ଭାରାପହରଣଂ ଚାସ୍ଯାଃ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଭୁଵନେଶ୍ଵରି । ଦେଵାନାମୀଷ୍ମିତ କାର୍ଯମେତଦେଵାଧୁନା ଶିଵେ
'ହେ ପୃଥିବୀର ଅଧିପତି, ଏହାର ଭାର କମେଇବା ଦରକାର । ହେ ଶିବେ, ଏହି ହେଉଛି ଏବେ ଦେବତାମାନଙ୍କର କାମ ।'
ଘାତିତସ୍ତୁ ପୁରା ମାତସ୍ତ୍ଵଯା ମହିଷରୂପଭୃତ୍ । ଦାନଵୋଽତିବଲାକ୍ରାନ୍ତସ୍ତତ୍ସହାଯାଶ୍ଚ କୋଟିଶଃ
'ପୂର୍ବରୁ, ହେ ମାଆ, ତୁମେ ମହିଷ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦାନବ ଓ ତାଙ୍କର ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସହଯୋଗୀମାନେକୁ ବିନାଶ କରିଥିଲ ।'
ତଥା ଶୁମ୍ଭୋ ନିଶୁମ୍ଭଶ୍ଚ ରକ୍ତବୀଜସ୍ତଥାପରଃ । ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡୌ ମହାଵୀର୍ଯୌ ତଥୈଵ ଧୂମ୍ରଲୋଚନଃ
'ତେଉଁପରି, ଶୁମ୍ଭ, ନିଶୁମ୍ଭ, ରକ୍ତବୀଜ, ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଦୁଇଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ, ଏବଂ ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ମଧ୍ୟ ।'
ଦୁର୍ମୁଖୋ ଦୁଃସହଶ୍ଚୈଵ କରାଲଶ୍ଚାତି ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ଅନ୍ଯେ ଚ ବହଵଃ କ୍ରୂରାସ୍ତ୍ଵଯୈଵ ଚ ନିପାତିତାଃ
'ଦୁର୍ମୁଖ, ଦୁଃସହ ଓ କରାଳ ଏମିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ କ୍ରୁର ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ବିନାଶ କରିଛ ।'
ତଥୈଵ ଚ ସୁରାରୀଂଶ୍ଚ ଜହି ସର୍ଵାନ୍ମହୀଶ୍ଵରାନ୍ । (ଭାରଂ ହର ଧରାଯାଶ୍ଚ ଦୁର୍ଧରଂ ଦୁଷ୍ଟଭୂଭୁଜାମ୍ ।)
'ଏଭଳି ଭାବରେ, ହେ ପୃଥିବୀର ଅଧିପତି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ବିନାଶ କର । ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ଅସହ୍ୟ ଭାର କମେଇଦେ ।'
ସମ୍ପ୍ରହସ୍ଯାସିତାପାଙ୍ଗୀ ମେଘଗମ୍ଭୀରଯା ଗିରା । ଶ୍ରୀଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ମଯେଦଂ ଚିନ୍ତିତଂ ପୂର୍ଵମଂଶାଵତରଣଂ ସୁରାଃ
କାଜଳ ଦଳ ଦୃଷ୍ଟି, ମେଘ ଭଳି ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ ହସି, ଶ୍ରୀଦେବୀ କହିଲେ: 'ହେ ଦେବତାମାନେ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଅଂଶ ଅବତାର ଭାବିଛି ।'
ଭାରାଵତରଣଂ ଚୈଵ ଯଥା ସ୍ଯାଦ୍ଦୁଷ୍ଟଭୂଭୁଜାମ୍ । ମଯା ସର୍ଵେ ନିହନ୍ତଵ୍ଯା ଦୈତ୍ଯେଶା ଯେ ମହୀଭୁଜଃ
'ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାମାନେ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଏହି ଭାର କିପରି କମିବ, ଏହା ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଭାବିଛି । ସମସ୍ତ ଦାନବ ନାୟକ ଯେଉଁମାନେ ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହେବେ ।'
ମାଗଧାଦ୍ଯା ମହାଭାଗାଃ ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ମନ୍ଦତେଜସଃ । ଭଵଦ୍ଭିରପି ସ୍ଵୈରଂଶୈରଵତୀର୍ଯ ଧରାତଲେ
'ମାଗଧ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାଭାଗମାନେ, ଅଳ୍ପ ତେଜସ୍ବୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଅଂଶରେ ପୃଥିବୀରେ ଅବତରଣ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ବିରୋଧ କର ।'
ମଚ୍ଛକ୍ତିଯୁକ୍ତୈଃ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଭାରାଵତରଣଂ ସୁରାଃ । କଶ୍ଯପୋ ଭାର୍ଯଯା ସାର୍ଧଂ ଦିଵିଜାନାଂ ପ୍ରଜାପତିଃ
'ମୋ ଶକ୍ତିରେ ଯେଉଁମାନେ ଯୁକ୍ତ, ସେମାନେ ଏହି ଭାର କମେଇବା କାମ କରିବେ । କଶ୍ୟପ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମାନୀ ସହିତ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ —'
ଯାଦଵାନାଂ କୁଲେ ପୂର୍ଵଂ ଭଵିତାଽଽନକଦୁନ୍ଦୁଭିଃ । ତଥୈଵ ଭୃଗୁଶାପାଦ୍ଵୈ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁରଵ୍ଯଯଃ
'ଯାଦବ କୁଳରେ ପୂର୍ବରୁ ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭି ଜନ୍ମ ନେବେ । ତେଉଁପରି, ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପରେ ଅବିନାଶୀ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ —'
ଅଂଶେନ ଭଵିତା ତତ୍ର ଵସୁଦେଵସୁତୋ ହରିଃ । ତଦାହଂ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଯାମି ଯଶୋଦାଯାଂ ଚ ଗୋକୁଲେ
'ଅଂଶରେ ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁଅ ହରି ତାଁଠାରେ ଜନ୍ମ ନେବେ । ସେବେଳେ ମୁଁ ଗୋକୁଳରେ, ଯଶୋଦାଙ୍କ ଘରେ ପ୍ରକଟିତ ହେବି ।'
କାର୍ଯଂ ସର୍ଵଂ କରିଷ୍ଯାମି ସୁରାଣାଂ ସୁରସତ୍ତମାଃ । କାରାଗାରେ ଗତଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ପ୍ରାପଯିଷ୍ଯାମି ଗୋକୁଲେ
'ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେବି । କାରାଗାରରେ ଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମୁଁ ଗୋକୁଳକୁ ପହଞ୍ଚାଇଦେବି ।'
ଶେଷଂ ଚ ଦେଵକୀଗର୍ଭାତ୍ପ୍ରାପଯିଷ୍ଯାମି ରୋହିଣୀମ୍ । ମଚ୍ଛକ୍ତ୍ଯୋପଚିତୌ ତୌ ଚ କର୍ତାରୌ ଦୁଷ୍ଟସଂକ୍ଷଯମ୍
ଯେଉଁ ଅଂଶ ଡେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଅଛି, ସେଠାରୁ ଅବଶିଷ୍ଟଟିକୁ ମୁଁ ରୋହିଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିଦେବି। ମୋର ଶକ୍ତିରେ, ସେ ଦୁଇଜଣ ମିଶି ଦୁଷ୍ଟମାନେଙ୍କର ସଂହାର କରିବେ।
ଦୁଷ୍ଟାନାଂ ଭୂଭୁଜାଂ କାମଂ ଦ୍ଵାପରାନ୍ତେ ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରାଂଶୋଽପ୍ଯର୍ଜୁନଃ ସାକ୍ଷାତ୍କରିଷ୍ଯତି ବଲକ୍ଷଯମ୍
ଦ୍ଵାପର ଯୁଗ ଶେଷରେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଂଶ ଅର୍ଜୁନ ସ୍ୱୟଂ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାମାନେଙ୍କର ସଂହାର କରିବେ।
ଧର୍ମାଂଶୋଽପି ମହାରାଜୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ଵାଯ୍ଵଂଶୋ ଭୀମସେନଶ୍ଚାଶ୍ଵିନ୍ଯଂଶୌ ଚ ଯମାଵପି
ଧର୍ମଙ୍କ ଅଂଶ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ହେବେ, ବାୟୁଙ୍କ ଅଂଶ ଭୀମସେନ ହେବେ, ଏବଂ ଯମ ଭାଇ ଦୁଇଜଣ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କ ଅଂଶ ହେବେ।
ଵସୋରଂଶୋଽଥ ଗାଙ୍ଗେଯଃ କରିଷ୍ଯତି ବଲକ୍ଷଯମ୍ । ଵ୍ରଜନ୍ତୁ ଚ ଭଵନ୍ତୋଽଦ୍ଯ ଧରା ଭଵତୁ ସୁସ୍ଥିରା
ବସୁଙ୍କ ଅଂଶ ଗାଙ୍ଗେୟ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଶକ୍ତିର ସଂହାର କରିବେ। ଏବେ ତୁମେମାନେ ସମସ୍ତେ ଯାଅ, ଧରା ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର ହେଉ।
ଭାରାଵତରଣଂ ନୂନଂ କରିଷ୍ଯାମି ସୁରୋତ୍ତମାଃ । କୃତ୍ଵା ନିମିତ୍ତମାତ୍ରାଂସ୍ତାନ୍ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯାହଂ ନ ସଂଶଯଃ
ହେ ଦେବମାନେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁଁ ଭାର ହ୍ରାସ କରିବି। ସେମାନେ କେବଳ ଉପକରଣ ହେବେ, ମୋର ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ସବୁ କାମ କରିବି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ କରିଷ୍ଯାମି କ୍ଷତ୍ତ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ସଂକ୍ଷଯମ୍ । ଅସୂଯେର୍ଷ୍ଯା ମତିସ୍ତୃଷ୍ଣା ମମତାଭିମତା ସ୍ପୃହା
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେଙ୍କର ସଂହାର କରିବି। ଇର୍ଷ୍ୟା, ଦ୍ୱେଷ, ଆଶା, ମୋହ, ଅଭିମାନ, ଲାଲସା—
ଜିଗୀଷା ମଦନୋ ମୋହୋ ଦୋଷୈର୍ନକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ଯାଦଵାଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ଶାପେନ ଵଂଶନାଶୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଜିତିବା ଇଚ୍ଛା, କାମନା, ମୋହ—ଏହି ଦୋଷମାନେ ଦ୍ୱାରା ଯାଦବମାନେ ନଶିଯିବେ। ଏବଂ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶାପରେ ସେମାନଙ୍କ ବଂଶ ନଶ୍ଟ ହେବ।
ଭଗଵାନପି ଶାପେନ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯତ୍ଯେତତ୍କଲେଵରମ୍ । ଭଵନ୍ତୋଽପି ନିଜାଙ୍ଗୈଶ୍ଚ ସହାଯାଃ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ଵନଃ
ଭଗବାନ୍ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ତୁମେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଅଂଗସହ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ୱୀଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ହେବେ।
ପ୍ରଭଵନ୍ତୁ ସନାରୀକା ମଥୁରାଯାଂ ଚ ଗୋକୁଲେ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ତର୍ଦଧେ ଦେଵୀ ଯୋଗମାଯା ପରାତ୍ମନଃ
ତୁମେମାନେ ସମସ୍ତେ ନାରୀମାନେ ସହିତ ମଥୁରା ଓ ଗୋକୁଳରେ ପ୍ରକଟ ହେଉ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏଭଳି କହି ଯୋଗମାୟା ଦେବୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ସଧରା ଵୈ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଜଗ୍ମୁଃ ସ୍ଵାନ୍ଯାଲଯାନି ଚ । ଧରାପି ସୁସ୍ଥିରା ଜାତା ତସ୍ଯା ଵାକ୍ଯେନ ତୋଷିତା
ଧରା ସହ ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କ ବାଣୀରେ ଖୁସି ହୋଇ ଧରା ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର ହେଲା।
ଓଷଧୀଵୀରୁଧୋପେତା ବଭୂଵ ଜନମେଜଯ । ପ୍ରଜାଶ୍ଚ ସୁଖିନୋ ଜାତା ଦ୍ଵିଜାଶ୍ଚାପୁର୍ମହୋଦଯମ୍ । ସନ୍ତୁଷ୍ଟା ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ବଭୂବୁର୍ଧର୍ମତତ୍ପରାଃ
ଧରା ଉଷଧି ଓ ଗଛପଲାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ହେ ଜନମେଯୟ। ଲୋକମାନେ ସୁଖୀ ହେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବଡ଼ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଋଷି ଖୁସି ହୋଇ ଧର୍ମରେ ଲାଗିଗଲେ।
କୃଷ୍ଣାଵତାରକଥୋପକ୍ରମଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଶୃଣ ଭାରତ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭାରାଵତରଣଂ ତଥା । କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ପ୍ରଭାସେ ଚ କ୍ଷପିତଂ ଯୋଗମାଯଯା
କୃଷ୍ଣ ଅବତାର କଥାର ଆରମ୍ଭର ବର୍ଣ୍ଣନା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ, ଶୁଣ, ମୁଁ ତୋତେ ଭାର ହ୍ରାସ କଥା କହିବି, ଯେଉଁଥିରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଓ ପ୍ରଭାସରେ ଯୋଗମାୟା ଦ୍ୱାରା ସେ କାମ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା।
ଯଦୁଵଂଶେ ସମୁତ୍ପତ୍ତିର୍ଵିଷ୍ଣୋରମିତତେଜସଃ । ଭୃଗୁଶାପପ୍ରତାପେନ ମହାମାଯାବଲେନ ଚ
ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜନ୍ମ ଯଦୁ ବଂଶରେ ହୋଇଥିଲା, ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପର ଶକ୍ତି ଓ ମହାମାୟାଙ୍କ ବଳରେ।
କ୍ଷିତିଭାରସମୁତ୍ତାରନିମିତ୍ତମିତି ମେ ମତିଃ । ମାଯଯା ଵିହିତୋ ଯୋଗୋ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଜନ୍ମ ଧରାତଲେ
ମୋର ମନେ ହେଉଛି, ଧରାର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜନ୍ମ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୃଥିବୀରେ ହୋଇଥିଲା।
କିଂ ଚିତ୍ରଂ ନୃପ ଦେଵୀ ସା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁସୁରାନପି । ନର୍ତଯତ୍ଯନିଶଂ ମାଯା ତ୍ରିଗୁଣାନପରାନ୍କିମୁ
ହେ ରାଜା, ଏହାର କଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଯେ ତିନି ଗୁଣମୟୀ ମାୟା ଦେବୀ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅବିରତ ନାଚାଉଛନ୍ତି—ଅନ୍ୟମାନେ ତ ଅଧିକ ଭାବରେ ନାଚିବେ।
ଗର୍ଭଵାସୋଦ୍ଭଵଂ ଦୁଃଖଂ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରସ୍ନାଯୁସଂଯୁତମ୍ । ଵିଷ୍ଣୋରାପାଦିତଂ ସମ୍ଯଗ୍ଯଯା ଵିଗତଲୀଲଯା
ଗର୍ଭରେ ରହିବା ଦୁଃଖ, ମଳ, ପେଶାବ ଓ ସ୍ନାୟୁ ମିଶିଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା, ବିଷ୍ଣୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, କୌଣସି ଖେଳ ଛାଡ଼ି।
ପୁରା ରାମାଵତାରେଽପି ନିର୍ଜରା ଵାନରାଃ କୃତାଃ । ଵିଦିତଂ ତେ ଯଥା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଦୁଃଖପାଶେନ ମୋହିତଃ
ପୂର୍ବରୁ ରାମ ଅବତାରରେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ବାନର ହୋଇଥିଲେ। ତୁମେ ଜାଣ, ବିଷ୍ଣୁ ଦୁଃଖର ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ଅହଂ ମମେତି ପାଶେନ ସୁଦୃଢେନ ନରାଧିପ । ଯୋଗିନୋ ମୁକ୍ତସଙ୍ଗାଶ୍ଚ ଭୁକ୍ତିକାମା ମୁମୁକ୍ଷଵଃ
ହେ ରାଜା, 'ମୁଁ' ଏବଂ 'ମୋର' ଭାବର ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନରେ ଯୋଗୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମୋହ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ଭୋଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ଚାହାଁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି।