ପ୍ରଭଵନ୍ତୁ ସନାରୀକା ମଥୁରାଯାଂ ଚ ଗୋକୁଲେ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ତର୍ଦଧେ ଦେଵୀ ଯୋଗମାଯା ପରାତ୍ମନଃ
ତୁମେମାନେ ସମସ୍ତେ ନାରୀମାନେ ସହିତ ମଥୁରା ଓ ଗୋକୁଳରେ ପ୍ରକଟ ହେଉ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏଭଳି କହି ଯୋଗମାୟା ଦେବୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ସଧରା ଵୈ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଜଗ୍ମୁଃ ସ୍ଵାନ୍ଯାଲଯାନି ଚ । ଧରାପି ସୁସ୍ଥିରା ଜାତା ତସ୍ଯା ଵାକ୍ଯେନ ତୋଷିତା
ଧରା ସହ ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କ ବାଣୀରେ ଖୁସି ହୋଇ ଧରା ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର ହେଲା।
ଓଷଧୀଵୀରୁଧୋପେତା ବଭୂଵ ଜନମେଜଯ । ପ୍ରଜାଶ୍ଚ ସୁଖିନୋ ଜାତା ଦ୍ଵିଜାଶ୍ଚାପୁର୍ମହୋଦଯମ୍ । ସନ୍ତୁଷ୍ଟା ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ବଭୂବୁର୍ଧର୍ମତତ୍ପରାଃ
ଧରା ଉଷଧି ଓ ଗଛପଲାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ହେ ଜନମେଯୟ। ଲୋକମାନେ ସୁଖୀ ହେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବଡ଼ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଋଷି ଖୁସି ହୋଇ ଧର୍ମରେ ଲାଗିଗଲେ।
କୃଷ୍ଣାଵତାରକଥୋପକ୍ରମଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣ ଭାରତ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭାରାଵତରଣଂ ତଥା । କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ପ୍ରଭାସେ ଚ କ୍ଷପିତଂ ଯୋଗମାଯଯା
କୃଷ୍ଣ ଅବତାର କଥାର ଆରମ୍ଭର ବର୍ଣ୍ଣନା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ, ଶୁଣ, ମୁଁ ତୋତେ ଭାର ହ୍ରାସ କଥା କହିବି, ଯେଉଁଥିରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଓ ପ୍ରଭାସରେ ଯୋଗମାୟା ଦ୍ୱାରା ସେ କାମ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା।
ଯଦୁଵଂଶେ ସମୁତ୍ପତ୍ତିର୍ଵିଷ୍ଣୋରମିତତେଜସଃ । ଭୃଗୁଶାପପ୍ରତାପେନ ମହାମାଯାବଲେନ ଚ
ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜନ୍ମ ଯଦୁ ବଂଶରେ ହୋଇଥିଲା, ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପର ଶକ୍ତି ଓ ମହାମାୟାଙ୍କ ବଳରେ।
କ୍ଷିତିଭାରସମୁତ୍ତାରନିମିତ୍ତମିତି ମେ ମତିଃ । ମାଯଯା ଵିହିତୋ ଯୋଗୋ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଜନ୍ମ ଧରାତଲେ
ମୋର ମନେ ହେଉଛି, ଧରାର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜନ୍ମ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୃଥିବୀରେ ହୋଇଥିଲା।
କିଂ ଚିତ୍ରଂ ନୃପ ଦେଵୀ ସା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁସୁରାନପି । ନର୍ତଯତ୍ଯନିଶଂ ମାଯା ତ୍ରିଗୁଣାନପରାନ୍କିମୁ
ହେ ରାଜା, ଏହାର କଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଯେ ତିନି ଗୁଣମୟୀ ମାୟା ଦେବୀ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅବିରତ ନାଚାଉଛନ୍ତି—ଅନ୍ୟମାନେ ତ ଅଧିକ ଭାବରେ ନାଚିବେ।
ଗର୍ଭଵାସୋଦ୍ଭଵଂ ଦୁଃଖଂ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରସ୍ନାଯୁସଂଯୁତମ୍ । ଵିଷ୍ଣୋରାପାଦିତଂ ସମ୍ଯଗ୍ଯଯା ଵିଗତଲୀଲଯା
ଗର୍ଭରେ ରହିବା ଦୁଃଖ, ମଳ, ପେଶାବ ଓ ସ୍ନାୟୁ ମିଶିଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା, ବିଷ୍ଣୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, କୌଣସି ଖେଳ ଛାଡ଼ି।
ପୁରା ରାମାଵତାରେଽପି ନିର୍ଜରା ଵାନରାଃ କୃତାଃ । ଵିଦିତଂ ତେ ଯଥା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଦୁଃଖପାଶେନ ମୋହିତଃ
ପୂର୍ବରୁ ରାମ ଅବତାରରେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ବାନର ହୋଇଥିଲେ। ତୁମେ ଜାଣ, ବିଷ୍ଣୁ ଦୁଃଖର ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ଅହଂ ମମେତି ପାଶେନ ସୁଦୃଢେନ ନରାଧିପ । ଯୋଗିନୋ ମୁକ୍ତସଙ୍ଗାଶ୍ଚ ଭୁକ୍ତିକାମା ମୁମୁକ୍ଷଵଃ
ହେ ରାଜା, 'ମୁଁ' ଏବଂ 'ମୋର' ଭାବର ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନରେ ଯୋଗୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମୋହ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ଭୋଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ଚାହାଁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି।
ତାମେଵ ସମୁପାସନ୍ତେ ଦେଵୀଂ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରୀଂ ଶିଵାମ୍ । ଯଦ୍ଭକ୍ତିଲେଶଲେଶାଂଶଲେଶଲେଶଲଵାଂଶକମ୍
ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମା' ଶିବାଙ୍କୁ, ଅତି ଅଳ୍ପ ଭକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକେ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
ଲବ୍ଧ୍ଵା ମୁକ୍ତୋ ଭଵେଜ୍ଜନ୍ତୁସ୍ତାଂ ନ ସେଵେତ କୋ ଜନଃ । ଭୁଵନେଶୀତ୍ଯେଵ ଵକ୍ତ୍ରେ ଦଦାତି ଭୁଵନତ୍ରଯମ୍
ତାଙ୍କୁ ଅଳ୍ପ ଭକ୍ତି ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରାଣୀ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ; ଏମିତି ମା'ଙ୍କୁ କିଏ ସେବା କରିବେ ନାହିଁ? ତିନି ଜଗତ ମା' ମୁଖରୁ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ମାଂ ପାହୀତ୍ଯସ୍ଯ ଵଚସୋ ଦେଯାଭାଵାଦୃଣାନ୍ଵିତା । ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯେତି ତସ୍ଯା ଦ୍ଵେ ରୂପେ ଜାନୀହି ପାର୍ଥିଵ
‘ମୋତେ ରକ୍ଷା କର’ ବୋଲି କାହାକୁ କୁହିବାକୁ ଅନ୍ୟ କେହି ନଥିବାରୁ, ମା' ଋଣୀ ହୋଇ ରହନ୍ତି। ରାଜା, ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି—ଏକଟି ଜ୍ଞାନ, ଅନ୍ୟଟି ଅଜ୍ଞାନ।
ଵିଦ୍ଯଯା ମୁଚ୍ଯତେ ଜନ୍ତୁର୍ବଧ୍ଯତେଽଵିଦ୍ଯଯା ପୁନଃ । ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ତସ୍ଯା ଵଶାନୁଗାଃ
ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ, ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ବନ୍ଧା ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଓ ରୁଦ୍ର—ସମସ୍ତେ ମା'ଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଚଳନ୍ତି।
ଅଵତାରାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ଯନ୍ତ୍ରିତା ଇଵ ଦାମଭିଃ । କଦାଚିଚ୍ଚ ସୁଖଂ ଭୁଂକ୍ତେ ଵୈକୁଣ୍ଠେ କ୍ଷୀରସାଗରେ
ସମସ୍ତ ଅବତାରମାନେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଦୌର୍ବଳ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ। କେବେ କେବେ ସେମାନେ ବୈକୁଣ୍ଠ କିମ୍ବା କ୍ଷୀରସାଗରରେ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
କଦାଚିତ୍କୁରୁତେ ଯୁଦ୍ଧଂ ଦାନଵୈର୍ବଲଵତ୍ତରୈଃ । ହରିଃ କଦାଚିଦ୍ଯଜ୍ଞାନ୍ଵୈ ଵିତତାନ୍ପ୍ରକରୋତି ଚ
କେବେ କେବେ ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି; କେବେ କେବେ ହରି ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି।
କଦାଚିଚ୍ଚ ତପସ୍ତୀଵ୍ରଂ ତୀର୍ଥେ ଚରତି ସୁଵ୍ରତ । କଦାଚିଚ୍ଛଯନେ ଶେତେ ଯୋଗନିଦ୍ରାମୁପାଶ୍ରିତଃ
କେବେ କେବେ ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧରି, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି; କେବେ କେବେ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇ, ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି।
ନ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଃ କଦାଚିଚ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ମଧୁସୂଦନଃ । ତଥା ବ୍ରହ୍ମା ତଥା ରୁଦ୍ରସ୍ତଥେନ୍ଦ୍ରୋ ଵରୁଣୋ ଯମଃ
ଭଗବାନ୍ ମଧୁସୂଦନ କେବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହଁନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ଯମ—ସମସ୍ତେ ଏହିପରି।
କୁବେରୋଽଗ୍ନୀ ରଵୀନ୍ଦୂ ଚ ତଥାନ୍ଯେ ସୁରସତ୍ତମାଃ । ମୁନଯଃ ସନକାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଵସିଷ୍ଠାଦ୍ଯାସ୍ତଥାପରେ
କୁବେର, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ, ସନକ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ।
ସର୍ଵେଽମ୍ବାଵଶଗା ନିତ୍ଯଂ ପାଞ୍ଚାଲୀଵ ନରସ୍ଯ ଚ । ନସି ପ୍ରୋତା ଯଥା ଗାଵୋ ଵିଚରନ୍ତି ଵଶାନୁଗାଃ
ସମସ୍ତେ ସଦା ମା'ଙ୍କ ଆଧୀନ, ଯେପରି ପାଞ୍ଚାଳୀ ନରମାନେ ପାଇଁ ଥିଲେ, କିମ୍ବା ଦଉରିରେ ବନ୍ଧା ଗାଈମାନେ ମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଚଳନ୍ତି।
ତଥୈଵ ଦେଵତାଃ ସର୍ଵାଃ କାଲପାଶନିଯନ୍ତ୍ରିତାଃ । ହର୍ଷଶୋକାଦଯୋ ଭାଵା ନିଦ୍ରାତନ୍ଦ୍ରାଲସାଦଯଃ
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ କାଳର ପାଶରେ ବନ୍ଧା। ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ ଭଳି ଭାବ, ନିଦ୍ରା, ଅଳସ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା—
ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵଦା ରାଜନ୍ଦେହିନାଂ ଦେହସଂଶ୍ରିତାଃ । ଅମରା ନିର୍ଜରାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵାଶ୍ଚ ଗ୍ରନ୍ଥକାରକୈଃ
ହେ ରାଜା, ଏହା ସବୁ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀରେ ରହିଥାଏ। ଶାସ୍ତ୍ରକାରମାନେ ଯେଉଁମାନେକୁ ଅମର, ନିର୍ଜର, ଦେବତା ବୋଲି କହନ୍ତି—
ଅଭିଧାନତଶ୍ଚାର୍ଥତୋ ନ ତେ ନୂନଂ ତାଦୃଶାଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥିତିନାଶାଖ୍ଯା ଭାଵା ଯେଷାଂ ନିରନ୍ତରମ୍
ନାମ ଓ ଅର୍ଥରେ ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଏପରି ନୁହଁନ୍ତି; କାରଣ ସେମାନେ ସଦା ଜନ୍ମ, ଅବସ୍ଥା ଓ ନାଶ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଅମରାସ୍ତେ କଥଂ ଵାଚ୍ଯା ନିର୍ଜରାଶ୍ଚ କଥଂ ପୁନଃ । କଥଂ ଦୁଃଖାଭିଭୂତା ଵା ଜାଯନ୍ତେ ଵିବୁଧୋତ୍ତମାଃ
ସେମାନେ କିପରି ଅମର କିମ୍ବା ନିର୍ଜର ବୋଲି କୁହାଯିବ? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ କିପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି?
କଥଂ ଦେଵାଶ୍ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯା ଵ୍ଯସନେ କ୍ରୀଡନଂ କଥମ୍ । କ୍ଷଣାଦୁତ୍ପତ୍ତିନାଶଶ୍ଚ ଦୃଶ୍ଯତେଽସ୍ମିନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ଦୁଃଖରେ ଦେବତାମାନେ କିପରି ଖେଳ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯିବ? ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଜଲଜାନାଂ ଚ କୀଟାନାଂ ମଶକାନାଂ ତଥା ପୁନଃ । ଉପମା ନ କଥଂ ଚୈଷାମାଯୁଷୋଽନ୍ତେ ମରାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ପାଣିର ପୋକା, କୀଟ, ମଶା ଭଳି, ସେମାନଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଉପମା ଦିଆଯାଏ; ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷରେ ସେମାନେ ମରଣଶୀଳ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ତତୋ ଵର୍ଷାଯୁଷଶ୍ଚାପି ଶତଵର୍ଷାଯୁଷସ୍ତଥା । ମନୁଷ୍ଯା ହ୍ଯମରା ଦେଵାସ୍ତସ୍ମାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାପରଃ ସ୍ମୃତଃ
ଏଭଳି, କେହି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚନ୍ତି, କେହି ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ଥାଏ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମରଣଶୀଳ, ଦେବତାମାନେ ଅମର, ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି।
ରୁଦ୍ରସ୍ତଥା ତଥା ଵିଷ୍ଣୁଃ କ୍ରମଶଶ୍ଚ ଭଵନ୍ତି ହି । ନଶ୍ଯନ୍ତି କ୍ରମଶଶ୍ଚୈଵ ଵର୍ଧନ୍ତି ଚୋତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍
ଏଭଳି ରୁଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ରମେ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ନଶ୍ୱର ଓ ବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ହୁଅନ୍ତି।
ନୂନଂ ଦେହଵତୋ ନାଶୋ ମୃତସ୍ଯୋତ୍ପତ୍ତିରେଵ ଚ । ଚକ୍ରଵଦ୍ ଭ୍ରମଣଂ ରାଜନ୍ ସର୍ଵେଷାଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନଶ୍ୱରତା ନିଶ୍ଚିତ; ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ, ସେମାନଙ୍କର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହେବା ନିଶ୍ଚିତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଚକ୍ରର ଭଳି ଘୁରୁଛି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମୋହଜାଲାଵୃତୋ ଜନ୍ତୁର୍ମୁଚ୍ଯତେ ନ କଦାଚନ । ମାଯାଯାଂ ଵିଦ୍ଯମାନାଯାଂ ମୋହଜାଲଂ ନ ନଶ୍ଯତି
ଯେ ପ୍ରାଣୀ ମୋହର ଜାଳରେ ଆବୃତ, ସେ କେବେ ମୁକ୍ତି ପାଏ ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାୟା ରହିଛି, ମୋହର ଜାଳ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।