ତଥୈଵ ଦେଵତାଃ ସର୍ଵାଃ କାଲପାଶନିଯନ୍ତ୍ରିତାଃ । ହର୍ଷଶୋକାଦଯୋ ଭାଵା ନିଦ୍ରାତନ୍ଦ୍ରାଲସାଦଯଃ
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ କାଳର ପାଶରେ ବନ୍ଧା। ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ ଭଳି ଭାବ, ନିଦ୍ରା, ଅଳସ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା—
ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵଦା ରାଜନ୍ଦେହିନାଂ ଦେହସଂଶ୍ରିତାଃ । ଅମରା ନିର୍ଜରାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵାଶ୍ଚ ଗ୍ରନ୍ଥକାରକୈଃ
ହେ ରାଜା, ଏହା ସବୁ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀରେ ରହିଥାଏ। ଶାସ୍ତ୍ରକାରମାନେ ଯେଉଁମାନେକୁ ଅମର, ନିର୍ଜର, ଦେବତା ବୋଲି କହନ୍ତି—
ଅଭିଧାନତଶ୍ଚାର୍ଥତୋ ନ ତେ ନୂନଂ ତାଦୃଶାଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥିତିନାଶାଖ୍ଯା ଭାଵା ଯେଷାଂ ନିରନ୍ତରମ୍
ନାମ ଓ ଅର୍ଥରେ ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଏପରି ନୁହଁନ୍ତି; କାରଣ ସେମାନେ ସଦା ଜନ୍ମ, ଅବସ୍ଥା ଓ ନାଶ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଅମରାସ୍ତେ କଥଂ ଵାଚ୍ଯା ନିର୍ଜରାଶ୍ଚ କଥଂ ପୁନଃ । କଥଂ ଦୁଃଖାଭିଭୂତା ଵା ଜାଯନ୍ତେ ଵିବୁଧୋତ୍ତମାଃ
ସେମାନେ କିପରି ଅମର କିମ୍ବା ନିର୍ଜର ବୋଲି କୁହାଯିବ? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ କିପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି?
କଥଂ ଦେଵାଶ୍ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯା ଵ୍ଯସନେ କ୍ରୀଡନଂ କଥମ୍ । କ୍ଷଣାଦୁତ୍ପତ୍ତିନାଶଶ୍ଚ ଦୃଶ୍ଯତେଽସ୍ମିନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ଦୁଃଖରେ ଦେବତାମାନେ କିପରି ଖେଳ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯିବ? ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଜଲଜାନାଂ ଚ କୀଟାନାଂ ମଶକାନାଂ ତଥା ପୁନଃ । ଉପମା ନ କଥଂ ଚୈଷାମାଯୁଷୋଽନ୍ତେ ମରାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ପାଣିର ପୋକା, କୀଟ, ମଶା ଭଳି, ସେମାନଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଉପମା ଦିଆଯାଏ; ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷରେ ସେମାନେ ମରଣଶୀଳ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ତତୋ ଵର୍ଷାଯୁଷଶ୍ଚାପି ଶତଵର୍ଷାଯୁଷସ୍ତଥା । ମନୁଷ୍ଯା ହ୍ଯମରା ଦେଵାସ୍ତସ୍ମାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାପରଃ ସ୍ମୃତଃ
ଏଭଳି, କେହି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚନ୍ତି, କେହି ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ଥାଏ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମରଣଶୀଳ, ଦେବତାମାନେ ଅମର, ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି।
ରୁଦ୍ରସ୍ତଥା ତଥା ଵିଷ୍ଣୁଃ କ୍ରମଶଶ୍ଚ ଭଵନ୍ତି ହି । ନଶ୍ଯନ୍ତି କ୍ରମଶଶ୍ଚୈଵ ଵର୍ଧନ୍ତି ଚୋତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍
ଏଭଳି ରୁଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ରମେ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ନଶ୍ୱର ଓ ବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ହୁଅନ୍ତି।
ନୂନଂ ଦେହଵତୋ ନାଶୋ ମୃତସ୍ଯୋତ୍ପତ୍ତିରେଵ ଚ । ଚକ୍ରଵଦ୍ ଭ୍ରମଣଂ ରାଜନ୍ ସର୍ଵେଷାଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନଶ୍ୱରତା ନିଶ୍ଚିତ; ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ, ସେମାନଙ୍କର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହେବା ନିଶ୍ଚିତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଚକ୍ରର ଭଳି ଘୁରୁଛି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମୋହଜାଲାଵୃତୋ ଜନ୍ତୁର୍ମୁଚ୍ଯତେ ନ କଦାଚନ । ମାଯାଯାଂ ଵିଦ୍ଯମାନାଯାଂ ମୋହଜାଲଂ ନ ନଶ୍ଯତି
ଯେ ପ୍ରାଣୀ ମୋହର ଜାଳରେ ଆବୃତ, ସେ କେବେ ମୁକ୍ତି ପାଏ ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାୟା ରହିଛି, ମୋହର ଜାଳ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଉତ୍ପିତ୍ସୁକାଲ ଉତ୍ପତ୍ତିଃ ସର୍ଵେଷାଂ ନୃପ ଜାଯତେ । ତଥୈଵ ନାଶଃ କଲ୍ପାନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ହେ ରାଜା, ସୃଷ୍ଟିର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଜନ୍ମ ହୁଏ; ଏଭଳି ଭାବେ, କଳ୍ପର ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କ୍ରମେ ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି।
ନିମିତ୍ତଂ ଯସ୍ତୁ ଯନ୍ନାଶେ ସ ଘାତଯତି ତଂ ନୃପ । ନାନ୍ଯଥା ତଦ୍ଭଵେନ୍ନୂନଂ ଵିଧିନା ନିର୍ମିତଂ ତୁ ଯତ୍
ହେ ରାଜା, ଯାହା ଯେଉଁଠାରେ ନଶ୍ୱରତାର କାରଣ, ସେଇ କାରଣ ତାଙ୍କର ନାଶ ଆଣେ; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ—ଯାହା ଭାଗ୍ୟରେ ଲିଖାଯାଇଛି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ହେବ।
ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଵ୍ଯାଧିଦୁଃଖଂ ଵା ସୁଖମେଵ ଵା । ତତ୍ତଥୈଵ ଭଵେତ୍କାମଂ ନାନ୍ଯଥେହ ଵିନିର୍ଣଯଃ
ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ—ଏସବୁ ଯେପରି ହେବା ଉଚିତ, ସେପରି ହୁଏ; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ନାହିଁ।
ସର୍ଵେଷାଂ ସୁଖଦୌ ଦେଵୌ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷୌ ଶଶିଭାସ୍କରୌ । ନ ନଶ୍ଯତି ତଯୋଃ ପୀଡା କ୍ଯଚିତ୍ତଦ୍ଵୈରିସମ୍ଭଵା
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଉଥିବା ଦୁଇଟି ଦେବତା—ଦୃଶ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରୁ ରକ୍ଷା ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; କେବେ କେବେ ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୀଡ଼ା ହୁଏ।
ଭାସ୍କରସ୍ଯ ସୁତୋ ମନ୍ଦଃ କ୍ଷଯୀ ଚନ୍ଦ୍ରଃ କଲଙ୍କଵାନ୍ । ପଶ୍ଯ ରାଜନ୍ ଵିଧେଃ ସୂତ୍ରଂ ଦୁର୍ଵାରଂ ମହତାମପି
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପୁଅ ଶନି ହେଉଛନ୍ତି ଅପୟ ଆଣନ୍ତି; ଚନ୍ଦ୍ର ହ୍ରାସ ପାଉଛନ୍ତି ଓ ଦାଗ ଧାରଣ କରନ୍ତି—ହେ ରାଜା, ଦେଖନ୍ତୁ, ଭାଗ୍ୟର ଡୋର ବଡ଼ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଟକାଇପାରିନାହିଁ।
ଵେଦକର୍ତା ଜଗତ୍ସ୍ରଷ୍ଟା ବୁଦ୍ଧିଦସ୍ତୁ ଚତୁର୍ମୁଖଃ । ସୋଽପି ଵିକ୍ଲଵତାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁତ୍ରୀଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍
ବେଦର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନିର୍ମାତା, ଚତୁର୍ମୁଖ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରହ୍ମା—ସେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱ ଝିଅ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଭ୍ରମିତ ହୋଇଗଲେ।
ଶିଵସ୍ଯାପି ମୃତା ଭାର୍ଯା ସତୀ ଦଗ୍ଧ୍ଵା କଲେଵରମ୍ । ସୋଽଭଵଦ୍ଦୁଃଖସନ୍ତପ୍ତଃ କାମାର୍ତଶ୍ଚ ଜନାର୍ତିହା
ଶିବଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସତୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଦେହ ଦାହ କଲେ; ସେ ଶିବ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ହେଲେ ଓ କାମନାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି।
କାମାଗ୍ନିଦଗ୍ଧଦେହସ୍ତୁ କାଲିନ୍ଦ୍ଯାଂ ପତିତଃ ଶିଵଃ । ସାପି ଶ୍ଯାମଜଲା ଜାତା ତନ୍ନିଦାଘଵଶାନ୍ନୃପ
କାମନାର ଅଗ୍ନିରେ ଦେହ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଶିବ କାଳିନ୍ଦୀ ନଦୀରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଏହି ତାପରେ ସେଇ ନଦୀ ମଧ୍ୟ କଳା ଜଳରେ ପରିଣତ ହେଲା, ହେ ରାଜା।
କାମାର୍ତୋ ରମମାଣସ୍ତୁ ନଗ୍ନଃ ସୋଽପି ଭୃଗୋର୍ଵନମ୍ । ଗତଃ ପ୍ରାପ୍ତୋଽଥ ଭୃଗୁଣା ଶପ୍ତଃ କାମାତୁରୋ ଭୃଶମ୍
କାମନାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଶିବ ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଭୃଗୁଙ୍କ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ, ଅତି କାମପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପ ପାଇଲେ।
ପତତ୍ଵଦ୍ଯୈଵ ତେ ଲିଙ୍ଗଂ ନିର୍ଲଜ୍ଜେତି ଭୃଶଂ କିଲ । ପପୌ ଚାମୃତଵାପୀଞ୍ଚ ଦାନଵୈର୍ନିର୍ମିତାଂ ମୁଦେ
‘ଆଜି ତୁମର ଲିଙ୍ଗ ପଡ଼ିଯିବ ଓ ତୁମେ ସର୍ବଥା ଲଜ୍ଜାହୀନ ହେବ’—ଏମିତି ଶାପ ମିଳିଲା; ତଥାପି ସେ ଦାନବମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଅମୃତ କୁଆଁରୁ ଆନନ୍ଦରେ ପିଇଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରୋଽପି ଚ ଵୃଷୋ ଭୂତ୍ଵା ଵାହନତ୍ଵଂ ଗତଃ କ୍ଷିତୌ । ଆଦ୍ଯସ୍ଯ ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋରେଵ ଵିଵେକିନଃ
ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବୃଷ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ବାହନ ହେଲେ; ଏହି ଦୁଃଖ ବିବେକୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆଦିସ୍ୱରକୁ ମଧ୍ୟ ଆସିଥିଲା।
ସର୍ଵଜ୍ଞତ୍ଵଂ ଗତଂ କୁତ୍ର ପ୍ରଭୁଶକ୍ତିଃ କୁତୋ ଗତା । ଯଦ୍ଧେମମୃଗଵିଜ୍ଞାନଂ ନ ଜ୍ଞାତଂ ହରିଣା କିଲ
ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ କେଉଁଠି ଗଲା, ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଶକ୍ତି କେଉଁଠି ହରାଇଗଲା, ଯେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୃଗର ସତ୍ୟ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ?
ରାଜନ୍ ମାଯାବଲଂ ପଶ୍ଯ ରାମୋ ହି କାମମୋହିତଃ । ରାମୋ ଵିରହସନ୍ତପ୍ତୋ ରୁରୋଦ ଭୃଶମାତୁରଃ
ହେ ରାଜା, ମାୟାର ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖନ୍ତୁ: ରାମ ମଧ୍ୟ କାମନାରେ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ; ବିୟୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ରାମ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଭାବୁକ ହେଲେ।
ଯୋଽପୃଚ୍ଛତ୍ପାଦପାନ୍ମୂଢଃ କ୍ଵ ଗତା ଜନକାତ୍ମଜା । ଭକ୍ଷିତା ଵା ହୃତା କେନ ରୁଦନ୍ନୁଚ୍ଚତରଂ ତତଃ
ସେ, ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଗଛମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—‘ଜନକଙ୍କ ଝିଅ କେଉଁଠି ଗଲେ? ସେ କି ଖାଇଦିଆଯାଇଛନ୍ତି, କିମ୍ବା କେହି ନେଇଯାଇଛି?’—ଏଭଳି କହି ବଡ଼ ଆବେଗରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣାହଂ ମରିଷ୍ଯାମି କାନ୍ତାଵିରହଦୁଃଖିତଃ । ତ୍ଵଂ ଚାପି ମମ ଦୁଃଖେନ ମରିଷ୍ଯସି ଵନେଽନୁଜ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ମରିଯିବି; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଦୁଃଖରେ ଏଇ ଅରଣ୍ୟରେ ମରିଯିବ।
ଆଵଯୋର୍ମରଣଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମାତା ମମ ମରିଷ୍ଯତି । ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋଽପ୍ଯତିଦୁଃଖାର୍ତଃ କଥଂ ଜୀଵିତୁମର୍ହତି
ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଜାଣି, ମୋ ମାଁ ମଧ୍ୟ ମରିଯିବେ; ଶତୃଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଏତେବେଳେ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବେ?
ସୁମିତ୍ରା ଜୀଵିତଂ ଜହ୍ଯାତ୍ପୁତ୍ରଵ୍ଯସନକର୍ଶିତା । ପୂର୍ଣକାମାଥ କୈକେଯୀ ଭଵେତ୍ପୁତ୍ରସମନ୍ଵିତା
ସୁମିତ୍ରା, ପୁଅଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଜୀବନ ଛାଡିଦେବେ; କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଥିବାରୁ, ପୁଅ ସହିତ ରହିବେ।
ହା ସୀତେ କ୍ଵ ଗତାସି ତ୍ଵଂ ମାଂ ଵିହାଯ ସ୍ମରାତୁରା । ଏହ୍ଯେହି ମୃଗଶାଵାକ୍ଷି ମାଂ ଜୀଵଯ କୃଶୋଦରି
ହା ସୀତା, ତୁମେ କେଉଁଠି ଗଲା? ମୋତେ ଛାଡି ଚାଲିଗଲା, ମୁଁ ବିରହେ ପୀଡିତ। ଆସ, ଆସ, ମୃଗନୟନୀ, କୃଶଦେହୀ, ମୋତେ ବଞ୍ଚା।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି ତ୍ଵଦଧୀନଞ୍ଚ ଜୀଵିତମ୍ । ସମାଶ୍ଵାସଯ ଦୀନଂ ମାଂ ପ୍ରିଯଂ ଜନକନନ୍ଦିନି
ମୁଁ କଣ କରିବି, କେଉଁଠି ଯିବି? ମୋର ଜୀବନ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ହେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ମୋତେ ଦୁଃଖିତକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅ।
ଏଵଂ ଵିଲପତା ତେନ ରାମେଣାମିତତେଜସା । ଵନେ ଵନେ ଚ ଭ୍ରମତା ନେକ୍ଷିତା ଜନକାତ୍ମଜା
ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରୁଥିବା ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ରାମ, ଜଙ୍ଗଲ ଜଙ୍ଗଲ ଘୁରିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜନକଙ୍କର ଝିଅ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।