ତାମେଵ ସମୁପାସନ୍ତେ ଦେଵୀଂ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରୀଂ ଶିଵାମ୍ । ଯଦ୍ଭକ୍ତିଲେଶଲେଶାଂଶଲେଶଲେଶଲଵାଂଶକମ୍
ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମା' ଶିବାଙ୍କୁ, ଅତି ଅଳ୍ପ ଭକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକେ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
ଲବ୍ଧ୍ଵା ମୁକ୍ତୋ ଭଵେଜ୍ଜନ୍ତୁସ୍ତାଂ ନ ସେଵେତ କୋ ଜନଃ । ଭୁଵନେଶୀତ୍ଯେଵ ଵକ୍ତ୍ରେ ଦଦାତି ଭୁଵନତ୍ରଯମ୍
ତାଙ୍କୁ ଅଳ୍ପ ଭକ୍ତି ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରାଣୀ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ; ଏମିତି ମା'ଙ୍କୁ କିଏ ସେବା କରିବେ ନାହିଁ? ତିନି ଜଗତ ମା' ମୁଖରୁ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ମାଂ ପାହୀତ୍ଯସ୍ଯ ଵଚସୋ ଦେଯାଭାଵାଦୃଣାନ୍ଵିତା । ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯେତି ତସ୍ଯା ଦ୍ଵେ ରୂପେ ଜାନୀହି ପାର୍ଥିଵ
‘ମୋତେ ରକ୍ଷା କର’ ବୋଲି କାହାକୁ କୁହିବାକୁ ଅନ୍ୟ କେହି ନଥିବାରୁ, ମା' ଋଣୀ ହୋଇ ରହନ୍ତି। ରାଜା, ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି—ଏକଟି ଜ୍ଞାନ, ଅନ୍ୟଟି ଅଜ୍ଞାନ।
ଵିଦ୍ଯଯା ମୁଚ୍ଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ବଧ୍ଯତେଽଵିଦ୍ଯଯା ପୁନଃ । ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ତସ୍ଯା ଵଶାନୁଗାଃ
ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ, ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ବନ୍ଧା ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଓ ରୁଦ୍ର—ସମସ୍ତେ ମା'ଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଚଳନ୍ତି।
ଅଵତାରାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ଯନ୍ତ୍ରିତା ଇଵ ଦାମଭିଃ । କଦାଚିଚ୍ଚ ସୁଖଂ ଭୁଂକ୍ତେ ଵୈକୁଣ୍ଠେ କ୍ଷୀରସାଗରେ
ସମସ୍ତ ଅବତାରମାନେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଦୌର୍ବଳ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ। କେବେ କେବେ ସେମାନେ ବୈକୁଣ୍ଠ କିମ୍ବା କ୍ଷୀରସାଗରରେ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
କଦାଚିତ୍କୁରୁତେ ଯୁଦ୍ଧଂ ଦାନଵୈର୍ବଲଵତ୍ତରୈଃ । ହରିଃ କଦାଚିଦ୍ଯଜ୍ଞାନ୍ଵୈ ଵିତତାନ୍ପ୍ରକରୋତି ଚ
କେବେ କେବେ ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି; କେବେ କେବେ ହରି ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି।
କଦାଚିଚ୍ଚ ତପସ୍ତୀଵ୍ରଂ ତୀର୍ଥେ ଚରତି ସୁଵ୍ରତ । କଦାଚିଚ୍ଛଯନେ ଶେତେ ଯୋଗନିଦ୍ରାମୁପାଶ୍ରିତଃ
କେବେ କେବେ ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧରି, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି; କେବେ କେବେ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇ, ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି।
ନ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ କଦାଚିଚ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ମଧୁସୂଦନଃ । ତଥା ବ୍ରହ୍ମା ତଥା ରୁଦ୍ରସ୍ତଥେନ୍ଦ୍ରୋ ଵରୁଣୋ ଯମଃ
ଭଗବାନ୍ ମଧୁସୂଦନ କେବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହଁନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ଯମ—ସମସ୍ତେ ଏହିପରି।
କୁବେରୋଽଗ୍ନୀ ରଵୀନ୍ଦୂ ଚ ତଥାନ୍ଯେ ସୁରସତ୍ତମାଃ । ମୁନଯଃ ସନକାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଵସିଷ୍ଠାଦ୍ଯାସ୍ତଥାପରେ
କୁବେର, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ, ସନକ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ।
ସର୍ଵେଽମ୍ବାଵଶଗା ନିତ୍ଯଂ ପାଞ୍ଚାଲୀଵ ନରସ୍ଯ ଚ । ନସି ପ୍ରୋତା ଯଥା ଗାଵୋ ଵିଚରନ୍ତି ଵଶାନୁଗାଃ
ସମସ୍ତେ ସଦା ମା'ଙ୍କ ଆଧୀନ, ଯେପରି ପାଞ୍ଚାଳୀ ନରମାନେ ପାଇଁ ଥିଲେ, କିମ୍ବା ଦଉରିରେ ବନ୍ଧା ଗାଈମାନେ ମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଚଳନ୍ତି।
ତଥୈଵ ଦେଵତାଃ ସର୍ଵାଃ କାଲପାଶନିଯନ୍ତ୍ରିତାଃ । ହର୍ଷଶୋକାଦଯୋ ଭାଵା ନିଦ୍ରାତନ୍ଦ୍ରାଲସାଦଯଃ
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ କାଳର ପାଶରେ ବନ୍ଧା। ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ ଭଳି ଭାବ, ନିଦ୍ରା, ଅଳସ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା—
ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵଦା ରାଜନ୍ଦେହିନାଂ ଦେହସଂଶ୍ରିତାଃ । ଅମରା ନିର୍ଜରାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵାଶ୍ଚ ଗ୍ରନ୍ଥକାରକୈଃ
ହେ ରାଜା, ଏହା ସବୁ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀରେ ରହିଥାଏ। ଶାସ୍ତ୍ରକାରମାନେ ଯେଉଁମାନେକୁ ଅମର, ନିର୍ଜର, ଦେବତା ବୋଲି କହନ୍ତି—
ଅଭିଧାନତଶ୍ଚାର୍ଥତୋ ନ ତେ ନୂନଂ ତାଦୃଶାଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥିତିନାଶାଖ୍ଯା ଭାଵା ଯେଷାଂ ନିରନ୍ତରମ୍
ନାମ ଓ ଅର୍ଥରେ ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଏପରି ନୁହଁନ୍ତି; କାରଣ ସେମାନେ ସଦା ଜନ୍ମ, ଅବସ୍ଥା ଓ ନାଶ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଅମରାସ୍ତେ କଥଂ ଵାଚ୍ଯା ନିର୍ଜରାଶ୍ଚ କଥଂ ପୁନଃ । କଥଂ ଦୁଃଖାଭିଭୂତା ଵା ଜାଯନ୍ତେ ଵିବୁଧୋତ୍ତମାଃ
ସେମାନେ କିପରି ଅମର କିମ୍ବା ନିର୍ଜର ବୋଲି କୁହାଯିବ? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ କିପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି?
କଥଂ ଦେଵାଶ୍ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯା ଵ୍ଯସନେ କ୍ରୀଡନଂ କଥମ୍ । କ୍ଷଣାଦୁତ୍ପତ୍ତିନାଶଶ୍ଚ ଦୃଶ୍ଯତେଽସ୍ମିନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ଦୁଃଖରେ ଦେବତାମାନେ କିପରି ଖେଳ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯିବ? ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଜଲଜାନାଂ ଚ କୀଟାନାଂ ମଶକାନାଂ ତଥା ପୁନଃ । ଉପମା ନ କଥଂ ଚୈଷାମାଯୁଷୋଽନ୍ତେ ମରାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ପାଣିର ପୋକା, କୀଟ, ମଶା ଭଳି, ସେମାନଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଉପମା ଦିଆଯାଏ; ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷରେ ସେମାନେ ମରଣଶୀଳ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ତତୋ ଵର୍ଷାଯୁଷଶ୍ଚାପି ଶତଵର୍ଷାଯୁଷସ୍ତଥା । ମନୁଷ୍ଯା ହ୍ଯମରା ଦେଵାସ୍ତସ୍ମାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାପରଃ ସ୍ମୃତଃ
ଏଭଳି, କେହି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚନ୍ତି, କେହି ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ଥାଏ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମରଣଶୀଳ, ଦେବତାମାନେ ଅମର, ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି।
ରୁଦ୍ରସ୍ତଥା ତଥା ଵିଷ୍ଣୁଃ କ୍ରମଶଶ୍ଚ ଭଵନ୍ତି ହି । ନଶ୍ଯନ୍ତି କ୍ରମଶଶ୍ଚୈଵ ଵର୍ଧନ୍ତି ଚୋତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍
ଏଭଳି ରୁଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ରମେ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ନଶ୍ୱର ଓ ବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ହୁଅନ୍ତି।
ନୂନଂ ଦେହଵତୋ ନାଶୋ ମୃତସ୍ଯୋତ୍ପତ୍ତିରେଵ ଚ । ଚକ୍ରଵଦ୍ ଭ୍ରମଣଂ ରାଜନ୍ ସର୍ଵେଷାଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନଶ୍ୱରତା ନିଶ୍ଚିତ; ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ, ସେମାନଙ୍କର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହେବା ନିଶ୍ଚିତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଚକ୍ରର ଭଳି ଘୁରୁଛି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମୋହଜାଲାଵୃତୋ ଜନ୍ତୁର୍ମୁଚ୍ଯତେ ନ କଦାଚନ । ମାଯାଯାଂ ଵିଦ୍ଯମାନାଯାଂ ମୋହଜାଲଂ ନ ନଶ୍ଯତି
ଯେ ପ୍ରାଣୀ ମୋହର ଜାଳରେ ଆବୃତ, ସେ କେବେ ମୁକ୍ତି ପାଏ ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାୟା ରହିଛି, ମୋହର ଜାଳ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଉତ୍ପିତ୍ସୁକାଲ ଉତ୍ପତ୍ତିଃ ସର୍ଵେଷାଂ ନୃପ ଜାଯତେ । ତଥୈଵ ନାଶଃ କଲ୍ପାନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ହେ ରାଜା, ସୃଷ୍ଟିର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଜନ୍ମ ହୁଏ; ଏଭଳି ଭାବେ, କଳ୍ପର ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କ୍ରମେ ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି।
ନିମିତ୍ତଂ ଯସ୍ତୁ ଯନ୍ନାଶେ ସ ଘାତଯତି ତଂ ନୃପ । ନାନ୍ଯଥା ତଦ୍ଭଵେନ୍ନୂନଂ ଵିଧିନା ନିର୍ମିତଂ ତୁ ଯତ୍
ହେ ରାଜା, ଯାହା ଯେଉଁଠାରେ ନଶ୍ୱରତାର କାରଣ, ସେଇ କାରଣ ତାଙ୍କର ନାଶ ଆଣେ; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ—ଯାହା ଭାଗ୍ୟରେ ଲିଖାଯାଇଛି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ହେବ।
ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଵ୍ଯାଧିଦୁଃଖଂ ଵା ସୁଖମେଵ ଵା । ତତ୍ତଥୈଵ ଭଵେତ୍କାମଂ ନାନ୍ଯଥେହ ଵିନିର୍ଣଯଃ
ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ—ଏସବୁ ଯେପରି ହେବା ଉଚିତ, ସେପରି ହୁଏ; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ନାହିଁ।
ସର୍ଵେଷାଂ ସୁଖଦୌ ଦେଵୌ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷୌ ଶଶିଭାସ୍କରୌ । ନ ନଶ୍ଯତି ତଯୋଃ ପୀଡା କ୍ଯଚିତ୍ତଦ୍ଵୈରିସମ୍ଭଵା
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଉଥିବା ଦୁଇଟି ଦେବତା—ଦୃଶ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରୁ ରକ୍ଷା ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; କେବେ କେବେ ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୀଡ଼ା ହୁଏ।
ଭାସ୍କରସ୍ଯ ସୁତୋ ମନ୍ଦଃ କ୍ଷଯୀ ଚନ୍ଦ୍ରଃ କଲଙ୍କଵାନ୍ । ପଶ୍ଯ ରାଜନ୍ ଵିଧେଃ ସୂତ୍ରଂ ଦୁର୍ଵାରଂ ମହତାମପି
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପୁଅ ଶନି ହେଉଛନ୍ତି ଅପୟ ଆଣନ୍ତି; ଚନ୍ଦ୍ର ହ୍ରାସ ପାଉଛନ୍ତି ଓ ଦାଗ ଧାରଣ କରନ୍ତି—ହେ ରାଜା, ଦେଖନ୍ତୁ, ଭାଗ୍ୟର ଡୋର ବଡ଼ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଟକାଇପାରିନାହିଁ।
ଵେଦକର୍ତା ଜଗତ୍ସ୍ରଷ୍ଟା ବୁଦ୍ଧିଦସ୍ତୁ ଚତୁର୍ମୁଖଃ । ସୋଽପି ଵିକ୍ଲଵତାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁତ୍ରୀଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍
ବେଦର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନିର୍ମାତା, ଚତୁର୍ମୁଖ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରହ୍ମା—ସେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱ ଝିଅ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଭ୍ରମିତ ହୋଇଗଲେ।
ଶିଵସ୍ଯାପି ମୃତା ଭାର୍ଯା ସତୀ ଦଗ୍ଧ୍ଵା କଲେଵରମ୍ । ସୋଽଭଵଦ୍ଦୁଃଖସନ୍ତପ୍ତଃ କାମାର୍ତଶ୍ଚ ଜନାର୍ତିହା
ଶିବଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସତୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଦେହ ଦାହ କଲେ; ସେ ଶିବ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ହେଲେ ଓ କାମନାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି।
କାମାଗ୍ନିଦଗ୍ଧଦେହସ୍ତୁ କାଲିନ୍ଦ୍ଯାଂ ପତିତଃ ଶିଵଃ । ସାପି ଶ୍ଯାମଜଲା ଜାତା ତନ୍ନିଦାଘଵଶାନ୍ନୃପ
କାମନାର ଅଗ୍ନିରେ ଦେହ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଶିବ କାଳିନ୍ଦୀ ନଦୀରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଏହି ତାପରେ ସେଇ ନଦୀ ମଧ୍ୟ କଳା ଜଳରେ ପରିଣତ ହେଲା, ହେ ରାଜା।
କାମାର୍ତୋ ରମମାଣସ୍ତୁ ନଗ୍ନଃ ସୋଽପି ଭୃଗୋର୍ଵନମ୍ । ଗତଃ ପ୍ରାପ୍ତୋଽଥ ଭୃଗୁଣା ଶପ୍ତଃ କାମାତୁରୋ ଭୃଶମ୍
କାମନାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଶିବ ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଭୃଗୁଙ୍କ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ, ଅତି କାମପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପ ପାଇଲେ।
ପତତ୍ଵଦ୍ଯୈଵ ତେ ଲିଙ୍ଗଂ ନିର୍ଲଜ୍ଜେତି ଭୃଶଂ କିଲ । ପପୌ ଚାମୃତଵାପୀଞ୍ଚ ଦାନଵୈର୍ନିର୍ମିତାଂ ମୁଦେ
‘ଆଜି ତୁମର ଲିଙ୍ଗ ପଡ଼ିଯିବ ଓ ତୁମେ ସର୍ବଥା ଲଜ୍ଜାହୀନ ହେବ’—ଏମିତି ଶାପ ମିଳିଲା; ତଥାପି ସେ ଦାନବମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଅମୃତ କୁଆଁରୁ ଆନନ୍ଦରେ ପିଇଲେ।