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜନକଙ୍କର ଝିଅ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
ଶରଣ୍ଯଃ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ରାମଃ କମଲଲୋଚନଃ । ଶରଣଂ ଵାନରାଣାଂ ସ ଗତୋ ମାଯାଵିମୋହିତଃ
ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, କମଳନୟନ ରାମ, ମାୟାର ମୋହରେ ପଡି, ବାନରମାନେଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହେଲେ।
ସହାଯାନ୍ଵାନରାନ୍କୃତ୍ଵା ବବନ୍ଧ ଵରୁଣାଲଯମ୍ । ଜଘାନ ରାଵଣଂ ଵୀରଂ କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ମହୋଦରମ୍
ବାନରମାନେଙ୍କୁ ସହଯୋଗୀ କରି, ସେ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ସେତୁ ବନେଇଲେ; ପରେ ସେ ଶୂର ବୀର ରାବଣ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ମହୋଦରଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।
ଆନୀଯ ଚ ତତଃ ସୀତାଂ ରାମୋ ଦିଵ୍ଯମକାରଯତ୍ । ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽପି ହୃତାଂ ମତ୍ଵା ରାଵଣେନ ଦୁରାତ୍ମନା
ତାପରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଣି, ରାମ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଭାବିଲେ ଯେ, ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିଥିଲେ।
କିଂ ବ୍ରଵୀମି ମହାରାଜ ଯୋଗମାଯାବଲଂ ମହତ୍ । ଯଯା ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଭ୍ରାମିତଂ ଭ୍ରମତେ କିଲ
ହେ ମହାରାଜ, ଏହି ଯୋଗମାୟାର ଅପାର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ କଣ କହିପାରିବି? ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ଓ ଭ୍ରମିବାକୁ ବାଧ୍ୟ।
ଏଵଂ ନାନାଵତାରେଽତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶାପଵଶଂ ଗତଃ । କରୋତି ଵିଵିଧାଶ୍ଚେଷ୍ଟା ଦୈଵାଧୀନଃ ସଦୈଵ ହି
ଏଭଳି ନାନା ଅବତାରରେ, ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଦେବତା, ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସଦା ଦୈବର ଆଧୀନ।
ତଵାହଂ କଥଯିଷ୍ଯାମି କୃଷ୍ଣସ୍ଯାପି ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ପ୍ରଭଵଂ ମାନୁଷେ ଲୋକେ ଦେଵକାର୍ଯାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳା ବିଷୟରେ କହିବି—ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ମାନବ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
କାଲିନ୍ଦୀପୁଲିନେ ରମ୍ଯେ ହ୍ଯାସୀନ୍ମଧୁଵନଂ ପୁରା । ଲଵଣୋ ମଧୁପୁତ୍ରସ୍ତୁ ତତ୍ରାସୀଦ୍ଦାନଵୋ ବଲୀ
ଏକଥର, ଯମୁନା ତଟର ସୁନ୍ଦର ମଧୁବନରେ, ମଧୁଙ୍କ ପୁଅ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ ଲବଣ ରହୁଥିଲେ।
ଦ୍ଵିଜାନାଂ ଦୁଃଖଦଃ ପାପୋ ଵରଦାନେନ ଗର୍ଵିତଃ । ନିହତୋଽସୌ ମହାଭାଗ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯାନୁଜେନ ଵୈ
ସେ, ଅପରାଧୀ ଓ ଦାନଦ୍ୱାରା ଗର୍ବିତ ହୋଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ହେ ମହାଭାଗ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଉଣ ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନାଥ ସଂଗ୍ରାମେ ତଂ ନିହତ୍ଯ ମଦୋତ୍କଟମ୍ । ଵାସିତା ମଥୁରା ନାମ ପୁରୀ ପରମଶୋଭନା
ଯୁଦ୍ଧରେ ମଦମସ୍ତ ଲବଣଙ୍କୁ ଶତୃଘ୍ନ ବଧ କରି, ସେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ମଥୁରା ନାମକ ସହର ଗଢ଼ିଲେ।
ସ ତତ୍ର ପୁଷ୍କରାକ୍ଷୌ ଦ୍ଵୌ ପୁତ୍ରୌ ଶତ୍ରୁନିଷୂଦନଃ । ନିଵେଶ୍ଯ ରାଜ୍ଯେ ମତିମାନ୍କାଲେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଦିଵଂ ଗତଃ
ସେଠାରେ, ଶତୃଘ୍ନ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ପୁଷ୍କରାକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇଲେ; ସମୟ ଆସିଲାପରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସୂର୍ଯଵଂଶକ୍ଷଯେ ତାଂ ତୁ ଯାଦଵାଃ ପ୍ରତିପେଦିରେ । ମଥୁରାଂ ମୁକ୍ତିଦା ରାଜନ୍ ଯଯାତିତନଯଃ ପୁରା
ସୂର୍ୟବଂଶ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଯାଦବମାନେ ସେ ମଥୁରାକୁ ଅଧିକାର କଲେ, ହେ ରାଜନ୍, ଯାହା ପୂର୍ବେ ଯୟାତିଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ଥିଲା ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିଲା।
ଶୂରସେନାଭିଧଃ ଶୂରସ୍ତତ୍ରାଭୂନ୍ମେଦିନୀପତିଃ । ମାଥୁରାଞ୍ଛୂରସେନାଂଶ୍ଚ ବୁଭୁଜେ ଵିଷଯାନ୍ନୃପ
ସେଠାରେ, ଶୂର ନାମକ ଶୂରସେନ ଭୂମିର ରାଜା ହେଲେ; ସେ ମଥୁରା ଓ ଶୂରସେନ ଦେଶର ଶାସନ କଲେ, ହେ ରାଜନ୍।
ତତ୍ରୋତ୍ପନ୍ନଃ କଶ୍ଯପାଂଶଃ ଶାପାଚ୍ଚ ଵରୁଣସ୍ଯ ଵୈ । ଵସୁଦେଵୋଽତିଵିଖ୍ଯାତଃ ଶୂରସେନସୁତସ୍ତଦା
ସେଠାରେ, କଶ୍ୟପ ବଂଶରୁ ଏବଂ ବରୁଣଙ୍କ ଶାପରେ, ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶୂରସେନଙ୍କ ପୁଅ ବସୁଦେବ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଵୈଶ୍ଯଵୃତ୍ତିରତଃ ସୋଽଭୂନ୍ମୃତେ ପିତରି ମାଧଵଃ । ଉଗ୍ରସେନୋ ବଭୂଵାଥ କଂସସ୍ତସ୍ଯାତ୍ମଜୋ ମହାନ୍
ପିତା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ମାଧବ ବଣିଜ ବୃତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କଲେ; ପରେ ଉଗ୍ରସେନ ରାଜା ହେଲେ, ତାଙ୍କର ମହାନ ପୁଅ କଂସ ଥିଲେ।
ଅଦିତିର୍ଦେଵକୀ ଜାତା ଦେଵକସ୍ଯ ସୁତା ତଦା । ଶାପାଦ୍ଵୈ ଵରୁଣସ୍ଯାଥ କଶ୍ଯପାନୁଗତା କିଲ
ଏହି ସମୟରେ ଅଦିତି ଦେବକୀ ଭାବେ ଦେବକଙ୍କର କନ୍ୟା ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ବରୁଣଙ୍କର ଶାପର ଫଳରେ ସେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦେଖାରେ ଥିଲେ ।
ଦତ୍ତା ସା ଵସୁଦେଵାଯ ଦେଵକେନ ମହାତ୍ମନା । ଵିଵାହେ ରଚିତେ ତତ୍ର ଵାଗଭୂଦ୍ ଗଗନେ ତଦା
ମହାନ ଦେବକ ଦେବକୀଙ୍କୁ ବସୁଦେବଙ୍କୁ ବିବାହ ପାଇଁ ଦେଲେ । ବିବାହ ହେବା ସମୟରେ ଆକାଶରୁ ଏକ ଶବ୍ଦ ହେଲା ।
କଂସ କଂସ ମହାଭାଗ ଦେଵକୀଗର୍ଭସମ୍ଭଵଃ । ଅଷ୍ଟମସ୍ତୁ ସୁତଃ ଶ୍ରୀମାଂସ୍ତଵ ହନ୍ତା ଭଵିଷ୍ଯତି
‘କଂସ, କଂସ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ତୁମର ଏଠାର ଅଷ୍ଟମ ପୁଅ ତୁମର ହତ୍ୟାକାରୀ ହେବ ।’
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ କଂସୋ ଵିସ୍ମିତୋଽଭୂନ୍ମହାବଲଃ । ଦେଵଵାଚଂ ତୁ ତାଂ ମତ୍ଵା ସତ୍ଯାଂ ଚିନ୍ତାମଵାପ ସଃ
ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି କଂସ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ । ସେ ଏହି ଦେବବାଣୀକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ ।
କିଂ କରୋମୀତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଵିମର୍ଶମକରୋତ୍ତଦା । ନିହତ୍ଯୈନାଂ ନ ମେ ମୃତ୍ଯୁର୍ଭଵେଦଦ୍ଯୈଵ ସତ୍ଵରମ୍
‘ମୁଁ କଣ କରିବି?’ ଭାବି ସେ ଭିତରେ ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ଆଜି ଏହାକୁ ମାରିଦେଲେ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ ନାହିଁ, ଏହି ଭଳି ଉପାୟ ଅଛି କି?’
ଉପାଯୋ ନାନ୍ଯଥା ଚାସ୍ମିନ୍କାର୍ଯେ ମୃତ୍ଯୁଭଯାଵହେ । ଇଯଂ ପିତୃଷ୍ଵସା ପୂଜ୍ଯା କଥଂ ହନ୍ମୀତ୍ଯଚିନ୍ତଯତ୍
‘ଏହି କାମରେ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ ଅଛି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ସେ ମୋ ପିତାଙ୍କର ଭଉଣୀ ଓ ପୂଜ୍ୟା, ମୁଁ କିପରି ତାକୁ ମାରିପାରିବି?’—ଏହିପରି ଭାବିଲେ ।